وعدهها در شب گم شدند
جهان صنعت– وزارت نیرو سرانجام آغاز خاموشیهای برنامهریزیشده در سراسر کشور را تایید کرد؛ تصمیمی که در شرایط افزایش مصرف برق خانگی و همزمان با آسیبدیدن بخشی از ظرفیت تولید برق در جریان جنگها و درگیریهای اخیر اتخاذ شده است.
برآورد فعالان صنعت برق نشان میدهد ناترازی شبکه بهدستکم ۱۲هزارمگاوات رسیده و نزدیک به۴هزارمگاوات از ظرفیت نیروگاهی نیز در جریان جنگ از مدار خارج شده است. اکنون پس از چند سال وعده برای افزایش ظرفیت تولید، توسعه نیروگاهها و پایان خاموشیها نسخه وزارت نیرو بار دیگر بهکاهش مصرف مردم و انتشار جدول قطع برق محدود شده است.
مدیرکل دفتر مدیریت انرژی و برنامهریزی امور مشتریان شرکت توانیر اعلام کرده اطلاعرسانی درباره برنامههای احتمالی اعمال محدودیت برق از دو روز قبل آغاز شده و برنامه قطعی مناطق مختلف کشور تا روز چهارشنبه نهایی خواهد شد. این اعلام رسمی درحالی صورت میگیرد که قطع برق بدون اطلاع قبلی از حدود یکماه پیش در بسیاری از شهرها آغاز شده بود اما وزارت نیرو مسوولیت این خاموشیها را نمیپذیرفت و آنها را درقالب حوادث شبکه یا مدیریت موقت بار توضیح میداد.
عبدالامیر یاقوتی، مدیرکل دفتر مدیریت انرژی و برنامهریزی امور مشتریان توانیر گفت تداوم شرایط فعلی شبکه بهوضعیت دما و نحوه مصرف مشترکان بستگی دارد و اگر مصرف برق دستکم پنجدرصد کاهش پیدا کند امکان جلوگیری از ادامه محدودیتها وجود خواهد داشت. با این حال مشخص نیست کاهش ۵درصدی مصرف چگونه قرار است ناترازی چندینهزارمگاواتی، آسیب نیروگاهها، کمبود سوخت و عقبماندگی سرمایهگذاری در صنعت برق را جبران کند. تکرار درخواست صرفهجویی از مشترکان در سالهای گذشته بهیکی از اجزای ثابت برنامه وزارت نیرو برای عبور از تابستان تبدیل شده است.
هرسال با نزدیکشدن مصرف برق بهاوج، مردم بهخاموشکردن وسایل اضافی، تنظیم دمای کولر و کاهش استفاده از تجهیزات برقی دعوت میشوند و همزمان وعده داده میشود که با اجرای طرحهای توسعهای بحران در سال آینده تکرار نخواهد شد. باوجود این سال بعد دوباره همان درخواستها و همان وعدهها مطرح میشود و خاموشیها این بار با شدت یا گستردگی بیشتر بازمیگردند.
خاموشی خانگی زیر سایه خسارتهای جنگ
بحران برق امسال تنها محصول گرمای هوا نیست. براساس ارزیابی دبیر سندیکای صنعت برق، جنگ ۱۲روزه و جنگ رمضان پیامدهای سنگینی برای زیرساختهای صنعت برق بههمراه داشته است. بخشی از ظرفیت نیروگاهی آسیب دیده، نیروگاههای اختصاصی و کمکی برخی صنایع از مدار خارج شدند و منابعی که باید برای توسعه ظرفیت جدید هزینه میشد صرف بازسازی خسارتهای ناشی از جنگ شده است. مهدی مسائلی، دبیر سندیکای صنعت برق گفت: در یک سال گذشته نه ارز کافی وارد صنعت شده و نه توسعه قابلتوجهی در حوزه تولید برق صورت گرفته است. بهگفته او، هزینههای انجامشده در این دوره عمدتا بهبازسازی خرابیها اختصاص یافته و همزمان صنایع آسیبدیده برای بازگشت بهمدار تولید بهبرق بیشتری نیاز دارند. این شرایط درکنار رشد سالانه مصرف، ناترازی شبکه را بهحداقل ۱۲هزارمگاوات رسانده است.
در چنین شرایطی فشار کمبود برق بهتدریج از بخش صنایع بهمشترکان خانگی منتقل شده است. وزارت نیرو طی سالهای گذشته عمدتا با محدودکردن برق صنایع شبکه خانگی را از خاموشیهای گسترده دور نگه میداشت اما اکنون بهنظر میرسد شدت ناترازی بهاندازهای افزایش یافته که امکان تامین بدون وقفه برق منازل نیز وجود ندارد. در گزارش روز گذشته «جهانصنعت» درباره خاموشیهای بدون برنامه بهسرگردانی مشترکانی اشاره شد که نه از سامانه۱۲۱ پاسخ روشنی دریافت میکنند و نه اپلیکیشن و وبسایت برق من زمان واقعی قطع برق را بهدرستی نشان میدهد. برخی مشترکان گفتند برق مناطق آنها بدون ثبت برنامه خاموشی قطع شده و در مواردی نیز زمان اعلامشده در سامانههای وزارت نیرو با زمان واقعی خاموشی مطابقت نداشته است. اعلام برنامه رسمی خاموشی میتواند بخشی از بینظمی موجود را کاهش دهد اما انتشار جدول بهتنهایی مشکل مردم را حل نمیکند. خاموشی خانگی فقط بهخاموش شدن کولر یا وسایل روشنایی محدود نیست. در بسیاری از ساختمانها قطع برق بهتوقف آسانسور و پمپ آب منجر میشود و خانوادهها همزمان با خاموشی با قطع یا افت فشار آب نیز روبهرو میشوند. برای سالمندان، بیماران و ساکنان مناطق گرمسیری نیز چند ساعت قطع برق میتواند فراتر از یک اختلال روزمره بهمسالهای مرتبط با سلامت و ایمنی تبدیل شود. وزارت نیرو وعده داده در برنامه مدیریت بار برای مناطق جنوبی کشور بهدلیل شرایط خاص آبوهوایی ملاحظاتی در نظر گرفته شود. با این حال تجربه سالهای گذشته نشان داده است که در اوج ناترازی حتی مناطق گرمسیر نیز از خاموشی مصون نمیمانند. توانیر میگوید موج گرمای اخیر مصرف برق را بیش از ۶هزارمگاوات افزایش داده که معادل رشد ۹تا۱۰درصدی نسبت بهروزهای پیش از ورود موج گرماست. گرمای هوا از دومسیر بهشبکه فشار وارد میکند؛ ازیکسو استفاده از تجهیزات سرمایشی افزایش مییابد و ازسویدیگر راندمان نیروگاههای حرارتی در دمای بالا کاهش پیدا میکند. نیروگاهها برای خنککاری تجهیزات بخشی از توان تولیدی خود را از دست میدهند و درست در زمانی که تقاضا بهبالاترین سطح میرسد ظرفیت عملی تولید نیز کمتر میشود.
واقعیت شبکه و کارنامهای که با وعدهها نمیخواند
روایت رسمی وزارت نیرو عمدتا افزایش دما و رشد مصرف مشترکان را علت اصلی خاموشی معرفی میکند اما واقعیتهای موجود در صنعت برق نشان میدهد بحران کنونی نتیجه سالها عقبماندگی در توسعه تولید، فرسودگی شبکه، کمبود سرمایهگذاری و ناتوانی در تامین پایدار سوخت نیروگاههاست.گرمای هوا بحران را آشکار کرده اما آن را بهوجود نیاورده است. رشد مصرف برق در ایران اتفاقی غیرقابل پیشبینی نبوده است. وزارت نیرو از سالها قبل میدانست که تعداد مشترکان استفاده از تجهیزات سرمایشی و تقاضای صنایع در حال افزایش است. با این حال ظرفیت تولید مطمئن برق متناسب با این رشد افزایش نیافت و بخشخصوصی نیز بهدلیل انباشت بدهیهای دولت و نبود اطمینان از بازگشت سرمایه انگیزه کافی برای ساخت نیروگاههای جدید نداشت.کارنامه عملکرد وزارت نیرو را نمیتوان تنها با ظرفیت اسمی نیروگاهها سنجید. بخشی از ظرفیت اعلامشده بهدلیل تعمیرات، کمبود سوخت، فرسودگی یا شرایط دمایی عملا در دسترس شبکه نیست. درچنینشرایطی ممکن است ظرفیت نصبشده روی کاغذ افزایش پیدا کند اما ظرفیت واقعی قابلاستفاده در ساعت اوج مصرف همچنان با تقاضای کشور فاصله داشته باشد. توسعه انرژیهای تجدیدپذیر نیز در سالهای گذشته بهعنوان یکی از راههای اصلی کاهش ناترازی معرفی شده اما دبیر سندیکای صنعت برق معتقد است نباید بیش از اندازه روی این ظرفیت حساب کرد. براساس اطلاعات ارائهشده حدود ۵هزارمگاوات برق تجدیدپذیر وارد شبکه شده که در شرایط فعلی تنها میتواند بخشی از ظرفیت نیروگاههای آسیبدیده یا از مدار خارجشده را جبران کند.
ازسوییگر تولید برق خورشیدی بهساعت تابش وابسته است و بدون توسعه ذخیرهسازها و نیروگاههای پشتیبان نمیتواند بهتنهایی پاسخگوی نیاز شبکه باشد. وعده افزایش ظرفیت نیروگاهی زمانی قابل تحقق است که منابع مالی، ارز، تجهیزات و سوخت مورد نیاز آن تامین شود. نیروگاههای حرارتی در فصل سرد با محدودیت گاز روبهرو میشوند و ناچار بهاستفاده از سوخت مایع یا کاهش تولید هستند. بههمین دلیل خطر کمبود برق دیگر بهروزهای گرم تابستان محدود نیست و صنعت برق ممکن است در زمستان نیز با محدودیت تولید مواجه شود.
صنایع در محاصره کمبود برق، ارز و سوخت
مهدی مسائلی وضعیت فعلی صنعت برق را حاصل مجموعهای از مشکلات در سمت تولید و مصرف میداند. او معتقد است ماینرهای غیرمجاز و مصرف بیرویه در تشدید ناترازی موثرند اما واقعیت اصلی این بوده که رشد تولید برق از رشد مصرف عقب مانده است. بهگفته او، صرفهجویی بهتنهایی نمیتواند تعادل را بهشبکه بازگرداند و افزایش تولید نیازمند تامین ارز و مهمتر از آن سوخت است. صنایع طی سالهای گذشته نخستین قربانی ناترازی برق بودند. محدودیت برق کارخانهها، کاهش تولید، افزایش هزینه تمامشده، تعویق سفارشها و ازدسترفتن بازارهای صادراتی را بهدنبال داشته است. اکنون برخی واحدهایی که در جریان جنگ آسیب دیدند برای بازسازی و بازگشت بهمدار تولید بهانرژی بیشتری نیاز دارند اما نیروگاههای اختصاصی یا کمکی آنها نیز در برخی موارد از مدار خارج شده است. مسائلی پیشنهاد کرده برای فعالماندن کارخانهها، سهم بیشتری از محدودیت برق بهبخش خانگی منتقل شود؛ پیشنهادی که نشاندهنده دشواری انتخاب میان حفظ تولید و تامین برق منازل است. قطع برق صنایع بهاقتصاد و اشتغال آسیب میزند اما افزایش خاموشی خانگی نیز زندگی روزمره مردم را مختل میکند و میتواند همزمان بهقطع آب، توقف آسانسورها و آسیب بهتجهیزات منازل منجر شود. دبیر سندیکای صنعت برق راهحل اساسی را تغییر نگاه دولت بهبرق میداند. بهگفته او، برق باید بهعنوان کالایی اساسی دیده شود و دولت پیش از دعوت سرمایهگذاران جدید بدهیهای خود بهبخشخصوصی را تسویه کند. تازمانیکه بدهی پیمانکاران و نیروگاهسازان پرداخت نشود و سازوکار مشخصی برای بازگشت سرمایه وجود نداشته باشد نمیتوان انتظار داشت بخشخصوصی منابع خود را وارد صنعتی کند که قیمت فروش محصول آن دستوری و وصول مطالباتش نامطمئن است.
