وزن کشی در ژنو

جهان صنعت – مذاکره‌کنندگان اوکراین و روسیه روز سه‌شنبه برای دو روز گفت‌وگوهای صلح با میانجیگری ایالات‌متحده در ژنو گردهم آمدند؛ مذاکراتی که تمرکز اصلی آن بر موضوع حساس و مناقشه‌برانگیز سرزمین بود. آن هم در شرایطی که دونالد ترامپ کی‌یف را تحت‌فشار قرار داده تا برای دستیابی به توافق سریع‌تر اقدام کند.

به گزارش رویترز در آستانه این مذاکرات، روسیه طی دوشنبه شب حملات هوایی سنگینی را در بخش‌های گسترده‌ای از اوکراین انجام داد که خسارات شدیدی به شبکه برق در شهر بندری اودسا در جنوب این کشور وارد کرد. به گفته زلنسکی، این حملات ده‌ها‌هزار نفر را بدون گرمایش و آب باقی گذاشت.

به همین دلیل است که زلنسکی از متحدان کی‌یف خواست فشار بر روسیه را برای دستیابی به صلحی واقعی و عادلانه افزایش دهند؛ از جمله از طریق تحریم‌های سختگیرانه‌تر و ارسال تسلیحات بیشتر به اوکراین. در چنین شرایطی ترامپ در پاسخ به پرسش خبرنگاران درباره انتظاراتش از مذاکرات ژنو گفت: ما مذاکرات بزرگی در پیش داریم. این کار بسیار آسان خواهد بود. تا اینجا اوکراین باید سریع‌تر پای میز مذاکره بیاید. همین را به شما می‌گویم.

روسیه خواستار آن است که اوکراین ۲۰‌درصد باقیمانده از منطقه شرقی دونتسک را که مسکو موفق به تصرف آن نشده است واگذار کند؛ خواسته‌ای که کی‌یف آن را رد می‌کند.

دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین روز دوشنبه به خبرنگاران گفت: این بار هدف، بحث درباره طیف گسترده‌تری از مسائل از جمله موضوعات اصلی است. مسائل اصلی هم به سرزمین‌ها مربوط می‌شود و هم به سایر خواسته‌هایی که مطرح کرده‌ایم.

از ابوظبی تا ژنو

لازم به ذکر است، محل برگزاری مذاکرات پس از آن به ژنو منتقل شد که ابوظبی میزبان دو دور گفت‌وگو بود؛ گفت‌وگوهایی که هر دو طرف آنها را سازنده توصیف کردند اما به هیچ پیشرفت عمده‌ای منجر نشد.

در چنین شرایطی و در حالی که روسیه حدود ۲۰‌درصد از خاک ملی اوکراین، از جمله کریمه و بخش‌هایی از منطقه شرقی دونباس را که پیش از تهاجم سال‌۲۰۲۲ تصرف کرده به‌تازگی تحلیل‌ داده‌های نظامی توسط موسسه مطالعات جنگ نشان می‌دهد که ارتش اوکراین در فاصله روزهای چهارشنبه تا یکشنبه (۱۱ تا ۱۵فوریه/۲۲ تا ۲۶‌بهمن) موفق به بازپس‌گیری ۲۰۱کیلومتر مربع از خاک خود شده است.

به گزارش دویچه‌وله و به نقل از این اندیشکده مستقر در آمریکا، نیروهای اوکراینی از زمان ضدحمله‌ای که ژوئن‌۲۰۲۳ علیه روسیه انجام دادند تاکنون نتوانسته بودند در چنین بازه زمانی کوتاهی این میزان از سرزمین خود را بازپس گیرند. طبق گزارش این موسسه، مساحت مناطقی که بار دیگر به تصرف اوکراین درآمده‌اند، تقریبا معادل کل پیشروی‌های روسیه در ماه دسامبر گذشته بالغ بر ۲۴۴کیلومتر مربع، بوده‌ است.

موسسه مطالعات جنگ در گزارش خود می‌نویسد که موفقیت عملیات ضدحمله اوکراین احتمالا به دلیل مسدود شدن دسترسی نیروهای روسی به سامانه ماهواره‌ای استارلینک بوده که به گفته وبلاگ‌نویسان نظامی روس، منجر به ایجاد اختلال در ارتباطات و فرماندهی ارتش روسیه شده است. ناظران نظامی روس روز پنجشنبه پنجم فوریه این اختلال را ثبت کردند. پیشتر ایلان ماسک، میلیاردر آمریکایی از انجام اقداماتی برای پایان دادن به سوءاستفاده کرملین از فناوری استارلینک خبر داده بود.

دولت اوکراین اعلام کرده بود پهپادهای روسی با کمک استارلینک سامانه‌های اخلال الکترونیکی را دور می‌زدند و با این روش می‌توانستند اهداف خود را با دقت بالا بمباران کنند.

پس از حمله نظامی روسیه به اوکراین در ابتدا تنها نیروهای اوکراینی امکان استفاده از استارلینک را داشتند اما بعد از گذشت چهار سال از این جنگ مرگبار، روس‌ها نیز با پی‌بردن به مزایای این سامانه از آن در خط‌مقدم بهره می‌بردند. گزارش‌ها نشان داده بود که ارتش روسیه حتی در برخی موارد برای حملات با پهپادهای دوربرد را به ارتباطات ماهواره‌ای استارلینک مجهز کرده و از آنها بهره می‌بردند. به گفته موسسه مطالعات جنگ، عملیات بازپس‌گیری ارتش اوکراین عمدتا بر منطقه‌ای در حدود ۸۰کیلومتری شرق شهر زاپوریژیا متمرکز بوده است. نیروهای روسیه از تابستان سال گذشته توانسته بودند پیشروی‌های قابل توجهی را در این منطقه به دست آورند. تا اواسط فوریه امسال مسکو موفق شده است ۵/۱۹‌درصد از قلمرو اوکراین را به‌طور کامل یا جزئی در کنترل خود درآورد. یک سال پیش این رقم ۶/۱۸‌درصد بود. شبه‌جزیره کریمه و بخشی از دونباس که حدود ۷‌درصد از خاک اوکراین را شامل می‌شود، پیش از جنگ تهاجمی روسیه در سال‌۲۰۲۲ به تصرف این کشور درآمده بودند.

ابهام در جنگ و صلح

در همین رابطه است که برخی از کارشناسان معتقدند، دور تازه مذاکرات صلح میان روسیه و اوکراین در ژنو را باید بیش از آنکه یک گفت‌وگوی دیپلماتیک دانست، صحنه وزن‌کشی همزمان در میدان و میز مذاکره تلقی کرد. تمرکز اصلی گفت‌وگوها بر سرزمین است؛ گره‌ای که از ابتدای جنگ تاکنون باز نشده و اکنون به شرط محوری مسکو برای صلح تبدیل شده است. روسیه خواهان تثبیت الحاق مناطق اشغالی از جمله بخش‌های باقیمانده استان دونتسک، است؛ در حالی که کی‌یف هرگونه واگذاری رسمی سرزمین را خط قرمز خود می‌داند. همین شکاف بنیادین، دورنمای توافق سریع را با تردید جدی مواجه می‌کند. فشارهای سیاسی نیز بر پیچیدگی فضا افزوده است. اظهارات ترامپ مبنی بر اینکه اوکراین باید سریع‌تر پای میز مذاکره بیاید نشان می‌دهد واشنگتن به‌دنبال تسریع روند توافق است حتی اگر این شتاب با افزایش فشار بر کی‌یف همراه باشد.

در مقابل ولودیمیر زلنسکی با برجسته کردن حملات اخیر روسیه به زیرساخت‌های انرژی، تلاش دارد تصویر کشور قربانی را تقویت و حمایت نظامی و تحریمی غرب را حفظ کند. بنابراین حملات گسترده به اودسا در آستانه مذاکرات، این پیام را مخابره می‌کند که مسکو همچنان از اهرم نظامی برای تقویت دست برتر خود بهره می‌برد. با این حال تحولات میدانی اخیر، معادله را تا حدی تغییر داده است. همانطور که گفته شد، طبق داده‌های موسسه مطالعات جنگ، ارتش اوکراین در فاصله‌ای کوتاه موفق به بازپس‌گیری بیش از ۲۰۰کیلومترمربع از اراضی خود شده؛ رقمی که تقریبا معادل کل پیشروی روسیه در ماه دسامبر گذشته است. تمرکز عملیات در محور شرقی زاپوریژیا و اختلال در دسترسی نیروهای روس به سامانه استارلینک  پس از اقداماتی که پیشتر از سوی ایلان ماسک مطرح شده بود  نشان می‌دهد فناوری و جنگ الکترونیک به یکی از متغیرهای تعیین‌کننده تبدیل شده‌اند. بنابراین اگر این روند تداوم یابد، کی‌یف می‌تواند با اتکا به دستاوردهای میدانی در مذاکرات از موضعی مقاوم‌تر ظاهر شود. با وجود این باید توجه داشت که روسیه همچنان حدود یک‌پنجم خاک اوکراین از جمله کریمه و بخش‌هایی از دونباس را در کنترل خود دارد و طی یک سال گذشته نیز دامنه این کنترل را اندکی افزایش داده است. از منظر کرملین، تثبیت این دستاوردها حداقل هدف راهبردی جنگ است و عقب‌نشینی از آن هزینه سیاسی سنگینی برای مسکو خواهد داشت. در مقابل پذیرش رسمی این الحاقات برای دولت اوکراین نه‌تنها شکست ژئوپلیتیکی بلکه تهدیدی برای ثبات داخلی و مشروعیت سیاسی خواهد بود.بر این اساس، سناریوهای پیش‌رو را می‌توان در سه سطح تحلیل کرد.

نخست، سناریوی توافق حداقلی که ممکن است به آتش‌بس موقت یا انجماد خطوط تماس بینجامد، بدون آنکه وضعیت حقوقی سرزمین‌ها نهایی شود. دوم، سناریوی فرسایش کنترل‌شده که در آن مذاکرات ادامه می‌یابد اما همزمان جنگ با شدت کمتر یا مقطعی دنبال می‌شود تا هر طرف موقعیت خود را بهبود بخشد.

سوم، سناریوی کم‌احتمال توافق جامع است که مستلزم مصالحه‌ای دردناک بر سر سرزمین، تضمین‌های امنیتی و شاید ترتیباتی بین‌المللی درباره مناطق مورد مناقشه خواهد بود. در همین رابطه است که برخی از ناظران معتقدند، ژنو بیش از آنکه محل حل‌وفصل نهایی باشد، عرصه سنجش توازن قواست یعنی تا زمانی که شکاف بنیادین بر سر حاکمیت سرزمینی پابرجاست و هر دو طرف تصور می‌کنند هنوز ابزارهایی برای بهبود موقعیت خود دارند، احتمال دستیابی به صلحی پایدار در کوتاه‌مدت محدود خواهد بود.