هزینههای خاموشی اینترنت
جهانصنعت– معمولا کشور با هر چالشی مواجه میشود، یکی از قربانیانش اینترنت آزاد است. ابزاری که برای فعالان اقتصاد دیجیتال، حکم آب و برق را دارد. فیلترینگ که از اوایل دهه۸۰ شمسی در ایران به عنوان ابزاری برای کنترل دسترسی به اینترنت در اختیار دولتها قرار گرفته، همچنان یکی از چالشهای مهم پیشروی اقتصاد دیجیتال کشور است. در حالی که استدلال اصلی برای فیلترینگ، نگرانیهای سیاسی و امنیتی است اما پیامدهای اقتصادی ناشی از آن خسارتهای قابلتوجهی به بار میآورد. بر اساس پژوهشی که توسط اتاق بازرگانی ایران انجام شده، آسیبهای اقتصادی ناشی از فیلترینگ بسیار جدی است. گزارش نتبلاکس در سال۱۴۰۱ تخمین میزند که ایران بهطور متوسط ساعتی ۵/۱میلیون دلار (معادل ۳۶میلیون دلار در روز) به دلیل فیلترینگ ضرر میکند. با در نظر گرفتن رشد روزافزون کسبوکارهای اینترنتی و نرخ دلار، این رقم میتواند به ۵هزار میلیارد تومان در روز برسد. علاوه بر ضررهای مستقیم ناشی از اختلال در تراکنشهای مالی، فیلترینگ باعث افت شدید درآمد کسبوکارها شده است. بر اساس نظرسنجیهای انجام شده حدود نیمی از کسبوکارها بیش از ۵۰درصد از درآمد خود را در هنگام محدودیت اینترنت در سال۱۴۰۱ از دست دادهاند. پایگاه دادههای باز ایران سه سناریو برای محاسبه آسیبهای روزانه فیلترینگ ارائه داده است: خوشبینانه، میانه و بدبینانه. با سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی که ۲/۷درصد بود، در سناریوی بدبینانه که تورم ۴۰درصدی در آن سال لحاظ شده، آسیب روزانه به ۲۷/۲۸میلیون دلار میرسد. با در نظر گرفتن تورم ۵۰درصدی و رشد سهم اقتصاد دیجیتال از تولید در این سالها، این رقم میتواند به ۳۵میلیون دلار در روز نیز برسد. یکی از تفاوتهای عمده قطعی اخیر اینترنت با دورههای قبلی از کار افتادن سرویسهای داخلی است. اینترنت ملی یا به تعبیر برخی «شبکه ملی اطلاعات» قرار بود در شرایط قطعی اینترنت لااقل به تداوم سرویسهای داخلی آسیب نزند اما اینطور نیست. از حوالی غروب روز پنجشنبه۱۸دی۱۴۰۴ که اینترنت قطع شد، بسیاری از سرویسهای داخلی از قبیل اپهای بانکی، تاکسیهای اینترنتی و پیامرسانهای داخلی نیز از دسترس خارج شدند. با وجود اینکه بعد از مدتی برخی از این سرویسهای داخلی در دسترس قرار گرفتند اما همچنان پیامرسانهای داخلی کار نمیکنند. به راستی چه اتفاقی برای اینترنت ایران افتاده که در این خاموشی کمسابقه فرو رفته است؟
سعید سوزنگر، کارشناس شبکه در مورد قطعی اخیر توضیح میدهد. او به دیجیاتو میگوید: «هر کدام از اجزای قطعی اخیر را در مقاطع مختلف به شکل جداگانه تجربه کردهایم، مانند قطعی کامل، ملی شدن اینترنت، کاهش ترافیک، اختلال سرویسها و قطعی IPv6 اما قطعی ایندفعه خیلی متفاوت است. اینبار مجموع تمام محدودیتها در کنار هم قرار گرفتهاند.» سوزنگر ادامه میدهد: «قطعی به حدی بزرگ است که احساس میکنم سیستم بهطور فیزیکی قطع شده است. پورتها یا از طریق کانفیگ یا به شکل دستی قطع شدهاند چون قطعیها روی شبکه داخلی هم تاثیر گذاشته است. حتی سیستم پایه موبایل یعنی تماس و پیامک هم شبها قطع میشود ولی سایتهای داخلی باز میشود.» بهگفته او، حتی در طول جنگ ۱۲روزه ارتباط از بیرون به داخل برقرار بود اما اینبار هرگونه ارتباطی قطع شده است. او میگوید: «در لبههایی که اتصال بینالملل صورت میگرفته، ارتباطات کاملا قطع شده است. حتی در جنگ ۱۲روزه سیستم فیلترینگ، ارتباطات از داخل به بیرون را کنترل میکرد ارتباط از بیرون به داخل برقرار بود اما الان سیستم فیلترینگی در کار نیست و انگار کابلهای بینالملل را کشیدهاند.» این کارشناس شبکه در پایان گفت: «قطعی در حدی است که انتظارش را نداشتیم.»
سایتهایی که به اینترنت بینالملل دسترسی دارند
همزمان با قطع دسترسی به اینترنت بینالملل در کشور، حداقل ۹سایت و خبرگزاری داخلی همچنان به اینترنت جهانی دسترسی دارند. خاموشی اینترنت در ایران وارد چهارمین روز خود شده و بهجز دسترسی معدود به برخی سایتهای داخلی در قالب اینترنت ملی، عدم امکان ارسال پیامک و قطع شبانه آنتن همچنان برقرار است؛ محدودیت و قطعی گستردهای که تا به امروز سابقه نداشته است. این شرایط امکان خبررسانی و فعالیت بسیاری از سایتها و پایگاههای خبری را نیز محدود کرده است. با این حال بررسیها نشان میدهد برخی خبرگزاریها و سایتهای داخلی به اینترنت بینالملل همچنان دسترسی دارند و در حال انتشار گزارشها و اخبار خارجی هستند. در همین راستا خبرگزاریهای تسنیم، ایسنا، فارس، ایرنا، مهر، نورنیوز، صداوسیما، دانشجو و ایلنا از جمله رسانههایی هستند که از دو روز گذشته تا به امروز، به پوشش اخبار بینالملل از منابع خارجی پرداختهاند.
خرج دولت برای اینترنت ملی چقدر است؟
از سوی دیگر طبق آمارها دولت امسال برای توسعه زیرساختهای ارتباطی، صیانت و محتوای شبکه ملی اطلاعات و چند ردیف دیگر مجموعا نزدیک به ۱۷همت در نظر گرفته است.
طبق این قانون، دولت در سال۱۴۰۴ برای «ایجاد، تامین و توسعه زیرساختهای ارتباطی، اطلاعاتی، امنیتی، صیانت، خدمات و محتوای شبکه ملی اطلاعات، اقتصاد دیجیتال، دولت هوشمند و حمایت از تولیدات بومی» ۱۶هزار و ۸۴۶ میلیارد تومان هزینه کنار گذاشته است. اگرچه این رقم تنها به شبکه ملی اینترنت منحصر نمیشود و چند برنامه دیگر را نیز در بر میگیرد اما بررسی بودجه سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۲ که با تفکیک بیشتری ارائه شده نشان میدهد در این سالها حدود ۶۰درصد از کل این رقم مربوط به دو ردیف «توسعه و تکمیل زیرساختهای امنیت و صیانت اجتماعی و فرهنگی در بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات» و «ایجاد، توسعه متوازن و تجهیز زیرساختهای ارتباطی، اطلاعاتی، خدمات و محتوای شبکه ملی اطلاعات» بوده است. رقم ۸/۱۶همتی برای شبکه ملی اطلاعات، درچهار سال اخیر رشد قابلتوجهی داشته بهطوری که از ۲/۸همت در سال۱۴۰۲ به ۵/۱۱همت در سال۱۴۰۳، ۸/۱۶همت در سال۱۴۰۴ رسیده است. در سال۱۴۰۵ نیز در صورت تصویب لایحه بودجه به ۲۳همت افزایش خواهد یافت. این مخارج عمدتا با هدف جایگزینی شبکههای داخلی اینترنت با شبکه بینالمللی صورت گرفته است. با این حال آمارهای رسمی نشان میدهد بیش از ۸۰درصد مردم از فیلترشکنها استفاده میکنند. ارقامی که نشان میدهند دولت برای پیاده کردن این پروژه هزینههای هنگفت اقتصادی و اجتماعی را پذیرفته است. در مجموع حال ارتباطات در ایران خوب نیست و هر روزی که از این قطعیها میگذرد، کسبوکارهای بیشتری به نابودی کشیده میشوند و نارضایتی کاربران افزایش پیدا خواهد کرد.
