نزاع دیپلماتیک پشت جبهههای جنگ
جهان صنعت – هفت، هشت روز پیش اگر کسی از احتمال توافق ایران و آمریکا صحبت میکرد، احتمالا یا هیچ ناظر آگاهی حرفش را جدی نمیگرفت یا سعی میکرد با تشریح وضعیت متشنجی که در قریب به سه ماه گذشته، تهران و واشنگتن را بهشدت رودرروی یکدیگر قرار داده، استدلال کند که امید بستن به احتمال دستیابی به توافق در چنین شرایطی، نسبتی با آنچه در میدان میگذرد، ندارد. حالا اما ظرف حدود یک هفته، همان اوضاع آشفته چنان متحول شده که دیگر نهفقط اقلیتی از ناظران خوشبین به حل تخاصم عمیق ایران و آمریکا بلکه عملا حتی رهبران دو کشور و برخی رهبران مهمترین کشورهای منطقه و جهان نیز این احتمال را دستکم دور و بعید نمیدانند و معتقدند که اگر سلسلهتحولاتی که در این مدت انجام گرفته و کماکان نیز دنبال میشود، بهنحوی طی شود که شکافها و اختلافات بعضا عمیق طرفین را تعمیق نکند و همزمان بخش دیگری از تحولات، بهنحوی رقم بخورد که دستکم طیفی از همین اختلافاتی که احتمال رفع و رجوعشان دور از تصور نیست، بهسمت حلوفصل و گشایش پیش بروند، آنگاه نهتنها میتوان به دستیابی به یک توافق تاریخی میان ایران و آمریکا امید بست بلکه حتی بعید نیست که بتوان با اتکا به این دستاورد دیپلماتیک احتمالی، زمینه و شرایطی را فراهم کرد که روابط همواره پرتنش و ملتهب تهران و واشنگتن وارد فصلی نو و دورانی دیگر شود.
نارضایتی ترامپ از «مفاد توافق» یا چراغ سبز به توافق؟!
چهارشنبه همین هفتهای که گذشت، دونالد ترامپ در اظهارنظری که البته چندان هم مثبت و امیدوارکننده نبود، درباره توافق احتمالی تهران و واشنگتن اظهارنظر کرد. رییسجمهور آمریکا البته در آن موضعگیری از این گفته بود که هنوز از مفاد توافق در حال مذاکره با ایران «راضی نیست» اما عدم رضایت یکی از دو بازیگر اصلی این نزاع چند دهساله از «مفاد توافق» و نه لزوما نفس انجام یک موافقتنامه احتمالی، خود به معنای آن است که اوضاع دستکم نسبتبه یک هفته پیش از آن، بهنحوی چشمگیر بهبود یافته است. به بیان دیگر وقتی یکی از طرفین از نارضایتی خود از «مفاد توافق» سخن میگوید، میتوان خوشبینانه اینطور برداشت کرد که او دستکم از روند پیشرفت مذاکرات و نفس برقراری یک توافق ناراضی نیست. در واقع این اظهارنظر حتی اگر نخواهیم با نگاهی خوشبینانه به آن بنگریم نیز به این معناست که باوجود عدم تفاهم طرفین بر سر «مفاد توافق»، پیشرفتهایی درخصوص لزوم امضای این توافق حاصل شده است. آنسوی ماجرا را هم اما باید دید؛ اینکه طرفین پس از قریب به ۴۰روز جنگ تمامعیار که با حملات آمریکا و اسرائیل به خاک ایران آغاز شد، با میانجیگری طرف پاکستانی به یک آتشبس دست یافتند و این آتشبس،اگرچه نه فقط در تمام این قریب به دو ماهی که دوام آورده،بلکه حتی حالا که ظاهرا مواضع طرفین بهطور نسبی به یکدیگر نزدیکتر شده نیز کماکان آتشبسی است «شکننده» که بهتعبیر مقامهای کاخ سفید و البته همزمان اذعان حاکمان تهران، «به تار مویی بند است.» مواضعی که در حال حاضر،بهویژه به این دلیل که در همین روزهای گذشته، بار دیگر شاهد وقوع تحرکاتی نظامی و مشخصا انفجارهایی در اطراف خلیجفارس بودیم، باید بیش از پیش جدی گرفته شوند.
کنش و واکنش نظامی واشنگتن و تهران در ادامه آتشبس شکننده
مجموعه این تحولات است که پرسش اساسی و بنیادین را پیشروی تمامی ناظران این نزاع عمیق و خطرناک قرار داده؛ اینکه آیا ایران و آمریکا بهواقع به صلح نزدیک شدهاند یا احیانا این گشایشهای دیپلماتیک صرفا تحولاتی است مقطعی و به این اعتبار، دیر یا زود، بار دیگر طرفین به وضعیت جنگی بازخواهند گشت؟! پرسشی که ازقضا باید آن را به این دلیل جدی گرفت که تهران نیز در واکنش به تنشآفرینیهای اخیر واشنگتن، حاضر به خویشتنداری نشده و در واکنش به تازهترین حملات آمریکا -که بهگفته فرماندهی سنتکام شامل هدف قرار دادن «یک سایت کنترل زمینی» در بندرعباس بود- هشدار داد که «تجاوز بیپاسخ نخواهد ماند!» مهمتر آنکه سیر تحولات در ادامه آشکار کرد که واکنش تهران،صرفا یک موضعگیری سیاسی نبوده؛ چه آنکه سپاه بدون آنکه از مکانی خاص و مشخص نام ببرد، اعلام کرد که یک پایگاه هوایی آمریکا را هدف قرار داده است.آنهم در حالی که در ادامه سنتکام نیز با اعلام اینکه یک موشک بالستیک سپاه بر فراز کویت رهگیری شده، علنا واکنش نظامی سپاه را تایید کرد. نکته طنزآمیز اینکه طرفین حتی در نوع اعلام موضع درباره این زد و خورد بهنسبت جزئی نظامی نیز بهنحوی اتفاقنظر داشتند چنانکه سنتکام با تکرار ادبیات سپاه، این حمله را «نقض فاحش آتشبس» توصیف کرده است.
از تقدیر پزشکیان از پاکستان تا خوشبینی ونس به توافق
آنچه اما همزمان با این تنشهایی که طبیعتا امیدواری نسبتبه دستیابی طرفین به توافق را کاهش میدهد، منجر به افزایش نسبی امیدواری برای دستیابی به توافق شده، از یکسو تلاشهای گسترده پاکستان بهعنوان میانجی اصلی مذاکرات و همچنین برخی از دیگر بازیگران منطقهای همچون قطر بود و از دیگرسو، اخباری که اگرچه کماکان دو طرف بر سر «جزئیات» و «مفاد» آن به تفاهم و اتفاقنظر نرسیدهاند اما درمجموع از یک الگوی اولیه برای دستیابی به تفاهم و توافق حکایت دارد. تحولاتی که از یکسو باعث شد مسعود پزشکیان رییسجمهور ایران بار دیگر از «تلاشهای موثر» پاکستان برای رسیدن به توافق تشکر کند و از دیگرسو جیدی ونس در قامت معاون اول رییسجمهوری مریکا و رییس تیم مذاکرهکنندگان ایالات متحده، صراحتا از این سخن بگوید که ایران و آمریکا به توافق «خیلی نزدیک» شدهاند.
از «تفاهمنامه ۱۴بندی» تهران تا «یادداشت تفاهم» تاییدنشده واشنگتن
جالب آنکه همان روزی که دونالد ترامپ در اظهارنظری دوپهلو، هم از نارضایتی خود از «مفاد توافق» سخن گفت و هم بهطور تلویحی از نفس چنین توافقی استقبال کرد، رسانههای دولتی ایران نیز بخشهایی از آنچه «پیشنویس غیررسمی یک تفاهمنامه ۱۴بندی» خواندند، منتشر کردند. متنی که در آن تقریبا تمامی خواستههای تهران از «لغو محاصره دریایی بنادر ایران»، «خروج نیروهای آمریکایی از اطراف ایران» و حتی «ازسرگیری عبور و مرور غیرنظامی از تنگه هرمز با مدیریت و هدایت کشتیها ازسوی ایران و عمان» مورد تاکید قرار گرفته بود و با وجود این، در میان بندهای چهاردهگانه، هیچ اشارهای به امتیازهای احتمالی ایران به آمریکا بهویژه در موضوع حساس هستهای نشده بود. در واقع اساسا همین رویکرد یکطرفه طرح پیشنهادی تهران بود که باعث شد ترامپ از حمایت کامل از آن خودداری کرده و موضعش را به صرف ابراز نارضایتی از «مفاد توافق» محدود کند. نکته مهمتر اما در جملات بعدی ترامپ در همان نشست کابینه در کاخ سفید که بهصورت مستقیم پخش میشد، موردتاکید قرار گرفت؛ آنجا که رییسجمهور آمریکا تاکید کرد که ایران «کمکم دارد چیزهایی را که باید به ما بدهد، میدهد.» او البته توضیح بیشتری ارائه نکرد و سخنانش را با تکرار یکی از همان هشدارهای همیشگی و تکراری خود پایان برد؛ اینکه در صورت همکاری نکردن تهران، جنگ از سر گرفته خواهد شد! ترامپ همچنین با یکی از همان ژستهای همیشگی خود، به پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا که کنارش نشسته بود، اشاره کرد و گفت: «اگر «ایران» این کار را نکند، مردی که سمت چپ من نشسته، کارشان را تمام میکند!» همزمان دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا(اوفک) نیز با اعلام تحریم «نهاد مدیریت آبراه خلیجفارس» که ایران برای نظارت بر تردد کشتیها در تنگه هرمز ایجاد کرده، تاسیس این نهاد در جمهوری اسلامی را «تلاش تازه سپاه پاسداران برای کسب درآمد از کارزار تروریسم دولتی» توصیف کرد.
نکته جالبتر در این ماجرا آن بود که دیروز برخی مقامهای آمریکایی مدعی شدند که طرفین در مذاکرات تا حدی پیش رفتهاند که عملا به یک «یادداشت تفاهم» دست یافتهاند؛ هرچند تسنیم بلافاصله این ادعاها را تکذیب کرد و به نقل از یک منبع نزدیک به تیم مذاکرهکننده که نخواست نامش فاش شود، اعلام کرد: «برخلاف ادعای برخی منابع غربی مبنیبر اینکه متن اصطلاحا «یادداشت تفاهم» میان ایران و آمریکا نهایی شده و فقط منتظر اعلام دوطرف است، این موضوع واقعیت ندارد و هنوز متن قطعی نشده است.» این منبع آگاه تصریح کرد: «ایران تا این لحظه به میانجی پاکستانی نهایی شدن متن را اعلام نکرده است.» تکذیبیه منبع آگاه خبرگزاری اصولگرای تسنیم در حالی منتشر شد که آسوشیتدپرس نیز با استناد به اظهارات یک مقام آمریکایی که اجازه نداشت بهصورت علنی درباره جزئیات مذاکرات صحبت کند، نوشت که این «تفاهمنامه اولیه» هنوز نیازمند تایید نهایی دونالد ترامپ است. آسوشیتدپرس همزمان به نقل از یک مقام دیگر آمریکایی نیز اعلام کرد که طرفین بر سر چارچوب کلی یک توافق اولیه به تفاهم رسیدهاند اما تا زمانی که ترامپ آن را تایید نکند، هیچ توافق نهایی در کار نخواهد بود و مهمتر از آن، هنوز مشخص نیست که ترامپ درنهایت با این توافق موافقت خواهد کرد یا نه.
تلاش برای ادامه آتشبس بهامید دستیابی به توافق
در حالی که در روزهای گذشته شاهد فعالیت گسترده دوحه در راستای کاهش سطح تنش و حتی دستیابی طرفین به یک توافق بودیم، امیر قطر در تماس با ترامپ خواستار اولویت دادن دیپلماسی شد و بیبیسی نیز در گزارشی به نقل از منابع آگاه مدعی شد «آمریکا و ایران به توافقی اولیه برای تمدید آتشبس دست یافتهاند»؛ آتشبسی که بنابر گزارش بیبیسی، برای یک بازه زمانی ۶۰روزه درنظر گرفته شده تا طرفین بتوانند در این پنجره زمانی، مذاکرات درباره آینده برنامه هستهای ایران را آغاز کرده و به فرجام برسانند. هرچند آنچه سرنوشت جنگ ایران و امریکا و مشخصا کامیابی یا ناکامی مذاکرات تهران و واشنگتن را آشکار خواهد کرد، لزوما ارتباطی به افزایش زمان آتشبس کنونی ندارد بلکه مساله کماکان این است که حاکمان تهران و واشنگتن تا چه میزان در روند حل و فصل این تنش نظامی جدیت دارند!
