میانجیگران در ترافیک دیپلماسی
جهان صنعت – ۴۵روز پس از آغاز آتشبس میان ایران و آمریکا و نیز پساز قریب بههفتهفته بلاتکلیفی در مذاکرات تهران و واشنگتن که با میانجیگری طرف پاکستانی و بهمیزبانی اسلامآباد برگزار شد درحالیکه طی روزهای گذشته شاهد تشدید سطح تنش در ادبیات و گفتار و مواضع سران آمریکا و ایران بودیم، تلاشهای سران پاکستان و حتی برخی از دیگر کشورهای منطقه همچون قطر نیز برای جلوگیری از شعلهورشدن مجدد آتش جنگ بهاوج رسیده است. شرایطی که برای درک آن تنها کافی است نیمنگاهی بیندازیم بهتحرکات، اظهارات و رفتوآمدهای دیپلماتیکی که تنها در همین ۲۴ساعت گذشته رقم خورد آنهم درحالیکه طی هفته گذشته نیز شاهد اشکال دیگری از این تحرکات دیپلماتیک بودیم.
برایناساس درشرایطیکه محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان طی هفته گذشته و تنها بهفاصله چند روز دوبار راهی تهران شد و هرنوبت نیز در یکبرنامه دیپلماتیک فشرده با شماری از مسوولان ارشد جمهوری اسلامی دیدار کرد. با آغاز هفته جدید فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و معتمد اصلی دونالد ترامپ در دولت پاکستان که همزمان از احترامی ویژه نزد مقامهای ارشد جمهوری اسلامی نیز برخوردار است وارد تهران شد و علاوهبر دیدار با عباس عراقچی بهعنوان وزیر امور خارجه و محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی که ریاست هیاتمذاکرهکنندگان ایران را نیز برعهده دارد با مسعود پزشکیان، رییسجمهور نیز دیدار و گفتوگو کرد آنهم درحالیکه همزمان تحرکاتی مشابه ازسوی سران قطری و برخی از دیگر بازیگران موثر و متنفذ منطقهای در جریان بود. اقدامهای دیپلماتیک هوشمندانهای که نهتنها با هدف رایزنی با سران ایران و آمریکا بهعنوان طرفین اصلی این تخاصم و تنش در دستورکار قرار گرفت بلکه درعینحال بهنحوی برنامهریزی شده بود که بعضی از دیگر بازیگران صاحبنفوذ منطقهای ازجمله ترکیه، مصر، عمان و عراق را نیز وارد این مناسبات کند و بدین ترتیب احتمال دستیابی بهتوافق و تفاهم را افزایش دهد.
اهمیت و شرایط سفر عاصم منیر تهران
چنانکه اشاره شد اما دور تازه تحرکات دیپلماتیک که اینبارهم همچون ادوار نهچندان موفق پیشین با میدانداری سران اسلامآباد در دستورکار قرار گرفت با سفر فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان بهتهران آغاز شد. ژنرال پاکستانی که بهدلیل روابط شخصی بسیار صمیمی و دوستانهای که با دونالد ترامپ دارد در هفتهها و ماههای گذشته عملا بهچهرهای غیرقابلجایگزین در مسیر رایزنیهای دیپلماتیک تهران و واشنگتن تبدیل شده است. فیلد مارشال عاصم منیر که حوالی غروب جمعه در چارچوب میانجیگری میان ایران و آمریکا بهمنظور خاتمه جنگ و حل اختلافات وارد تهران شد در جریان این سفر علاوهبر دو نوبت دیدار با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران با محمدباقر قالیباف، رییس هیاتمذاکرهکننده ایران و مسعود پزشکیان، رییسجمهور نیز دیدار و گفتوگو کرد آنهم درحالیکه طی هفتهای که گذشت محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان نیز با اهدافی مشابه و در دوسفر متوالی بهتهران آمده بود. نقوی که در جریان سفر نخست خود بهتهران موفق بهدیدار با مقامهای ارشد ایرانی ازجمله رییسجمهور، رییس مجلس، وزیر خارجه و وزیر کشور شده بود در سفر دوم خود بهتهران که بهفاصله یکیدوروز انجام گرفت، رایزنیهایش را ادامه داد و ظاهرا موفق شد زمینه شکلگیری یک «چارچوب» برای توافق را فراهم کند. هرچند باوجود تمامی این تلاشها و رفتوآمدهای دیپلماتیک درنهایت تغییری در وضعیت مسائلی اصلی که محلاختلاف طرفین بود حاصل نشد و عملا هیچگام موثری در راستای حل و فصل مسائل مرتبط با پرونده هستهای و محموله ذخایر اورانیوم غنیشده با خلوص بالای ایران و البته بحث انسداد تنگههرمز و محاصره دریایی ایران برداشته نشد آنهم درحالیکه برخی مقامهای ایرانی نیز تصریح کردند که حضور فیلد مارشال عاصم منیر در تهران و دیدارهای سطح بالای این مقام ارشد پاکستانی با سران جمهوری اسلامی حتی بهمعنای قطعیبودن تفاهم برسرچارچوب اولیه هم نیست. چهآنکه بنابر گزارش خبرگزاری رسمی دولت جمهوری اسلامی ایران موکدا بر لزوم پایانیافتن تمامی تنشهای نظامی و جنگها ازجمله در لبنان، آزادسازی داراییهای بلوکهشده و رفع محاصره دریایی تاکید دارد و درعینحال حاضر بهانعطاف چندانی نیز در بحث پرونده هستهای تعیینتکلیف چندصدکیلوگرم اورانیوم غنیشده با خلوص بالا و رفع انسداد تنگههرمز نیست.
سفر ژنرال محبوب ترامپ بهتهران
بههرتفسیر فیلد مارشال عاصم منیر که حوالی غروب جمعه وارد تهران شد در یکیاز نخستین دیدارهای خود که تنها ساعاتی پس از آغاز این سفر دیپلماتیک انجام شد با عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی ایران دیدار کرد؛ دیداری که بنابر اعلام منابع رسانهای تا پاسی از شب ادامه داشت. طرفین در این نشست چند ساعته درباره آخرین تلاشها و ابتکارات دیپلماتیک برای جلوگیری از تشدید تنش و خاتمه جنگ و راهکارهای تقویت صلح، ثبات و امنیت در منطقه غرب آسیا تبادلنظر کردند. فرمانده ارتش پاکستان که بهدلیل رابطه نزدیک و صمیمانهای که با دونالد ترامپ دارد کاملا مورد اعتماد رییسجمهور آمریکاست و همزمان در هفتهها و ماههای گذشته نیز توانسته نظر و اعتماد طرفهای ایرانی را جلب کند و صبح روز گذشته(شنبه) برای دومین نوبت ظرف چند ساعت با وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی دیدار و گفتوگو کرد.
دیدار فیلدمارشال پاکستانی با سردار ایرانی
فرمانده ارتش پاکستان که بخش مهمی از روند میانجیگری میان ایران و آمریکا را برعهده دارد صبح روز گذشته(شنبه) با مسعود پزشکیان، رییسجمهور و محمدباقر قالیباف، رییس مجلس و رییس هیات مذاکرهکنندگان جمهوری اسلامی نیز دیدار کرد. فیلد مارشال عاصم منیر در جریان دیدار صبح دیروز(شنبه) خود با محمدباقر قالیباف ابراز خرسندی کرد که در برهه حساس کنونی ایران توسط افراد هوشمند با بینشی بالا اداره میشود. قالیباف هم که پیش از ورود بهمیدان سیاست سالها بهعنوان یک چهره و فرمانده ارشد نظامی فعالیت کرده در این دیدار با اشاره بهاهمیت پافشاری جمهوری اسلامی بر حقوق ایران و ایرانیان برای تیم مذاکرهکنندگان جمهوری اسلامی هشدار داد که بهباور حاکمان تهران طرف مقابل هرگز صادقانه عمل نکرده و نتوانسته اعتماد ایران را جلب کند. قالیباف البته عمیقا از تلاشهای پاکستان بهویژه شخص فیلد مارشال عاصم منیر بهدلیل اقدامهای موثری که ظرف ماههای گذشته در راستای برقراری و حفظ آتشبس انجام داده قدردانی و تعاملات تهران و اسلامآباد در این مدت را نمونهای از همکاری خوب بین ملل و دول اسلامی عنوان کرد که میتواند برای سایر کشورهای اسلامی الگو باشد. قالیباف با اشاره ضمنی بهپیشینه نظامی خود خطاببه فرمانده ارتش پاکستان گفت: «نظامیها بیشاز دیگران و بهتر از همه ارزش صلح را میدانند اما همان نظامیان هیچگاه اجازه نمیدهند عزت و حقوق کشورشان لگدمال شود.» رییس هیاتمذاکرهکنندگان جمهوری اسلامی تصریح کرد: «نیروهای مسلح ما در دوران آتشبس بهنحوی خود را بازسازی کردند که درصورت حماقت ترامپ و آغاز مجدد جنگ حتما برای آمریکا کوبندهتر و تلختر از روز اول جنگ خواهند بود.» فیلد مارشال عاصم منیر نیز با تاکید بر اینکه دولت و ملت پاکستان بهترین آرزوها و دعاهای خیر را برای آینده ایرانیان دارند، خطاب بهقالیباف گفت: «منوشما هردوسرباز ملتمان هستیم و سربازها بدون لکنت و با صداقت صحبت میکنند و نه خاکستری و با کلمات سیاه و سفید.»
دیدار فیلدمارشال پاکستانی با رییسجمهور
شاید مهمترین برنامه سفر کوتاه فیلد مارشال عاصم منیر اما دیدار او با مسعود پزشکیان، رییسجمهور ایران بود؛ دیداری که منابع خبری حوالی غروب شنبه و تنها دقایقی پیش از آنکه فرمانده ارتش و وزیر کشور پاکستان تهران را مقصد اسلامآباد ترک کنند، از آن خبر داده و بهنقل از مسعود پزشکیان تاکید کردند که «ایران صرفا بهدنبال احقاق حقوق قانونی ملت خود است.» مسعود پزشکیان که میزبان فیلد مارشال عاصم منیر بود ضمن سپاسگزاری از تلاشهای این مقام نظامی پاکستان و دولت متبوعش برای ثبات و امنیت منطقه گفت: «باور قلبی من این است که باید اتحاد و انسجام جهان اسلام را با راهکارهای عملی دنبال و تعاملات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی فیمابین را هرچه بیشتر تقویت کرده و گسترش دهیم.» رییسجمهور افزایش سطح همکاریها میان مردم کشورهای اسلامی را مهمترین عامل در تحقق و تقویت وحدت عملی و رفع هرگونه زمینه اختلاف و درگیری میان آنها ارزیابی کرد و گفت: «جمهوری اسلامی در عمل پایبندی خود بهچارچوبهای حقوقی بینالمللی را نشان داده است.» پزشکیان که معتقدست جنگ هیچگاه برای هیچکس هیچ منفعتی بههمراه نداشته، تصریح کرد: «آمریکا در این منازعه پیروز نخواهد بود و این کشورهای منطقه و جهان هستند که متحمل خسارات جدی خواهند شد.» رییسجمهور با تاکید بر اینکه اسرائیل تنها طرفی بوده که بهدنبال تامین منافع خود در منطقه ازطریق جنگ است بار دیگر بر بیاعتمادی ایران نسبتبه حاکمان کاخ سفید تاکید کرد و گفت: «هدف اصلی ما صرفا تامین منافع ملت ایران با راهکارهای مقتضی و مناسب است.»
پایان سفر مقامهای ارشد پاکستانی، جزئیات سفر هیات قطری
درشرایطیکه ساعاتی مانده بهغروب شنبه خبرگزاریها و منابع رسانهای داخلی از پایان برنامههای سفر فرمانده ارتش و وزیر کشور پاکستان در تهران و عزیمت این دومقام عالیرتبه پاکستانی بهاسلامآباد خبر دادند اما اسماعیل بقایی که بهتازگی با حکم محمدباقر قالیباف بهعنوان سخنگوی تیم مذاکرهکنندگان جمهوری اسلامی نیز منصوب شده در سخنانی با اشاره بهسفرهای این دومقام ارشد پاکستانی بهتهران گفت: «این رفتوآمدها هرچند اندکی پرترافیکتر شده اما تداوم همان روند دیپلماتیک است.» او با اشاره بهسفرهای وزیر کشور و فرمانده ارتش پاکستان بهتهران ظرف چند روز گذشته و رایزنیهایی که با هدف پایاندادن بهجنگ و کاهش سطح تنش در روابط ایران و آمریکا انجام گرفت از این تلاشها قدردانی کرد اما درعینحال گفت: «این ادامه روند دیپلماتیک است و نمیتوان گفت که لزوما بهنقطه عطف یا وضعیت تعیینکنندهای رسیدیم.»
همزمان باحضور فیلد مارشال عاصم منیر در تهران یکهیات قطری نیز با هماهنگی با واشنگتن راهی تهران شده و با برخی مقامهای جمهوری اسلامی دیدار کرده و سخنگوی دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی نیز در این رابطه گفته «هیات قطری نیز مذاکراتی با وزیر خارجه داشت.» اسماعیل بقایی با اشاره بهتلاش بسیاری از کشورها ازجمله حاکمان قطر برای کمک بهدستیابی تهران و واشنگتن بهتفاهم و توافق گفت: «این تلاشها از نظر ما ارزشمند بوده اما میانجی رسمی مذاکرات همچنان پاکستان است.»
خروج غیرعادی هواپیمای هیات قطری از ایران
درحالیکه جزئیات چندانی درخصوص ترکیب هیات قطری مخابره نشد و مهمتر از آن روشن نشد این هیات مشخصا با تمرکز بر کدام بخش از اختلافات تهران و واشنگتن با وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی دیدار کرده نحوه خروج هواپیمای این هیات قطری از ایران مورد توجه رسانهها قرار گرفت. اتفاقی که در ادامه دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی را نیز بهواکنش واداشت و در نتیجه وزارت امور خارجه ایران با صدور اطلاعیهای اعلام کرد که هواپیمای هیات قطری با پرواز بهسمت شرق بجای جنوب ایران را ازطریق مسیری غیرمعمول ترک کرد. بنابر ایناطلاعیه هیات قطری که صبح جمعه با هماهنگی آمریکا و برای کمک بهتسریع روند توافق بهتهران آمده بود پس از رایزنی با عباس عراقچی برای کمک بهحل مسائل باقیمانده میان تهران و واشنگتن بهاین دلیل که پرواز در بخش غربی حریم هوایی کشور تا صبح دوشنبه ممنوع اعلام شده آسمان ایران را از مرزهای شرقی و ازطریق ترکیه ترک کرد؛ تصمیمیکه بر ابهامات و حساسیتهای امنیتی منطقه افزوده است.
مذاکرات ایران با عراق، عمان، ترکیه، قطر، اقلیم کردستان و سازمان ملل
وزیر امور خارجه ایران در این مدت با همتایان عراقی، عمانی، ترکیهای و البته قطری خود نیز بهصورت تلفنی گفتوگو کرد. عراقچیکه در تماسهای تلفنی جداگانه با فواد حسین، بدر البوسعیدی، هاکان فیدان و شیخ محمد بن عبدالرحمن آلثانی گفتوگو کرد در جریان رایزنی با فواد حسین، همتای عراقی خود آخرین تحولات مربوط بهمذاکرات میان تهران و واشنگتن را بررسی کرد. وزیر امور خارجه ایران در یک تماس تلفنی دیگر که صبح روز گذشته(شنبه) انجام شد با نیچروان بارزانی، رییس اقلیم کردستان عراق درباره مسائل موردعلاقه دوطرف ازجمله روابط دوجانبه ایران-عراق و تحولات منطقه گفتوگو کرد. عباس عراقچی و آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد نیز در یک تماس تلفنی درباره آخرین وضعیت منطقه و روند تحولات مرتبط با دیپلماسی میان ایران و آمریکا با میانجیگری پاکستان گفتوگو کردند. وزیر امور خارجه ایران با ابراز ناخرسندی از بدعهدیهای آمریکا در سالها و دهههای گذشته تصریح کرد: «جمهوری اسلامی باوجود سوءظن شدید بهآمریکا با رویکردی مسوولانه و با جدیت تمام وارد این روند دیپلماتیک شده و برای رسیدن بهنتیجه معقول و عادلانه تلاش میکند.»
این درحالی بود که سخنگوی تیم مذاکرهکنندگان ایرانی نیز در گفتوگویی با یکی از بخشهای خبری صداوسیمای جمهوری اسلامی بهتشریح برخی نکات مهم در رایزنیهای صورت گرفته اشاره کرد و با تاکید بر اینکه هنوز بهتوافق نزدیک نشدیم، گفت: «این روند همچنان ادامه دارد.» بقایی با تاکید بر اینکه اختلافنظرها میان ایران و آمریکا بسیار عمیق و گسترده است، تصریح کرد: «نمیتوان انتظار داشت که با چند رفتوآمد یا مذاکره در چندهفته و چندماه حتما بهنتیجه برسیم. با این حال دیپلماسی فرآیندی زمانبر است و طرفین از هر فرصتی برای انتقال دیدگاههای خود استفاده میکنند. این همان کاری است که میانجی پاکستانی انجام میدهد.»
