موزه آجری ایران در مسیر احیا
نادر نینوایی- دزفول شهری است که تاریخ در رگهایش جریان دارد؛ شهری که رودخانه پرآب دز همچون نواری سبز از میان آن عبور میکند و زندگی را به دوسوی خود پیوند میزند. اگر کنار ساحل رود بایستی و به خانههایی بنگری که با دیوارهایی از آجرهای کهن در آغوش هم آرام گرفتند بهخوبی درمییابی که چرا دزفول را «موزه آجری ایران» مینامند. در کوچهپسکوچههای بافت تاریخی این شهر لایههایی از تاریخ از دوران صفوی تا قاجار و حتی پهلوی درکنارهم نشستند و هر آجر حکایتی ناگفته از روزگار گذشته را روایت میکند. این آجرها فقط مصالح ساختمانی نیستند بلکه تکههایی از هویت و حافظه تاریخی مردم این دیارند که قرنهاست گرمابخش زندگی در شمال خوزستان بودند.
شهر دزفول با خانههای تاریخی خوشنقش، دالانهای آجری، ساباطهای خنک و بناهایی که هر یک بخشی از تاریخ ایران را در خود جای دادند یکی از ارزشمندترین بافتهای تاریخی کشور را در دل خود دارد. همین ویژگیهاست که باعث شده این شهر نه فقط یک زیستگاه بلکه یک گنجینه زنده و تنفسی از میراث معماری و فرهنگی باشد. بافت تاریخی دزفول که گسترهای حدود ۲۴۰هکتار را دربر میگیرد مجموعهای کمنظیر از خانههای تاریخی، مساجد، بازارچهها و گذرگاههایی است که هنوز هم نبض زندگی در آنها میتپد و مردم در کنار تاریخ نفس میکشند. در چنین شهری موضوع مرمت و احیای بافت تاریخی جایگاه ویژهای پیدا میکند. مرمت اصولی و پیوسته بناها نهتنها به حفظ این هویت کهن کمک میکند بلکه میتواند زمینهساز رونق گردشگری نیز باشد. دزفول بهواسطه ظرفیتهای فرهنگی و تاریخی خود این توان را دارد که به مقصدی مهم برای گردشگران داخلی و خارجی تبدیل شود؛ گردشگرانی که با قدمزدن روی آجرهایهزارساله و عبور از پل ساسانی با گذشته ایران پیوند میخورند و در بازارچههای صنایعدستی دستساختههای هنرمندان این شهر را به یادگار میبرند. توسعه گردشگری تاریخی در دزفول علاوه بر معرفی بهتر این شهر کهن میتواند به افزایش فروش صنایعدستی و ایجاد اشتغال پایدار برای هنرمندان محلی کمک کند. این رونق نهتنها اقتصاد شهری را تقویت میکند بلکه موجب میشود صنایعدستی و هنرهای بومی از خطر فراموشی در امان بمانند.
با این حال این گنجینه تاریخی بدون مرمت مستمر و حفاظت علمی دربرابر فرسایش زمان آسیبپذیر است. مراقبت از پلهای باستانی، آرامگاههای تاریخی و خانههای ارزشمند دزفول مسوولیتی مشترک میان مردم، متولیان میراث فرهنگی و جامعه فرهنگی کشور است. تنها با تداوم این تلاشهاست که میتوان امید داشت این میراث ارزشمند برای آیندگان نیز باقی بماند تا نسلهای بعدی هم بتوانند در سایه دیوارهای آجری دزفول صدای تاریخ را بشنوند.
مرمت پل باستانی دزفول
حمیدرضا خادم، رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی دزفول در خصوص وضعیت مرمتی پل باستانی این شهر به «جهانصنعت» گفت: پل ساسانی دزفول در دورههای گذشته مرمتهای زیادی را به خود دیده و اساسیترین مرمت آن در سال گذشته انجام شد. این مرمت باعث شد بسیاری از بارهای اضافی از روی پل برداشته شود و فشار وارده کاهش یابد. این پل که قدمتش تقریبا به دوهزار سال قبل میرسد اهمیت تاریخی بسیار زیادی دارد زیرا یکی از راههای ارتباطی مهم منطقه بوده و به دستور شاپور اول پس از پیروزیهای نظامی وی بر رومیان ساخته شده است.
وی افزود: «پل ساسانی روی پایههای تاریخی بهجامانده از دوره ساسانی بنا و در دورههای دیلمی، صفاری و قاجار نیز بازسازی شده است. یکی از مهمترین اقدامات مرمتی برای این پل درسال گذشته این بود که آسفالت روی پل برداشته و بهجای آن کف پل با آجر فرش شد تا مرمت بهصورت اصولی انجام گرفته، بستری مناسب برای گردشگری ایجاد شود و مردم بتوانند با آرامش روی پل تردد کنند.»
خادم درباره نورپردازی پل نیز توضیح داد: «در سال گذشته بحث نورپردازی پل هم مطرح شد و اکنون نیز رایزنیها در حال انجام است. نورپردازی بناهای تاریخی مانند سازههای معمولی نیست و ضوابط خاص خود را داشته بنابراین لازم است یک شرکت مشاور متخصص وارد عمل شود و طرح مناسبی ارائه دهد. انشاءالله با کمک ادارهکل میراث فرهنگی استان خوزستان شأن و منزلت این پل تاریخی را حفظ کنیم و جایگاه واقعی آن بیشازپیش شناخته شود.»
احیای بافت تاریخی دزفول
یکیاز ظرفیتهای ویژه شهر دزفول بافت تاریخی آن است که نشان از هویت ریشهدار اینشهر داشته و میتواند زمینهساز توسعه گردشگری در آن باشد. رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی دزفول درباره وضعیت بافت تاریخی دزفول و مخاطرات آن گفت: «بافت تاریخی دزفول ۲۴۴هکتار وسعت دارد و بناهای ارزشمند زیادی در آن قرار گرفته است. متاسفانه در دورههای گذشته در برخی نقاط مسیر دسترسی کامل نبوده یا مشکلاتی وجود داشته که باعث شده برخی خانهها دچار آسیب شوند. در مواردی برداشتهشدن جدارهها به خانههای اطراف آسیب رسانده است. به همین دلیل تلاش میکنیم همزمان با مرمت در بافت تاریخی احیا نیز انجام دهیم.»
خادم افزود: «برخی بناها مانند مسجد جامع را میراث فرهنگی شهرستان مرمت میکند و تمام تلاشمان این است که بافت تاریخی شهر حفظ شود تا بهعنوان یادگاری برای آیندگان باقی بماند.»وی در خصوص ساماندهی خرابههای قدیمی شهر که در زبان محلی به آنها «کلخرابه» گفته میشود توضیح داد: «سیاست ما این است که خرابههایی که فاقد ارزش تاریخی هستند ساماندهی شوند تا چهره بافت اصلاح شود. خوشبختانه استقبال خوبی از سرمایهگذاری در بافت تاریخی دزفول شده است. کنار خانه سوزنگر که پیشتر احیا و مرمت شده خانه فیروزمند نیز به همین شیوه مرمت شد و سرمایهگذار با احیا و بهرهبرداری فرهنگی این خانهها را دوباره به چرخه زندگی برگردانده است.»
ساماندهی آرامگاه یعقوب لیث صفاری
در سنوات گذشته وضعیت نابسمان آرامگاه یعقوب لیث صفاری، احیاگر زبان فارسی که در منطقه شاه آباد دزفول واقع شده نقدهایی را برانگیخته بود. در چند سال گذشته اما بنای این آرامگاه مرمت و احیا شده و درهای آن بهروی گردشگران گشوده شده است.
رییس اداره میراث فرهنگی دزفول در اینخصوص گفت: «یعقوب لیث صفاری از چهرههای مهم تاریخ ایران است که تفکر اصلیاش احیای فرهنگ و زبان فارسی بوده و اجازه نمیداد این زبان به فراموشی سپرده شود. طی سالهای گذشته زیرساختهای گردشگری را در جوار آرامگاه او ایجاد کردیم و اکنون بسیاری از برنامههای آیینی مانند شاهنامهخوانی و دیگر برنامههای فرهنگی در آنجا برگزار میشود تا این مکان زنده بماند.»
وی افزود: «هدف ما این است که این فضا تنها یکبنای تاریخی نباشد بلکه بهعنوان مرکز فرهنگی فعال باقی بماند و بهویژه نسل جوان با هویت تاریخی خود آشنا شود.»
توسعه صنایعدستی و ایجاد مراکز خلاق
یکی از ظرفیتهای قابل اتکای شهرستان دزفول صنایعدستی آن است که سبب شده این شهر تحتعنوان شهر ملی کپو(نوعی سبد دستباف) بهثبتملی برسد. بیشک این پتانسیل هویتی نیازمند حمایتهای هدفمند برای توسعه و ارتقای بیشتر است.
خادم در تشریح اقدامات حمایتی برای ارتقای جایگاه صنایعدستی دزفول گفت: «خوشبختانه سال گذشته بازارچههای صنایعدستی متعددی در سطح شهر برگزار کردیم که با استقبال خوبی همراه شد. در حمایت از هنرمندان صنایعدستی و با همکاری ادارهکل میراث فرهنگی خوزستان یکی از خانههای تاریخی را به مرکز خلاق صنایعدستی تبدیل کردیم. این خانه که بهنام خانه سوزنگر شناخته میشود اکنون ۱۰کارگاه فعال دارد که بهصورت رایگان در اختیار هنرمندان قرار گرفته است.»
وی افزود: « نمایشگاههای مختلف صنایعدستی نیز برگزار کردیم و کلاسهای آموزشی برای هنرمندان ترتیب دادیم تا بتوانند روی برندسازی کار کنند. هدف ما این است که رشتههای صنایعدستی حفظ و حراست شوند و از بین نروند زیرا متاسفانه برخی رشتهها که پیشتر فعال بودند به مرور فراموش شدند. تلاش میکنیم ضمن حمایت از هنرمندان این صنایعدستیِدرمعرضفراموشی رونق بیشتری بگیرند.»
دزفول؛ الگوی توسعه اقتصادی بر پایه میراث تاریخی
بامرور آنچه طی سالهای اخیر در دزفول رخ داده بهنظر میرسد این شهر تاریخی در مسیر درستی قرار گرفته است؛ مسیری که از دل آجرهای کهن و بافت تاریخی ۲۴۰هکتاری آن گذشته و بهسوی توسعه گردشگری و رونق صنایعدستی هدایت میشود.
مرمت پل باستانی دزفول و برداشتن بار اضافی از روی آن، کففرش آجری و برنامهریزی برای نورپردازی اصولی تنها نمونهای از اقداماتی است که نشان میدهد نگاه به میراث فرهنگی این شهر نگاهی زنده و آیندهمحور است.
این اقدامات وقتی درکنار احیای خانههای تاریخی و واگذاری بخشی از آنها به سرمایهگذاران فرهنگی قرار میگیرد تصویری روشنتر از آینده دزفول ترسیم میکند: شهری که میخواهد گذشته را نه در موزهها بلکه در قلب زندگی روزمره مردم حفظ کند.
سرمایهگذارانی که وارد بافت تاریخی دزفول شدند تنها به مرمت کالبد بناها بسنده نکردند و با تبدیل خانههای قدیمی به فضاهای فرهنگی، اقامتی، هنری و آئینی روح تازهای در رگهای این محلهها دمیدند.
برگزاری آئینهایی مچون شاهنامهخوانی، جشنهای بومی، بازارچههای صنایعدستی و عرضه غذای محلی نهتنها این خانهها را به پایگاههای فرهنگی پویا بدل کرده بلکه گردشگران را نیز با هویت اصیل این شهر آشنا میکند. این روند بهتدریج چرخه اقتصادی تازهای را شکل داده که بر پایه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استوار است.
صنایعدستی دزفول نیز در این میان جایگاه ویژهای دارد. ایجاد مراکز خلاق و کارگاههای آموزشی برای هنرمندان فرصتی فراهم کرده تا نسل جدید با مهارتهای سنتی آشنا شود و از دل این هنرها کسبوکارهای تازهای شکل بگیرد. برگزاری نمایشگاهها و بازارچهها نیز زمینهای فراهم کرده تا تولیدات هنرمندان محلی مستقیمتر بهدست مشتریان برسد و سهم آنها از اقتصاد گردشگری افزایش یابد. همه این موارد نشان میدهد اگر این مسیر با برنامهریزی و حمایت ادامه یابد دزفول میتواند به یکی از قطبهای مهم گردشگری تاریخی و صنایعدستی کشور تبدیل شود.
با این حال نباید فراموش کرد که نگهداری از میراث فرهنگی کاری پرهزینه و مستمر است. پلهای تاریخی، خانههای قدیمی، مساجد و گذرگاههای بافت تاریخی برای بقا نیازمند مرمت علمی و پایدار هستند.
از همین رو بهنظر میرسد اختصاص بودجه بیشتر به حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی دزفول میتواند نقش مهمی در تداوم این روند ایفا کند.
چنین حمایتی نهتنها به حفظ هویت تاریخی این شهر کمک خواهد کرد بلکه با رونق گردشگری و افزایش فروش صنایعدستی بستر مناسبی برای بهبود وضعیت اقتصادی و اشتغالزایی پایدار نیز فراهم میآورد.
به بیان دیگر سرمایهگذاری در میراث فرهنگی دزفول سرمایهگذاری برای آینده این شهر است؛ آیندهای که در آن تاریخ و زندگی امروز دستدردست هم میدهند تا شهری پویا، فرهنگی و برخوردار از اقتصادی متکی بر هویت بومی شکل گیرد.
