مسیر هند از وابستگی انرژی
جهان صنعت– نومنیرج شارما و آرویند سوبرامانیان، اقتصاددانان حوزه انرژی در مقاله ای مینویسند: «با توجه به اینکه کشمکشهای ژئوپلیتیکی بهطور فزایندهای دینامیکهای تجارت بینالمللی را شکل میدهند، هند باید وابستگی خود به انرژیهای وارداتی را کاهش دهد تا استقلال استراتژیک خود را به حداکثر برساند. اگرچه هند میتواند بیشتر در هیدروکربنها سرمایهگذاری کند، گزینه به مراتب بهتر این است که به یک دولت الکتریکی با انرژیهای تجدیدپذیر تبدیل شود.
به محض اینکه پیشنویس توافق تجاری اخیر هند- آمریکا منتشر شد، با اعتراضات شدیدی از سوی صاحبنظران هندی مواجه شد. بزرگترین مورد اختلاف، درخواست آمریکا از هند برای کاهش تدریجی واردات نفت از روسیه بود. واردات نفت هند از روسیه از ۲درصد کل واردات نفت در سال ۲۰۲۱ به ۳۶درصد در سال۲۰۲۴ افزایش یافته بود که این موضوع بازتاب تخفیف بزرگ نفت روسیه- حدود ۳۵دلار کمتر از نفت برنت- پس از حمله تمامعیار روسیه به اوکراین بود. در واقع با کاهش تخفیف به حدود ۲دلار اخیرا، واردات نفت از روسیه به تناسب کاهش یافته است اما جنجالها درباره منشأ واردات نفت (چه از روسیه، ایران یا ونزوئلا) احتمالا ادامه خواهد داشت و توجهها را به مشکل عمیقتری که اقتصاد هند با آن مواجه است، جلب میکند: وابستگی به انرژی.
اگر به واردات انرژی بهعنوان سهمی از کل مصرف انرژی هند و چین در طول تاریخ اقتصادی اخیرشان نگاه کنیم (نمودار ۱)، میبینیم که هند نهتنها به شدت به انرژی وارداتی وابسته است، بلکه وابستگی آن از ۱۰درصد مصرف انرژی در سال۱۹۹۰ به بیش از ۳۵درصد در سال۲۰۲۳ افزایش یافته است. در مقایسه چین نیز به انرژی وارداتی وابسته بوده اما در نقاط مشابه از توسعهاش، وابستگی کمتری نسبت به هند داشته است.
نتیجه این است که پویایی اقتصادی و رشد رفاه هند را بیشتر به انرژی وارداتی وابستگی پیدا کرده است، نه کمتر اما حالا که کشمکشهای ژئوپلیتیکی بهطور فزایندهای تجارت بینالمللی را شکل میدهند، هند باید این وابستگی را کاهش دهد تا استقلال استراتژیک خود را به حداکثر برساند. یکی از گزینهها این است که هند بیشتر باید در هیدروکربنها سرمایهگذاری کند، همانطور که ایالات متحده در دوران ریاستجمهوری دونالد ترامپ انجام داد اما گزینه دیگر این است که رویکرد چین را در پیش بگیرد و به یک دولت الکتریکی با انرژیهای تجدیدپذیر تبدیل شود. این رویکرد مزایای زیادی دارد. خورشید و باد در بیشتر کشورهای جهان در دسترس و در هند بهویژه قوی هستند. استفاده بیشتر از این منابع نهتنها وابستگی به انرژی وارداتی را کاهش میدهد بلکه روند برقرسانی را نیز تسریع میکند که برای پشتیبانی از صنایع و فناوریهای آینده مانند مراکز داده، خودروهای الکتریکی، پهپادها، هوش مصنوعی و… حیاتی است. علاوه بر این، هند دو دلیل دیگر قانعکننده برای تغییر استراتژیک از هیدروکربنها به سوی برق تجدیدپذیر دارد؛ اولی آلودگی است. هزینههای اجتماعی داخلی سوختن زغالسنگ و نفت و تاثیرات آن ویرانگر بوده است، همانطور که یک مطالعه اخیر بانک جهانی نشان میدهد. دهلی نو که بهعنوان «اتاق گاز هوای آزاد» شناخته میشود، یادآور تاریکتری از عواقب تمرکز بر هیدروکربنهاست. بنابراین، تغییر به استفاده بیشتر از زغالسنگ به هیچ عنوان توصیه نمیشود حتی بدون درنظر گرفتن این که حدود ۴۰،۶۰میلیارد دلار سرمایهگذاری در نیروگاههای حرارتی در حال حاضر بلااستفاده یا در معرض خطر هستند و نیروگاههای جدید فقط به این بار اضافه خواهند کرد، چرا که انرژی خورشیدی همراه با باتریها بهطور فزایندهای از زغالسنگ رقابت میکند.
بدیهی است که حرکت به سوی انرژیهای تجدیدپذیر خطر وابستگی به فناوری را به جای وابستگی به نفت به همراه دارد زیرا چین بیش از ۸۰درصد تولید پنلهای خورشیدی را در اختیار دارد و بر زنجیرههای تامین باتریها تسلط دارد اما این ما را به دلیل دوم تغییر به سوی انرژیهای تجدیدپذیر میرساند: ارزانتر بودن برق برای استفاده از آخرین فرصت هند برای احیای تولید اهمیت زیادی دارد. در کتاب «یکششم انسانیت: اودیسه توسعه هند مستقل»، دویش کاپور و یکی از نویسندگان این مقاله (سوبرامانیان) نشان دادهاند که تولید در هند به دلیل هزینههای برق که دو برابر آنچه که باید باشد، و دو برابر هزینههای موجود در کشورهای رقیب بوده است، با مشکل روبهرو است.در واقع، انقلاب فناوری اطلاعات هند آینهای از ناکامی در تولید است: اصلاحات در بخش ارتباطات باعث موفقیت آن شد، در حالی که عدم اصلاح در بخش برق نتیجه معکوس داشت. خوشبختانه، توافقات تجاری اخیر که هند با اتحادیه اروپا و ایالات متحده انجام داده، فرصتی برای بهرهبرداری از «فرصت چین+۱» (تنوع تولید شرکتهای چندملیتی فراتر از چین) فراهم میآورد. با این حال برای بهرهبرداری از این فرصت، نیاز به اصلاحات داخلی، بهویژه در بخش برق است.
با توجه به اینکه برق ۶/۱۵درصد از کل مصرف انرژی هند را تشکیل میدهد (نمودار ۲)، سهم برق در هند کمتر از آنچه در چین در سطح مشابهی از توسعه در سال۲۰۰۹ بوده است، و بهطور قابلتوجهی کمتر از جایی که چین امروز در آن قرار دارد (۴/۲۷درصد) است. بهطور مشابه، سهم انرژیهای تجدیدپذیر در چین بالاتر است، بهطوری که این سهم در چین ۳۵درصد و در هند ۲۰درصد است. بنابراین، هند تاکنون در تلاش خود برای دستیابی به استقلال انرژی از چین عقبتر است.
نشان دادن اینکه هند از چین پیشی گرفته است، زودهنگام است. سهم فزاینده انرژی تجدیدپذیر در هند بیشتر به کاهش ۹۰درصدی هزینههای جهانی انرژی خورشیدی از سال۲۰۱۰ نسبت به هر عامل دیگری مرتبط است.تعهدات دولتی و صنعتی هند به انرژیهای تجدیدپذیر غیرقابل انکار است و هند در حال اضافه کردن ظرفیت انرژی تجدیدپذیر با سرعت بالاست ازجمله ۵۰گیگاوات در سال۲۰۲۵. پتانسیل هند در انرژی خورشیدی و بادی بهخوبی شناخته شده است و مزایدههای هیدروژن سبز آن قیمتهای رقابتی جهانی را به دست آوردهاند اما مشکلات ساختاری و نهادی جدی تهدیدی برای پیشرفت بهشمار میروند. مهمترین آنها تفرقه تصمیمگیری و حکمرانی در سطح دولت مرکزی و هر یک از ۲۸دولت ایالتی است که بخش توزیع انرژی را تحتکنترل دارند. شرکتهای توزیع انرژی در هند، که عمدتا از بخش دولتی هستند، بهطور مزمن در وضعیت مالی ضعیفی قرار دارند زیرا فشارهای سیاسی پوپولیستی باعث نگهداشتن قیمتها زیر هزینهها شده است. پس از سالها فعالیت با زیان، شرکتهای توزیع انرژی در مجموع حدود ۷۵میلیارد دلار بدهی انباشته کردهاند.در نتیجه این شرکتها قادر به خرید برق از تولیدکنندگان انرژی تجدیدپذیر نبودهاند که در نتیجه این تولیدکنندگان بیش از ۵۰گیگاوات ظرفیت اضافی دارند. این شرکتها همچنین موقعیت مناسبی برای افزایش سرمایهگذاری در شبکه و سیستمهای ذخیرهسازی (که ۵۰میلیارددلار تا سال۲۰۳۵ نیاز دارند) ندارند که بدون آنها، هند نمیتواند بههیچوجه به یک دولت الکتریکی تبدیل شود. در حال حاضر حدود ۶۰گیگاوات برق به دلیل ظرفیت ناکافی انتقال متوقف شده است.
اگر هند قصد دارد وابستگی انرژی خود را از بین ببرد باید تحول خود به یک دولت الکتریکی را فورا تسریع کند. دولت مرکزی در مسیر درستی حرکت میکند، اما بهویژه از سوی دولتهای ایالتی اصلاحات بسیار جسورانهتری نیاز است. تسلط شرکتهای دولتی ناکارآمد و بدمدیریت باید حل شود. ایجاد رقابت و نهادهای رقیب که قادر به تسهیل انتقال فناوری باشند، ضروری خواهد بود. هرچه هند کندتر حرکت کند، بیشتر در معرض آسیب از تغییرات ژئوپلیتیک انرژی خواهد بود.
