ماسکها و دستکشها، تهدیدی جدید برای دریاها
جهان صنعت، سلامت انسان، حیوانات و محیط زیست بهگونهای عمیق به یکدیگر وابستهاند و تغییر در هر یک از این موارد میتواند پیامدهایی گسترده ایجاد کند. در سالهای اخیر، مفهوم «سلامت یکپارچه» بهعنوان رویکردی مطرح شده که بر همین پیوند تأکید دارد و نشان میدهد بیماریها تنها یک مسئله پزشکی نیستند، بلکه ریشههای محیطی و اجتماعی نیز دارند. افزایش تعامل میان کشورها، رشد سریع جمعیت، تغییرات اقلیمی، کمبود منابع غذایی و دگرگونی سبک زندگی بشر سبب شده است که زمینه برای بروز و گسترش بیماریهای عفونی بیش از گذشته فراهم شود. بسیاری از این بیماریها میان انسان و حیوان مشترکاند و محیط زیست نقش واسطه و بستر انتقال را ایفا میکند.
بررسی تاریخچه بیماریهای عفونی نشان میدهد بشر در طول قرنها بارها با همهگیریهای گسترده مواجه شده است. از طاعونهای مرگبار گذشته تا بیماریهای نوپدید قرن بیستویکم، همواره تعامل نادرست انسان با طبیعت و حیوانات یکی از عوامل کلیدی بوده است. بیماری کووید-۱۹ نیز نمونهای جدید از همین روند به شمار میآید که در مدتزمانی کوتاه به یک بحران جهانی تبدیل شد. در کنار پیامدهای انسانی و اقتصادی، این همهگیری تغییرات بزرگی در الگوهای مصرف و تولید ایجاد کرد؛ بهویژه در استفاده گسترده از محصولات پلاستیکی بهداشتی که اثرات آن بر محیط زیست، بهخصوص مناطق ساحلی و دریایی، کمتر مورد توجه عموم قرار گرفته است.
در پژوهشی که در این خصوص انجام شده است، علیرضا رادخواه، محقق دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران، بههمراه دو همکار دانشگاهی و با همکاری پژوهشکده آبزیپروری آبهای داخلی بندر انزلی وابسته به سازمان آموزش و ترویج کشاورزی، با تمرکز بر بررسی پیامدهای زیستمحیطی ناشی از رهاسازی پسماندهای مرتبط با دوران همهگیری، تلاش کردهاند بهصورت علمی و مستند نشان دهند که چگونه مدیریت نادرست این پسماندها میتواند اکوسیستمهای حساس ساحلی و دریایی را تحت تأثیر قرار دهد.
روش انجام این پژوهش مبتنی بر مرور و تحلیل مستندات علمی موجود بوده است. پژوهشگران با جستوجو در پایگاههای اطلاعاتی معتبر، مقالات و گزارشهایی را که به موضوعاتی مانند کووید-۱۹، پسماندهای پلاستیکی، میکروپلاستیکها، اثرات اجتماعی و اقتصادی پلاستیکها و محیطهای دریایی و ساحلی پرداخته بودند، گردآوری کردند. سپس منابع جمعآوریشده دستهبندی و تجزیهوتحلیل شدند تا روندها، پیامدها و خلأهای مدیریتی مشخص شود.
یافتههای پژوهش نشان میدهند که پسماندهای پلاستیکی، بهویژه ذرات بسیار ریز موسوم به «میکروپلاستیک»، اثرات مخربی بر موجودات دریایی دارند. این ذرات میتوانند از طریق بلع وارد بدن آبزیان شوند و بهتدریج در زنجیره غذایی تجمع پیدا کنند. با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران و همجواری با پهنههای آبی مهمی مانند دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان، رهاسازی این پسماندها میتواند پیامدهای جدی برای تنوع زیستی و معیشت جوامع محلی داشته باشد.
در این مطالعه تأکید شده است که دورانهای بحرانی مانند همهگیری کووید-۱۹ نیازمند تصمیمگیریهای مدیریتی ویژه هستند. هرچند افزایش مصرف محصولات پلاستیکی پزشکی در این شرایط اجتنابناپذیر است، اما نبود برنامه مشخص برای جمعآوری و دفع صحیح آنها خطرات زیستمحیطی را تشدید میکند. پژوهشگران پیشنهاد میکنند استفاده از پلاستیکهای تجدیدپذیر و تدوین و اجرای قوانین کارآمد، بهعنوان اقدامات پیشگیرانه، در دستور کار قرار گیرند.
بر اساس اطلاعات تکمیلی این پژوهش، در سطح جهانی، همزمان با گسترش ویروس کرونا، تولید پسماندهای پلاستیکی پزشکی بهطور چشمگیری افزایش یافته است. مشکل اصلی نه در تولید، بلکه در مدیریت نادرست این پسماندهای آلوده است. رهاسازی آنها در سواحل و دریاها علاوه بر آسیبهای زیستمحیطی، میتواند پیامدهای اقتصادی و اجتماعی نیز به دنبال داشته باشد و حتی بهعنوان کانونی برای انتشار مجدد بیماریها عمل کند. از اینرو، نقش سیاستگذاران، نهادهای اجرایی و مشارکت مردمی در کنترل این بحران بسیار حیاتی است.
همچنین تجربههای بینالمللی نشان میدهند که تدوین قوانین بهتنهایی کافی نیست و اجرای دقیق آنها اهمیت بیشتری دارد. افزایش آگاهی عمومی، فرهنگسازی از طریق رسانهها و حرکت بهسوی استفاده از مواد جایگزین مانند بیوپلاستیکها از جمله راهکارهایی است که در این پژوهش بر آن تأکید شده است. بیوپلاستیکها موادی هستند که قابلیت تجزیهپذیری بیشتری دارند و میتوانند فشار بر محیط زیست را کاهش دهند، هرچند استفاده گسترده از آنها نیازمند تحقیقات و برنامهریزی دقیقتر است.
لازم به ذکر است که این یافتهها در «فصلنامه ایمنی زیستی» وابسته به انجمن ایمنی زیستی ایران منتشر شدهاند؛ نشریهای که با تمرکز بر مسائل ایمنی، سلامت و محیط زیست، نتایج پژوهشهای مرتبط با چالشهای نوظهور را در اختیار جامعه علمی و عموم علاقهمندان قرار میدهد.
منبع: ایسنا
