قیمت دلار در وضعیت آماده باش؛ شوک ارزی ۱۴۰۴ تشدید میشود؟
جهانصنعت- از ابتدای پاییز با افزایش قیمت دلار بازار ارز با تغییر ساختار رفتاری نوسانها وارد مرحلهای جدید شده است. شاخص شوک ارزی نشان میدهد پیش از ثبت رکوردهای قیمتی، فراوانی حرکات غیرعادی افزایش یافته و بازار عملا وارد وضعیت آمادهباش شوک شده است.
در این فضا نوسانها خوشهای شدهاند، اصلاحهای قیمتی کماثرند و واکنش قیمت به اخبار بهمراتب شدیدتر از گذشته است. مقایسه سال۱۴۰۴ با هشتسال گذشته نشان میدهد بازار نه در وضعیت شوک حاد فراگیر و نه در شرایط ثبات قرار دارد بلکه در مرحلهای شکننده است که حاصل انباشت تدریجی بیثباتی و تضعیف انتظارات است.
بر این اساس در کوتاهمدت احتمال تداوم نوسانهای شدید بالاست و در میانمدت، مسیر بازار به میزان توان سیاستگذار در مهار انتظارات و بازگرداندن لنگرهای ثبات وابسته خواهد بود. بازار ارز از ابتدای پاییز۱۴۰۴ وارد رژیم جدیدی از بیثباتی شده است.
قیمت دلار از سطح حدود ۱۰۳هزار تومان در ابتدای مهرماه به رکورد ۱۴۴هزار تومان در اوایل دیماه رسیده که افزایشی در حدود ۳۹درصد را طی کمتر از سهماه نشان میدهد. با این حال مساله اصلی تنها به جهش قیمت دلار خلاصه نمیشود.
تغییرات روزانه قیمت نشان میدهد نوسان قیمت دلار در این دوره دارای سهویژگی مشخص بودهاند. در هفتههای ابتدایی پاییز، نوسان روزانه بهسرعت از محدوده تغییرات کوچک عبور کرده و جهشهای روزانه بالاتر از ۳ تا ۴درصد به دفعات تکرار شدهاند.
این در حالی است که در بازارهای نسبتا باثبات، چنین تغییراتی باید رویدادی نادر تلقی شوند. تداوم این رفتار بهویژه در مهر و آبان نشان میدهد نوسان قیمت دلار بهطور ساختاری افزایش یافته و بازار وارد فاز نوسان بالا شده است.
نکته مهمتر آن است که نوسانات صرفا بزرگتر نشدهاند بلکه بهصورت خوشهای ظاهر شدهاند؛ به این معنا که روزهای پرتلاطم، پشتسر هم تکرار شدهاند. این الگو نشان میدهد شوکهای قیمتی بهسرعت مستهلک نمیشوند و اثر آنها به روزهای بعدی منتقل میشود؛ رفتاری که معمولا با نااطمینانی انتظارات و ضعف لنگرهای سیاستی همراه است.
از نیمه آذرماه به بعد، روند تغییرات روزانه دلار دچار تغییر ساختار شده است. ثبت چند جهش متوالی بالاتر از دو تا سهبرابر روند عادی در فاصلهای کوتاه، بیانگر افزایش احتمال وقوع حرکات حدی است یعنی بازاری که در آن رخدادهای نادر به پدیدهای پرتکرار تبدیل شدهاند.
جهش سریع قیمت دلار از محدوده ۱۲۰هزار تومان به بالای ۱۳۰هزار تومان و سپس ثبت سقف ۱۴۴هزار تومان دقیقا در همین چارچوب قابلتحلیل است. در چنین شرایطی حتی اصلاحهای قیمتی نیز خاصیت آرامبخش ندارند.
کاهشهای مقطعی قیمت، کوتاهمدت و با دامنه محدود بوده و بلافاصله با جهشهای بزرگتر جایگزین شدهاند. این رفتار نشانه شکست فرآیند بازگشت به میانگین و غلبه رفتارهای شوکمحور است. بر این اساس تحلیل وضعیت کنونی بازار ارز با تکیه صرف بر سطح قیمت یا دامنه نوسان، تصویر ناقصی ارائه میدهد.
مساله اصلی افزایش فراوانی تغییرات غیرعادی در نوسان روزانه قیمت دلار است؛ پدیدهای که مستقیما به مفهوم بیثباتی بازار ارز مربوط میشود. به همین دلیل در ادامه این گزارش از شاخص شوک ارزی استفاده میشود؛ شاخصی که بهجای دنبالکردن مسیر قیمت، تمرکز خود را بر شمارش و شدت حرکات غیرعادی بازار قرار میدهد و امکان ارزیابی دقیقتری از میزان التهاب و نااطمینانی در بازار ارز فراهم میکند.
شاخص شوک ارزی؛ سنجهای برای سنجش بیثباتی بازار دلار
همانگونه که اشاره شد برای ارزیابی میزان بیثباتی در بازار ارز صرف نگاه کردن به سطح قیمت دلار یا حتی دامنه نوسان آن کافی نیست. آنچه بیش از همه برای فعالان اقتصادی، خانوارها و بنگاهها اهمیت دارد، قابل پیشبینی بودن رفتار بازار است. به همین دلیل در این گزارش از شاخصی استفاده شده که تمرکز آن نه بر جهت قیمت بلکه بر رفتارهای غیرعادی و شوکگونه بازار ارز است.
در این روش ابتدا الگوی نوسان عادی نرخ ارز براساس تغییرات روزهای اخیر بررسی میشود. این الگوی عادی بهصورت مستمر بهروزرسانی میشود تا معیار سنجش بیثباتی، همگام با شرایط جاری بازار تغییر کند. به بیان ساده، بازار امروز با گذشته دور مقایسه نمیشود بلکه هرروز با وضعیت طبیعی خودش سنجیده میشود.
در گام بعد روزهایی شناسایی میشوند که تغییر قیمت ارز بهطور معناداری فراتر از نوسانهای معمول دورههای اخیر بوده است. این روزها بهعنوان روزهای شوک ارزی ثبت میشوند؛ روزهایی که بازار واکنشی ناگهانی، هیجانی یا خارج از روال عادی نشان داده است.
چنین شوکهایی میتوانند ناشی از افزایش نااطمینانی سیاسی، اخبار منفی اقتصادی یا تضعیف انتظارات نسبت به آینده باشند. شاخص نهایی با شمارش تعداد این شوکها در بازههای زمانی ۳۰روز معاملاتی گذشته بهدست میآید. افزایش تعداد شوکهای ارزی به این معناست که بازار ارز نهتنها نوسانیتر شده بلکه از نظر رفتاری نیز بیثباتتر و کماعتمادتر شده است.
براساس این شاخص، حتی در دورههایی که روند کلی قیمت ارز صعودی یا نزولی مشخصی ندارد، میتوان تشخیص داد که آیا بازار در وضعیت آرام و قابل پیشبینی قرار دارد یا وارد فاز بحران انتظارات شده است. از این منظر شاخص شوک ارزی بیش از آنکه تغییر قیمت را نشان دهد، تصویری از اعتماد یا بیاعتمادی فعالان بازار به آینده اقتصاد ارائه میکند.
شاخص شوک ارزی چه میگوید؟
شاخص شوک ارزی که براساس رفتار ۳۰روز معاملاتی پیش از هر مقطع زمانی محاسبه شده، نشان میدهد بیثباتی بازار ارز ایران یک پدیده مقطعی یا محدود به چند دوره خاص نبوده و از سال۱۳۹۷ به بعد به یک ویژگی پایدار بازار تبدیل شده است.
۱۳۹۷؛ آغاز یک دوره از بیثباتی شدید
اعداد این شاخص در سال۱۳۹۷ از تغییر رفتار بازار ارز حکایت دارند. در برخی مقاطع شاخص به حدود ۱۶ تا ۱۳درصد میرسد یعنی بیش از ۱۵درصد روزهای معاملاتی یکماه با شوک قیمتی همراه بودهاند. چنین سطحی از شوک به این معناست که بازار از حالت قابل پیشبینی خارج شده و وارد فازی شده که جهشهای ناگهانی به بخشی از رفتار عادی آن تبدیل شدهاند.
۱۳۹۸؛ آرامش ظاهری، ناپایداری پنهان
در سال۱۳۹۸، فراوانی شوکها کاهش مییابد و شاخص اغلب در محدودههای پایینتری قرار میگیرد. با این حال ثبت مقادیر نسبتا بالا در برخی ماهها نشان میدهد بازار به ثبات واقعی نرسیده است. به بیان دیگر شوکها کمتر شدهاند اما ریشه بیثباتی از بین نرفته و بازار همچنان مستعد واکنشهای ناگهانی باقی مانده است.
۱۳۹۹؛ اوجگیری شوکها و فروپاشی انتظارات
مقدار ۲۳درصد برای شاخص شوک ارزی در ابتدای سال۱۳۹۹ یکی از بالاترین سطوح شاخص طی هشتسال گذشته است. این عدد به این معناست که در یک ماه، تقریبا یکچهارم روزهای معاملاتی با نوسانهای غیرعادی همراه بودهاند؛ وضعیتی که معمولا در بازارهایی دیده میشود که انتظارات فعالان اقتصادی بهشدت بیثبات شده و مرجع مشخصی برای قیمتگذاری وجود ندارد. اگرچه پس از این مقطع، شاخص به طور موقت کاهش مییابد اما اثر این شوک شدید در ساختار بازار باقی میماند.
۱۴۰۰ و ۱۴۰۱؛ نوسان کنترلشده اما بدون ثبات پایدار
در این دو سال، شاخص شوک ارزی رفتاری نوسانی دارد. در برخی مقاطع به صفر نزدیک میشود که نشاندهنده دورههای آرامتر بازار است اما بازگشت مکرر به سطوح ۱۰ تا ۱۶درصد نشان میدهد این آرامشها کوتاهمدت بودهاند. از منظر آماری، بازار در این سالها بین وضعیت آرام و نوسانی در رفتوآمد بوده، بدون آنکه به یک تعادل پایدار برسد.
۱۴۰۲؛ بازگشت شوکهای متراکم
رفتار شاخص در سال۱۴۰۲ بار دیگر از افزایش تراکم شوکها خبر میدهد. ثبت مقادیر بالاتر از جمله ۲۰درصد در مقاطعی از سال نشان میدهد که جهشهای غیرعادی بار دیگر در حال پررنگشدن بودهاند. این الگو معمولا زمانی شکل میگیرد که احتمال رخدادهای حدی افزایش یافته و بازار نسبتبه اخبار و نااطمینانیها حساستر میشود.
۱۴۰۳ و ۱۴۰۴؛ بیثباتی پیش از جهش قیمتها
در دوسال اخیر تکرار مقادیر ۱۰ و ۲۰درصد در شاخص شوک ارزی نشان میدهد بازار پیش از جهشهای شدید قیمتی، وارد وضعیت ناپایدار شده است. ثبت مقدار ۱۶درصد در ابتدای دیماه۱۴۰۴ به این معناست که حتی قبل از ثبت رکوردهای جدید قیمت دلار، ساختار بازار آماده بروز شوکهای بزرگ بوده. به بیان ساده، جهشهای اخیر قیمت، نتیجه یک انباشت تدریجی بیثباتی بودهاند، نه یک اتفاق ناگهانی.
دلار در وضعیت آمادهباش شوک
بهطور مشخص بررسی شاخص شوک ارزی در سال۱۴۰۴ نشان میدهد بازار ارز اگرچه هنوز به رکوردهای سالهایی مانند ۱۳۹۷ یا ۱۳۹۹ نرسیده اما به طور معناداری از وضعیت ثبات فاصله گرفته و وارد فاز شکننده و آمادهباش شوک شده است.
این ویژگی سال۱۴۰۴ را از بسیاری از مقاطع پیشین متمایز میکند. در کل دوره ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳، الگوی غالب شاخص شوک ارزی نوسان میان مقادیر پایین (نزدیک به صفر یا حدود ۳درصد) و جهشهای مقطعی به سطوح بالاتر بوده است.
شوکها معمولا متمرکز در مقاطع خاص ظاهر میشدند و سپس هرچند موقت فروکش میکردند. به بیان دیگر بازار اغلب بین دورههای شوک ارزی و دورههای آرامتر در رفتوآمد بود. رفتار شاخص در سال۱۴۰۴ اما تصویر متفاوتی ارائه میدهد.
در این سال اگرچه مقادیر صفر نیز مشاهده میشود اما سطوح میانی شاخص(حدود ۶ تا ۱۰درصد) با فراوانی بیشتری تکرار شدهاند و بازار کمتر وارد دورههای آرام پایدار شده است. این بدان معناست که حتی زمانی که شوکهای بزرگ ثبت نمیشوند، ساختار نوسان بازار همچنان شکننده باقی مانده است.
نکته کلیدی، ثبت مقدار ۱۶درصد در ابتدای دیماه است. این عدد از منظر تاریخی اهمیت دارد زیرا دقیقا در آستانه جهشهای قیمتی اخیر ثبت شده است. بهعبارت دیگر شاخص شوک ارزی پیش از آنکه قیمت دلار به رکوردهای جدید برسد، هشدار افزایش بیثباتی را صادر کرده است. این ویژگی شاخص را به یک ابزار پیشنگر تبدیل میکند. افزایش فراوانی شوکهای غیرعادی، پیش از آنکه خود را در سطح قیمت نشان دهد، در رفتار نوسانات آشکار شده است.
منبع: جهانصنعتنیوز
