قلعهبالا؛ روستایی در رویای جهانی شدن
نادر نینوایی– در آنسوی افقهای دشتهای بیکران، جایی در دل استان سمنان، روستایی است که گویی زمان در آن به آرامی میگذرد؛ روستایی که در آن نفسهای تاریخ و طبیعت در هم تنیدهاند و هر کوچهاش قصهای دارد. قلعهبالا، آن ماسوله کویر، آن نگین پلکانی که بر دامنه کوه نشسته و دل به آسمان پرستاره کویر دوخته است. اینجا، جایی است که دیوارهای خشت و گل، هنوز هم بوی خاک خیسخورده و رازهای دیرینه را در دل خود نگاه داشتهاند و هر از گاه صدای ساز و دهل محلی، در کوچههای سنگفرش و باریکش به گوش میرسد.
این روزها امید به جهانی شدن روستا در دل اهالی آن جوانه زده است؛ امید به آنکه نام «قلعهبالا» در فهرست روستاهای جهانی گردشگری بدرخشد و آوازهاش به گوش مردمان اقصینقاط جهان برسد. قلعهبالا، جایی است که مردمانش با لباسهای رنگین محلی، به استقبال مهمانان میآیند و با آوای دلنشین ساز و دهل، نوید روزهای روشن و پرشور را میدهند.
قلعهبالا؛ دروازهای به سوی پارک ملی توران
قلعهبالا دروازه ورودی پارک ملی توران شمرده میشود؛ منطقهای که به آفریقای ایران شهرت دارد و زیستگاه گونههای نادری چون یوزپلنگ ایرانی، زاغ بور و گور ایرانی است. حیواناتی که سالها سایه شکار غیرقانونی و انقراض بر سرشان سنگینی کرده است.
از دو دهه پیش اما با توسعه گردشگری و افزایش آگاهی اهالی، حفاظت از این گونههای ارزشمند به یک باور جمعی تبدیل شده است. مردمان قلعهبالا، دامهایشان را از زیستگاه یوزپلنگ دور کردند تا این گنجینههای طبیعی آسیب نبینند. از سوی دیگر با هدف تامین معیشت اهالی، گردشگری پایدار و معیشتی نوین به روستا آمد؛ معیشتی که نهتنها به اقتصاد مردم جان تازهای بخشید بلکه فرهنگ و هنر بومی را نیز زنده کرد.
امروز، در هر گوشهای از روستا میتوان شاهد عرضه صنایعدستی بومی روستا بود که نبض معیشت بخشی از اهالی را در اختیار دارد. بازار اجاره اقامتگاههای بومگردی به طبیعتگردان و دوستداران حیات وحش هم در قلعهبالا داغ است و به نظر میرسد گردشگری تبدیل به عاملی برای تامین معیشت مردم و در عین حال محافظت از محیطزیست شده است.
معماری پلکانی روستا و امکان تجربه زندگی در دل کویر
قلعهبالا روستایی پلکانی است که خانههایش بر دامنه کوه چیده شدهاند. مصالح خانهها از خشت، گل، سنگ و چوب است و رنگ کرم دیوارها، تصویری گرم و دلنشین خلق میکند. این معماری شباهتهایی به ماسوله دارد، با این تفاوت که قلعهبالا در منطقهای کویری و خشک واقع شده است.
قدمت روستا به قرن چهارم هجری بازمیگردد و در کتابهای جغرافیدانان قدیمی نیز از آن یاد شده است. زندگی در قلعهبالا با کشاورزی، دامپروری و قنات پیوند خورده و مردمش مهماننواز و خونگرم هستند.
پارک ملی توران که در مجاورت قلعهبالا واقع شده با وسعت بیش از ۴/۱میلیون هکتار، زیستگاه ۲۵۰ گونه جانوری است؛ از یوزپلنگ ایرانی و زاغ بورگرفته تا پلنگ، روباه قرمز و گربه پالاس. غار ملحدو نیز یکی از زیباترین غارهای استان سمنان، در نزدیکی روستا قرار دارد.
افزون بر این موارد، چشمانداز دشتها تصاویر بکر و آرامشبخشی را به بازدیدکنندگان هدیه میدهد.
در اطراف روستا دیدنیهایی چون دریاچه نمک حاج عقیلی، روستای نکارمن با آبشارها و چشمههای خروشان، آبشار مجن و کویر رضاآباد، هریک تجربهای متفاوت و شگفتانگیز ارائه میکنند.
اقامت و تجربه زندگی بومی
اقامتگاههای بومگردی متعددی در قلعهبالا فراهم شدهاند؛ خانههایی که با حفظ معماری سنتی، امکانات رفاهی مناسبی را ارائه میدهند. اقامت در این بومگردیها فرصتی است برای چشیدن غذاهای محلی مانند تهچین شهمیرزادی، اشکنه و چرتمه پلو و تجربه زندگی روستایی.
نباید از نظر دور داشت که خرید صنایعدستی و محصولات کشاورزی محلی به معنای حمایت از اقتصاد روستا و زنده نگه داشتن فرهنگ بومی است. فلفل، زیره سبز و تخمه آفتابگردان از سوغات محبوب منطقهاند. همچنین انواع ترکیبات کره محلی با گیاهان کوهی نیز در روستا ارائه میشود.
بهار و پاییز بهترین زمانها برای سفر به قلعهبالا هستند؛ هرچند که در فصل تابستان نیز نشستن در سایه درختان روستا و تن سپردن به باد ممتدی که همواره جریان دارد خالی از لطف نیست. جشنوارههای گردشگری در اردیبهشت و آبان برگزار میشوند و شامل رصد آسمان شب، موسیقی محلی، پوشیدن لباسهای سنتی و چشیدن غذاهای محلی است.
آئین «تال و مهتال» که آئین بارانخواهی است نیز در قلعهبالا احیا شده و در جذب گردشگران نقش مهمی دارد.
در نهایت باید اذعان داشت که قلعهبالا روستایی است که در آن زندگی و طبیعت به هم آمیختهاند، جایی که مردمانش با عشق به سرزمین و محیطزیست، آیندهای روشن را میسازند. این روستا نهتنها مامن گونههای نادر حیات وحش بوده بلکه نمادی از تلاش برای توسعه پایدار و حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی ایران است.
ثبت جهانی قلعهبالا دریچهای است به سوی جهانیان، فرصتی برای معرفی فرهنگ، هنر و طبیعت بینظیر این دیار و امیدی برای رونق اقتصادی و حفظ ارزشهای بومی. سفر به قلعهبالا، سفری است به اعماق تاریخ، زیباییهای طبیعی و آسمان پرستاره کویر؛ تجربهای که هر گردشگر را با خود به دنیایی دیگر میبرد، دنیایی که در آن انسان و طبیعت دست در دست هم، قصهای جاودان را میسرایند.
