قدرتگیری سینمای غیرهالیوودی
جهان صنعت- اعلام فهرست نامزدهای نهایی نودوهشتمین دوره جوایز سینمایی اسکار باردیگر نشان داد که این رویداد جهانی فراتر از یکرقابت صرف هنری آینهای از تحولات سینمای معاصر، تغییر ذائقه مخاطبان و جهتگیریهای فرهنگی آکادمی علوم و هنرهای سینمایی آمریکا است. درایندوره تنوع ژانری، حضور پررنگ آثار مستقل، رکوردشکنیهای تاریخی و نقش چشمگیر سینماگران غیرهالیوودی بهویژه فیلمسازان ایرانی از مهمترین ویژگیهایی بوده که اسکار۹۸ را به یکی از دورههای بحثبرانگیز و قابل تامل سالهای اخیر تبدیل کرده است. درصدر اخبار این دوره فیلم ترسناک-اکشن «گناهکاران» با بازی مایکلبی.جردن قرار دارد؛ اثری که با کسب ۱۶نامزدی در شاخههای مختلف رکورد تاریخی اسکار را جابهجا کرد. پیش از این رکورد ۱۴نامزدی مشترکا در اختیار فیلمهای کلاسیک و پرآوازهای چون «همه چیز درباره ایو»(۱۹۴۰)، «تایتانیک»(۱۹۹۷) و «لالالند»(۲۰۱۶) بود؛ آثاری که هریک نماینده دورهای خاص از تاریخ سینما به شمار میرفتند. موفقیت «گناهکاران» ازچندمنظر مهم است: نخست آنکه این فیلم در ژانری قرار میگیرد که همواره در اسکار با بیمهری نسبی مواجه بوده است. ترکیب ترسناک و اکشن معمولا سهم اندکی از نامزدیهای شاخههای اصلی دارد اما «گناهکاران» با عبور از این کلیشه نشان داد که مرزهای ژانری در نگاه آکادمی درحال بازتعریف است. دوم آنکه حضور پررنگ بازی مایکل بی.جردن که یکی از چهرههای تاثیرگذار نسل جدیدهالیوود محسوب میشود به این فیلم بُعدی ستارهمحور و در عین حال اجتماعی بخشیده است.
تغییر نگاه آکادمی به ژانر و روایت
کسب ۱۶نامزدی برای «گناهکاران» تنها یکموفقیت آماری نبوده بلکه نشانهای از تغییر رویکرد آکادمی نسبت به روایتهای پرتنش، سیاسی و اجتماعی در قالب ژانرهای عامهپسند است. این فیلم علاوه بر جلوههای ویژه و طراحی صحنه چشمگیر واجد لایههای تماتیک عمیقی درباره خشونت، اخلاق، مسوولیت فردی و ساختار قدرت است؛ موضوعاتی که در سالهای اخیر توجه ویژهای در اسکار یافتند. به بیان دیگر اسکار۹۸ نشان میدهد که فاصله میان سینمای هنری و سینمای جریان اصلی در حال کاهش است. آکادمی بیش از گذشته به آثاری روی خوش نشان میدهد که بتوانند هم مخاطب گسترده را جذب کنند و هم حرفی جدی برای گفتن داشته باشند.
رقابت تنگاتنگ مدعیان جدی
درکنار «گناهکاران» فیلم «یک نبرد پس از دیگری» ساخته پل توماس اندرسون با ۱۳نامزدی در جایگاه دوم قرار دارد. اندرسون که همواره یکی از فیلمسازان مولف و تحسینشده سینمای آمریکا بوده باردیگر توانسته با روایتی پیچیده، شخصیتپردازی عمیق و زبان سینمایی منحصربهفرد توجه رایدهندگان آکادمی را جلب کند. پس از این دو اثر فیلمهای «مارتی سوپریم»، «فرانکنشتاین» و «ارزش احساسی» هریک با ۹نامزدی در رتبه بعدی قرار گرفتند. این آثار نماینده طیفی متنوع از سبکها و جهانبینیها هستند؛ از بازخوانی مدرن یک داستان کلاسیک گرفته تا درامهای روانشناختی و اجتماعی. فیلم «هَمِنت» نیز با هشتنامزدی نشان میدهد که آثار بیوگرافیک و شخصیتمحور همچنان جایگاه خود را در اسکار حفظ کردند.
تنوع جغرافیایی و بینالمللیشدن اسکار
یکی از شاخصههای مهم نودوهشتمین دوره اسکار پررنگترشدن نقش سینمای غیرآمریکایی است. حضور فیلمها و فیلمسازانی از کشورهای مختلف بیانگر آن است که اسکار بیشاز هرزمان دیگری به یکرویداد جهانی تبدیل شده و دیگر صرفا بازتابدهنده سلیقه سینماییهالیوود نیست. در این میان حضور سینماگران ایرانی اهمیتی دوچندان دارد؛ حضوری که نهتنها از منظر افتخارآفرینی بلکه از نظر معنایی و فرهنگی نیز قابل تحلیل است. فیلم «یک تصادف ساده» ساخته جعفر پناهی که به نمایندگی از سینمای فرانسه در رقابتهای اسکار شرکت کرده موفق شده به جمع نامزدهای نهایی دوشاخه مهم بهترین فیلم بینالمللی و بهترین فیلمنامه اصلی راه یابد. این موفقیت ادامه حضور مستمر و تاثیرگذار پناهی در عرصه سینمای جهانی است؛ فیلمسازی که آثارش همواره با نگاهی انتقادی، انسانی و مینیمالیستی شناخته میشوند. نامزدی همزمان در دوشاخه بهویژه فیلمنامه اصلی نشان میدهد که فیلم «یک تصادف ساده» نهتنها از منظر اجرا بلکه ازحیث ساختار روایی و خلاقیت داستانپردازی نیز مورد توجه قرار گرفته است. این اتفاق باردیگر جایگاه سینمای اندیشهمحور ایران را در سطح بینالمللی تثبیت میکند.
مستند «راههای دور»؛ روایت زنانه از دل واقعیت در بخش بهترین مستند بلند
«اوزاک یوللار»(راههای دور) ساخته سارا خاکی و محمدرضا عینی، دو فیلمساز ایرانی به جمع نامزدهای نهایی راه یافته است. این مستند که محصول مشترک ایران، آمریکا، آلمان، شیلی، هلند و کاناداست نمونهای موفق از همکاریهای بینالمللی در سینمای مستند به شمار میرود. موضوع مستند «راههای دور» درباره نخستین زن عضو شورای روستایی در یکی از مناطق محروم ایران است؛ زنی که با ارادهای مثالزدنی دربرابر ساختارهای سنتی و مردسالارانه ایستادگی میکند. روایت زندگی او که در کنار فعالیتهای اجتماعی به آموزش موتورسواری به دختران میپردازد تصویری متفاوت، الهامبخش و انسانی از جامعه ایران ارائه میدهد.
اهمیت اجتماعی و فرهنگی مستند
موفقیت «راههای دور» صرفا یک دستاورد سینمایی نیست بلکه از منظر اجتماعی نیز اهمیت دارد. این مستند با تمرکز بر توانمندسازی زنان، تغییر نقشهای جنسیتی و مبارزه با کلیشهها به دغدغههایی میپردازد که در سطح جهانی مورد توجه هستند. انتخاب این اثر در میان نامزدهای اسکار نشان میدهد که آکادمی به روایتهای واقعی، صادقانه و تاثیرگذار اجتماعی توجه ویژهای دارد. ازسویدیگر حضور این مستند در اسکار باردیگر ظرفیت بالای سینمای مستند ایران را یادآوری میکند؛ سینمایی که همواره با کمترین امکانات اما با بیشترین عمق انسانی توانسته مخاطبان جهانی را تحت تاثیر قرار دهد. درمجموع نودوهشتمین دوره جوایز اسکار را میتوان نمادی از سینمای در حال گذار دانست؛ سینمایی که مرزهای ژانری را درمینوردد، به صداهای متنوع مجال بروز داده و بیشاز گذشته به روایتهای انسانی، اجتماعی و جهانی توجه نشان میدهد. رکوردشکنی «گناهکاران»، موفقیت فیلمهای مولف و حضور پررنگ سینماگران ایرانی همگی بیانگر آن هستند که اسکار دیگر تنها جشنهالیوود نبوده بلکه صحنهای برای گفتوگوی فرهنگها و روایتهای گوناگون است. باید دید در شب نهایی اهدای جوایز این نامزدیها چگونه به جوایز تبدیل خواهند شد و کدام آثار خواهند توانست جایگاه خود را در تاریخ سینما تثبیت کنند اما فارغ از نتایج نهایی آنچه مسلم است اسکار ۹۸تصویری روشن از مسیر آینده سینمای جهان ارائه داده؛ مسیری که در آن تنوع، جسارت و نگاه انسانی بیشاز هر زمان دیگری اهمیت یافتند.
