فریاد مردم برای نجات میراثِ نیشابور
نادر نینوایی– نیشابور، شهری با رنگ فیروزهای، تاریخ و فرهنگی کهن روزگار خود را در میان باغها و خانههای تاریخیاش میگذراند؛ فضاهایی که نهتنها با خاک و سنگ بلکه با خاطرات، هنر و معماری گذشتگان پیوند خوردهاند. این شهر که میراث تمدنی چندهزار ساله را در دل خود جای داده، سالهاست زیر فشار توسعه شهری، کمتوجهی و ضعف نظارتهای رسمی با مخاطرات جدی مواجه شده است. باغهای کهن و خانههای تاریخی نیشابور هر یک گواهی زنده از تاریخ، طبیعت و فرهنگ منطقه هستند اما بهتدریج با تهدیدهای جدی روبهرو شدهاند؛ تهدیدهایی که تنها با اقدام فوری و مدیریت موثر قابل کنترل هستند.
نمونه شاخص این بحران، باغ تاریخی «امین اسلامی» است؛ باغی ثبت ملی شده که در آذر ۱۴۰۱، بخشهایی از آن به صورت شبانه توسط شهرداری تخریب شد تا مسیر سواره ایجاد شود. این اقدام نهتنها با قانون حفاظت از آثار ملی در تضاد بود بلکه نگرانی کارشناسان میراث فرهنگی را برانگیخت و نشان داد که فقدان نظارت و مدیریت مستمر، میتواند میراث طبیعی و فرهنگی را بهراحتی تهدید کند. تخریب دیوارها و تغییر کاربری باغ، صرفا یک اقدام مقطعی نبوده بلکه نمادی از ضعف سازوکارهای حفاظتی و کمبود منابع و اعتبارات برای پایش و نگهداری آثار تاریخی شمرده میشود. پرونده این اقدام در مسیر پیگیری حقوقی قرار گرفت اما درس بزرگی برای شهروندان و مسوولان شد و آن اینکه میراث نیشابور، تنها با مراقبت و حمایت همهجانبه حفظ میشود.
همزمان با این بحرانِ باغها، برخی خانههای تاریخی نیشابور نیز با مخاطره مواجه هستند. فشار مدرنیته، توسعه شهری و بیتوجهی به اهمیت تاریخی بناهای قدیمی سبب شده که بسیاری از خانههای واجد ارزش نیشابور در طول سالیان گذشته تخریب شده یا با مخاطره مواجه شوند.
واقعیت این است که نیشابور برای حفظ هویت فرهنگی و تاریخی خود، نیازمند اقدام فوری، پایش مستمر و اجرای دقیق مقررات است. هم باغها و هم خانهها، گنجینههایی هستند که با آموزش مالکان، تامین منابع مالی برای مرمت و همکاری میان نهادها میتوان آنها را برای نسلهای آینده زنده نگه داشت. بدون این اقدامات، بخش مهمی از تاریخ، فرهنگ و هویت این شهر به تدریج از میان خواهد رفت.
کارزار مردمی برای حفظ باغهای کهن
در روزهای اخیر شهروندان نیشابور در قالب یک کارزار مجازی، نامهای سرگشاده خطاب به وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، مدیران کل میراث فرهنگی و منابع طبیعی خراسانرضوی، شهردار و رییس شورای شهر نیشابور منتشر کردهاند. در این نامه، نویسندگان با تاکید بر پیشینه تاریخی و فرهنگی نیشابور -شهری که آن را میراثدار تمدنی چندهزار ساله معرفی میکنند- نسبت به روند تخریب و از بین رفتن باغهای تاریخی این شهر هشدار دادهاند.
در متن کارزار آمده است که بخش مهمی از باغهای قدیمی و اصیل نیشابور که هم ارزش طبیعی دارند و هم بخشی از هویت تاریخی این شهر بهشمار میآیند، طی سالهای اخیر دچار آسیب جدی شدهاند. به باور نویسندگان اگر اقدام فوری و موثری صورت نگیرد، «بخش بزرگی از این داشتههای ارزشمند برای همیشه از دست خواهد رفت.» آنها با اشاره به نمونههایی مانند تخریب و قطع درختان در باغ ثبت ملی شده «امین اسلامی» که تنها با دستور قضایی متوقف شد، این وضعیت را نشانه فقدان نظارت موثر و نبود سازوکار حمایتی برای حفاظت از میراث طبیعی شهر میدانند.
در این کارزار، مطالبه مشخص مردم نیشابور تدوین آئیننامهای حمایتی با عنوان «کوچهباغهای نیشابور»، ثبت و طبقهبندی باغهای تاریخی بهعنوان میراث فرهنگی، ایجاد هماهنگی میان دستگاهها و مالکان برای حفاظت و احیای این فضاها، تعریف کارکردهای فرهنگی و گردشگری برای حفظ پایداری اقتصادی باغها، و جلوگیری فوری از خشک شدن درختان و تخریب عمارتهای قدیمی عنوان شده است. به گفته امضاکنندگان حتی مهمترین باغ مرکز شهر نیز به شکلی غیرقانونی به خیابانی بیهویت تبدیل شده و آنها این رخداد را «نماد وضعیت اسفبار مدیریت میراثی» در نیشابور توصیف کردهاند.
لحن کارزار، هم هشداردهنده و هم امیدوار به تغییر است. شهروندان از مسوولان میخواهند با توجه به جایگاه ملی و جهانی نیشابور، بهطور ویژه وارد عمل شوند تا روند تخریب متوقف شود و اعتبار فرهنگی این شهر -که بخشی از حافظه تاریخی ایران است- بیش از این آسیب نبیند.
سابقه تخریب باغهای تاریخی نیشابور
موضوع تخریب باغهای تاریخی نیشابور مسبوق به سابقه است و نمونه بارز آن، باغ تاریخی «امین اسلامی» است که در آذر ۱۴۰۱ خبرساز شد. در آن زمان بخشهایی از این باغ ثبت ملی شده، بدون اطلاع ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسانرضوی و به صورت شبانه توسط شهرداری تخریب شد تا مسیر سواره ایجاد شود. این اقدام با قانون حفاظت از آثار ملی در تضاد بود و باعث نگرانی کارشناسان و دوستداران میراث فرهنگی شد.
سرپرست وقت معاونت میراث فرهنگی خراسانرضوی در همان دوره هشدار داد که تخریب دیوارها و تغییر کاربری باغ، علاوه بر لطمه به عرصه و حریم اثر، بخش مهمی از هویت تاریخی و فرهنگی شهر را تهدید میکند. وی یادآور شد که بسیاری از باغها و عمارتهای تاریخی نیشابور طی سالهای اخیر بر اثر بیتوجهی و ضعف مدیریت متولیان، دچار آسیب شدهاند و این روند تخریبها تنها با نظارت دقیق و اقدامات قانونی قابل کنترل است.
در استان خراسانرضوی بیش از ۲هزار اثر تاریخی ثبت شده وجود دارد که نیازمند مرمت و مراقبت مستمر هستند و رسیدگی به همه این آثار بدون حمایت مردمی و اختصاص منابع کافی تقریبا غیرممکن است.
اقدام شهرداری نیشابور در سال ۱۴۰۱ که شامل تخریب دیوارها و تغییر مسیر باغ برای عبور سواره بود، با طرح تفصیلی شهر نیز مغایرت داشت و کارشناسان میراث فرهنگی آن را غیرقانونی و تهدیدی جدی برای پایدارسازی عرصههای تاریخی و فرهنگی شهر ارزیابی کردند. براساس مواد ۵۵۸ و ۵۶۰ قانون مجازات اسلامی، هرگونه دخل و تصرف غیرمجاز در آثار ملی، علاوه بر الزام به جبران خسارت، مجازات حبس نیز دارد و پرونده این اقدام در مسیر پیگیری حقوقی قرار گرفت.
این پرونده نشان میدهد که تهدید باغها و آثار تاریخی نیشابور صرفا یک اتفاق گذرا نیست بلکه مشکل مدیریتی، فقدان نظارت مستمر و کمبود اعتبارات در کنار فشارهای شهری و اقتصادی، موجب آسیب مستمر به میراث طبیعی و فرهنگی این شهر شده است. ادامه این روند بدون تخصیص منابع، پایش دقیق و اقدامات قانونی قاطع، میتواند بخش مهمی از هویت تاریخی و فرهنگی نیشابور را برای همیشه از بین ببرد.
خانههای تاریخی نیشابور، میراثی در خطر
نیشابور، این شهر تاریخی و فرهنگی ایران علاوه بر باغهای مشهورش، دارای مجموعهای غنی از خانههای تاریخی است که هر یک روایتگر هنر، معماری و سبک زندگی ایرانی-اسلامی در طول قرنها هستند و همچون باغهای این شهر با مخاطراتی مواجه هستند.
این بناها با طراحی دقیق، حیاطهای مرکزی، نورگیری مناسب و هماهنگی با اقلیم و طبیعت، نهتنها محل زندگی بلکه آثار هنری و فرهنگی ارزشمندی به شمار میروند. نمونههایی از تخریبهای گذشته شامل خانههای تاریخی «مشکاتیان»، «معمارباشی» و «رییسالتجار» بوده که طی سالهای قبل از بین رفتهاند.
آنطور که سرپرست وقت اداره میراث فرهنگی و گردشگری نیشابور در سال گذشته مطرح کرده بسیاری از خانههای تاریخی این شهر در معرض تخریب و نابودی قرار دارند. فشار مدرنیته و توسعه شهری در چند دهه اخیر، منجر به تخریب بخشهای وسیعی از این خانهها شده و معماری اصیل نیشابور را تهدید کرده است.
حفاظت از خانههای تاریخی نیشابور یک ضرورت ملی، فرهنگی و اجتماعی است. توجه به این میراث میتواند هویت فرهنگی شهر را حفظ کند و علاوه بر آن با جذب گردشگر و تقویت اقتصاد محلی، فرصتهای توسعه فرهنگی و اقتصادی ایجاد کند.
برای نگهداری این خانهها، برنامهریزی دقیق، آموزش مالکان، ایجاد منابع مالی مناسب برای مرمت و همکاری نزدیک با سازمانهای دولتی و غیردولتی ضروری است. بدون این اقدامات، خطر از بین رفتن این آثار گرانبها و تکرار ناشدنی بسیار جدی است.
این واقعیت نشان میدهد همانطور که باغهای تاریخی نیشابور با تهدید مواجه هستند، خانههای تاریخی شهر نیز نیازمند حفاظت فوری، پایش مستمر و اجرای اقدامات قانونی و کارشناسی برای جلوگیری از تخریب و حفظ هویت فرهنگی و تاریخی نیشابور هستند.
نقش حیاتی مطالبهگری عمومی برای حفاظت از میراث نیشابور
میراث فرهنگی و طبیعی هر شهر، روایتگر هویت جمعی، هنر، تاریخ و سبک زندگی مردمانی است که قرنها در آن زیستهاند. نیشابور با باغهای کهن و خانههای تاریخی خود، نمونهای زنده از این میراث است.
اهمیت حفاظت از این میراث تنها در ارزش زیباییشناسانه یا تاریخی آنها خلاصه نمیشود بلکه به توانایی شهروندان در حفظ حس تعلق و هویت فرهنگی بازمیگردد. باغها و خانههای تاریخی به عنوان فضاهایی زنده و کارکردی، پلی میان گذشته و حال هستند؛ پلهایی که امکان درک فرهنگ، هنر و دانش گذشتگان را به نسل امروز میدهند و همزمان میتوانند فرصتی برای توسعه اقتصادی و گردشگری پایدار ایجاد کنند. از این منظر، تخریب و از دست رفتن این آثار، نهتنها ضرری فرهنگی بلکه ضربهای مستقیم به توسعه اجتماعی و اقتصادی شهر است.
در این شرایط، نقش مطالبهگری عمومی بسیار حیاتی است. تجربههای موفق نشان میدهند که فشار مدنی و اجتماعی میتواند نهادهای مسوول را به پاسخگویی و اتخاذ اقدامات موثر وادار کند. مردم نهفقط ناظران میراث خود هستند بلکه شریک اصلی حفاظت از آن بهشمار میآیند. صدای شهروندان میتواند کمبود منابع، ضعف نظارت یا خلأ قوانین حمایتی را جبران و مسیر حفاظت از باغها و خانههای تاریخی را هموار کند.
در نهایت، حفاظت از میراث طبیعی و تاریخی نیشابور نیازمند رویکردی جامع است؛ برنامهریزی دقیق، تخصیص منابع مالی پایدار، آموزش مالکان و همکاری میان نهادهای دولتی و جامعه مدنی از مهمترین نکاتی هستند که باید به آنها توجه شود. تنها با ترکیب این عوامل است که میتوان از نابودی تدریجی این گنجینهها جلوگیری و هویت تاریخی و فرهنگی شهر را برای نسلهای آینده حفظ کرد. مطالبهگری فعال و پایش مستمر، ابزارهایی کلیدی در این مسیر هستند که بدون آنها، میراث نیشابور بهتدریج از دست خواهد رفت.
