فرونشست زمین در کمین میراث فرهنگی
نادر نینوایی– فرونشست زمین بهتهدیدی جدی برای میراث فرهنگی ایران تبدیل شده است. حفر چاههای عمیق و برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی برای کشاورزی و نبود برنامهریزی بلندمدت برای جلوگیری از وقوع فرونشست، امروز سایه تهدید را بر آثار تاریخی در فارس و اصفهان انداخته است.
آنطور که رییس ژئوتکنیک مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی هشدار داده حدود ۳۵۰دشت کشور درگیر فرونشست هستند و در برخی مناطق از جمله تهران، نرخ فرونشست به بیش از ۳۰سانتیمتر در سال رسیده است. ایران با ۱۵برابر فرونشست زمین نسبت به اتحادیه اروپا، در معرض یکی از جدیترین بحرانهای زیستمحیطی قرار دارد و هیچ بعید نیست که در صورت انجام نگرفتن اقدام اساسی برای مقابله با این روند، میراث فرهنگی کشور در مناطقی نظیر مرودشت که آثار باستانی دوره هخامنشی را در خود جای داده با مخاطره جدی مواجه شود.
خردادماه امسال وزیر میراث فرهنگی نیز هشدار داد که «۴هزار بنای تاریخی اعم از مکانهای تاریخی، موزهها، روستای تاریخی و مناطق گردشگری در معرض تهدید فرونشست زمین قرار دارند» تا عمق خطری که میراث تمدنی ایرانیان را تهدید میکند، روشنتر شود.
در کشوری که با خشکسالی و گرمای فزاینده دستوپنجه نرم میکند، فشار مضاعف به منابع آبی زیرزمینی برای کشاورزی باعث شده که لایههای آب از بخشهای زیرین خارج شده و زمین در خودش فرو برود؛ فرو ریزشی که میتواند حکم یک فاجعه را برای میراث فرهنگی و آثار بهجا مانده از تمدنهای تاریخی ایران در بر داشته باشد.
آثار تاریخی اصفهان، فارس خوزستان و تهران در مخاطره
علی شهباز، کارشناس زمینشناسی درخصوص مخاطرات فرونشست زمین برای آثار تاریخی اظهار کرد: میراث فرهنگی و باستانی غنی ایران در برخی استانها از جمله اصفهان، فارس و تهران با خطرات قابلتوجهی ناشی از فرونشست زمین مواجه هستند.
وی ادامه داد: در چنین شرایطی برخی بناها و آثار فرهنگی و تاریخی ایران که تعدادی از آنها ثبتجهانی نیز شدهاند در معرض نرخ فرونشست زمین با سرعتی بیش از ۱۰سانتیمتر در سال قرار دارند.
این کارشناس بیان کرد: بررسیها نشان میدهد که نزدیک به نیمی از بافتهای تاریخی ارزشمند کشور در نواحی در معرض فرونشست قرار گرفتهاند. حدود ۶۳اثر ملی ثبتشده و ۲۷اثر جهانی در این مناطق واقع شدهاند.
وی توضیح داد: این یعنی ما در خطر از دست دادن بخش غیرقابل جبرانی از هویت تاریخی کشور هستیم. نمونههای عینی این تخریب را در آثار تاریخی اصفهان به وضوح مشاهده میکنیم.
شهباز گفت: در استان اصفهان میراثی چون میدان نقش جهان، مسجد شیخلطفالله، مسجد امام، سیوسهپل و پلخواجو در معرض فرونشست تدریجی زمین قرار دارند. رودخانه زایندهرود به دلیل استخراج بیش از حد آب و خشکسالیهای پیدرپی خشک شده است.
وی ادامه داد: در نتیجه فرونشست زمین در شمال اصفهان به ۱۶تا۲۵سانتیمتر رسیده و منجر به ترکهایی در بناهای تاریخی و بیثباتی پایههای پلها شده است.
این کارشناس زمینشناسی بیان کرد: در استان فارس تختجمشید، پاسارگاد و نقش رستم از مهمترین مکانهای در معرض خطر هستند. مناطق اطراف تختجمشید و پاسارگاد به دلیل برداشت بیرویه آب برای کشاورزی دچار فرونشست شدهاند.
وی افزود: فرونشست در دشت مرودشت به ۱۴سانتیمتر در سال رسیده و میتواند سیستمهای زهکشی و پایههای زمین را بیثبات کند. مقبرههای صخرهای نقش رستم نیز به دلیل فرسایش سنگ و ترکخوردگی در معرض خطر هستند.
شهباز خاطرنشان کرد: تخلیه آبهای زیرزمینی در پاسارگاد ممکن است به مرور زمان به بیثباتی مقبره کوروش منجر شود، همچنین بارندگیهای ناگهانی در دشت مرغاب که با تغییرات اقلیمی تشدید میشوند، سکوی سنگی آرامگاه را تهدید میکند.
وی ادامه داد: بازار تاریخی تبریز، زیارتگاههای قم، تپه چشمهعلی و برج طغرل در ری، سازههای آبی شوشتر در خوزستان و بافت تاریخی یزد نیز از جمله آثار و مناطق در معرض خطر فرونشست هستند. در یزد فرونشست با سرعت ۱۰سانتیمتر در سال گزارش شده که ساختمانهای خشتی و قناتهای باستانی را تهدید میکند.
این کارشناس گفت: خطر فرونشست برای آثار تاریخی هیچکدام از آنها را هنوز در معرض فروپاشی فوری قرار نداده اما اثر تجمعی آن در کنار خشکسالی و فعالیتهای انسانی میتواند در عرض چند دهه به آسیبهای جبرانناپذیر منجر شود بهویژه تختجمشید بهعنوان نمادینترین اثر باستانی ایران در معرض خطر زهکشی و فرسایش ناشی از فرونشست قرار دارد.
تهدید جدی فرونشست در اصفهان
پیشتر رییس کمیسیون عمران، معماری، شهرسازی و بافت تاریخی شورای اسلامی شهر اصفهان نیز اعلام کرد که فرونشست زمین، آثار تاریخی این استان را با تهدید و خطر مواجه کرده است و باید برای آن چارهاندیشی شود.
رسول میرباقری تصریح کرد: اگر مشکلی برای عمارت «عالیقاپو» رخ دهد دیگر نمیتوانیم در دنیا سرمان را بلند کنیم زیرا این عمارت و دیگر بناهای تاریخی این دیار میراث گرانبهای جهانی بهشمار میروند.
علی بیتاللهی، رییس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات وزارت راه، مسکن و شهرسازی در تشریح شرایط فرونشست در اصفهان گفت که خاک واگرای آبخوان اصفهان و فرم گوهای این آبخوان با نبود جریان تغذیهکننده، نشست نامتقارن و آسیبهای جبرانناپذیر بر بناهای تاریخی این شهر را به دنبال داشته است.
وی تاکید کرد: اقداماتی باید انجام شود تا آسیب فرونشست در محدودههای آثار تاریخی کمتر شود؛ اقداماتی که البته مسکن هستند و کار اصلی برای کنترل فرونشست، کاهش برداشت از آبهای زیرزمینی و احیای زایندهرود است. الزاماتی با تصویب هیات دولت باید تدوین شود که به شکل نظاممند با همراهی سایر دستگاههای اجرایی به کنترل اثرات فرونشست در محدودههای تاریخی کمک کند.
درخصوص وضعیت فرونشست در اصفهان، محمد جهانشاهی، دبیر کمیته ملی طبیعتگردی و گردشگری سبز وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی نیز پیشتر به «جهانصنعت» گفت: ۱۰۰درصد شهر اصفهان که از مقاصد قدیمی گردشگری کشورمان بوده درگیر خشکسالی است. از سوی دیگر فرونشست که شاید بدترین مرحله فرآیند خشکسالی باشد، امروز در استان اصفهان تبدیل به یک چالش جدی شده است.
وی افزود: در بعضی نقاط استان اصفهان شاهد سالانه حدود ۳۵سانتیمتر فرونشست هستیم و این یعنی در هر ۵/۲سال نزدیک به یک متر فرونشست روی میدهد. حال در نظر داشته باشید که اصفهان یکی از مقاصد اصلی گردشگری کشور نیز بوده و خشکسالی و خشک شدن زایندهرود هم تاثیر خود را بر گردشگری این شهر میگذارد.
راهکارهایی برای کنترل خطر فرونشست
پیشتر دهقانی، عضو هیات علمی مهندسی عمران دانشگاه شیراز درخصوص راهکارهای مدیریت بحران فرونشست گفت: نخستین وظیفه مسوولان این است که برداشت آبهای زیرزمینی را کنترل کنند و چاههای غیرمجاز را ببندند، این اولین راهکاری است که جلوی افت زیرزمینی را میگیرد.
وی افزود: باید تسهیلاتی به کشاورزان داده شود تا به سمت کشاورزی هوشمند و نوین حرکت کنند که آب کمتری مصرف شود. در همین شرایط در برخی دشتهای فارس محصولات کشاورزی تولید و صادر میکنیم. این مانند آن است بیماری که به خونریزی افتاده را از دست دیگر او خون بگیریم تا به دیگری اهدا کنیم.
این عضو هیات علمی دانشگاه شیراز پیشنهاد کرد: باید به تجارت آب مجازی روی بیاوریم و این فرهنگسازی نیز انجام شود که کشاورزان خودشان بپذیرند که الگوی کشت باید تغییر کند.
دهقانی ادامه داد: در این شرایط وظیفه مردم این است که به شکلهای مختلف صرفهجویی کنند. مدت زمان دوش گرفتن را به ۳دقیقه کاهش دهند، از آب آشامیدنی برای آبیاری باغچه و شستوشوی ماشین استفاده نکنند و اگر شیرهای آب آنها چکه میکند فورا تعمیر کنند.
او گفت: اینها راهکارهایی ابتدایی به نظر میرسد اما در ایران اکنون تنها راه صرفهجویی است که میتواند ما را از بحران در امان بدارد.
دهقانی بیان کرد: «در دشت مرودشت به وسعت بسیار زیادی کشاورزی انجام شده و فارس را به رتبه نخست تولید گندم رسانده و این بلایی است که بر سر دشت مرودشت بهعنوان بحرانیترین دشت کشور آمده است.»
در نهایت باید اذعان داشت که اگر دل در گرو حفاظت از میراث فرهنگی این سرزمین داریم و اگر خواستار حفظ آثار تمدنی ایرانیان هستیم باید همین حالا و تا دیرتر نشده اقدامی اساسی برای کنترل فرونشست و حفظ میراث تاریخیمان برای آیندگان کنیم.
