صف آرایی جهانی برای مهار چین
محمدرضا ستاری – در واشنگتن این روزها خبر داغی منتشر شده مبنی بر اینکه دولت ترامپ یک باشگاه از متحدانش برای ائتلاف مواد معدنی حیاتی شکل داده است. در همین رابطه مقامهایی از بیش از ۵۰کشور راهی واشنگتن شدند تا در نخستین نشست وزرای مواد معدنی حیاتی به ابتکار دولت ترامپ شرکت کنند؛ رویدادی که یکی از بزرگترین تلاشهای رییسجمهوری آمریکا برای ایجاد زنجیرههای تامین جدید و مستقل از چین بهشمار میرود.
جی.دی.ونس، معاون رییسجمهور آمریکا در سخنان افتتاحیه این نشست در روز چهارشنبه گذشته در برابر دهها مقام از سراسر جهان، ایده ایجاد یک منطقه تجاری ترجیحی مواد معدنی را مطرح کرد؛ ابتکاری که در آن با استفاده از تعرفهها کف قیمتی برای مواد معدنی تعیین میشود تا زنجیرههای تامین در برابر نوسانات شدید قیمت یا اختلالات بازار محافظت شوند و در عین حال، دسترسی اعضا به مواد معدنی حیاتی و منابع مالی تضمین شود.
ونس گفته که ما با هم میخواهیم اعضای یک بلوک تجاری متشکل از متحدان و شرکا تشکیل دهیم؛ بلوکی که دسترسی آمریکا به توان صنعتی خود را تضمین کند و همزمان تولید را در سراسر این منطقه گسترش دهد. همچنین به گفته معاون ترامپ، آنچه پیش روی آمریکاست فرصتی برای خوداتکایی است؛ اینکه دیگر هرگز مجبور نباشد برای مواد معدنی حیاتی مورد نیاز صنایع و رشد اقتصادی به کشوری دیگر که منظور چین است تکیه کنند.
اقدام تهاجمی برای زنجیره تامین
این رویکرد یکی از تهاجمیترین اقدامات دولت ترامپ برای تامین زنجیرههای جدید مواد معدنی حیاتی بهشمار میرود؛ مجموعهای شامل حدود ۶۰ماده خام که از سوی نهادهای آمریکایی برای امنیت اقتصادی و ملی ایالات متحده حیاتی تشخیص داده شدهاند. این مواد، زیربنای بسیاری از پیشرفتهترین فناوریهای جهان از سامانههای تسلیحاتی پیشرفته گرفته تا فناوریهای انرژی پاک هستند.
در چنین شرایطی طبق گزارشی که فارن پالسی منتشر کرده، مشکل اصلی آمریکا آن است که چین بر بخش بزرگی از زنجیرههای تامین جهانی این مواد، بهخصوص عناصر نادر خاکی، تسلط دارد و از این اهرم در مذاکرات تجاری با دولت ترامپ استفاده کرده است. البته دولت ترامپ نخستین دولتی نیست که به فکر مشارکت معدنی افتاده؛ دولت بایدن نیز در تلاش برای تقویت امنیت زنجیرههای تامین آمریکا به دنبال همکاری با شرکا بود و حتی ایده تشکیل یک باشگاه معدنی با متحدان را بررسی کرد. همچنین واشنگتن با همکاری ۱۳کشور دیگر و اتحادیه اروپا مشارکت امنیت مواد معدنی را برای تحریک سرمایهگذاری در زنجیرههای جدید تامین راهاندازی کرد.
جاهطلبی معدنی
در همین رابطه ترامپ از زمان بازگشت به قدرت، جاهطلبیهای معدنی خود را پنهان نکرده است. در اوایل سال۲۰۲۵، مواد معدنی بهطور آشکاری بر دستور کار پرتنش او در قبال اوکراین، کانادا و گرینلند سایه انداخت و کشورها را به ارائه پیشنهادهایی با محوریت ظرفیتهای معدنی خود سوق داد. دولت ترامپ همچنین رقابت معدنی را با جاهطلبیهای خود در حوزه هوشمصنوعی پیوند زده و وزارت خارجه آمریکا اخیرا نخستین نشست «پکس سیلیکا» را با حضور چندین کشور برگزار کرده است.
اکنون ترامپ این کارزار جهانی را شدت بخشیده و حتی در یک فرمان اجرایی اخیر بهطور صریح امنیت مواد معدنی آمریکا را به همکاریهای بینالمللی گرهزده است. روز چهارشنبه گذشته نیز مقامهای آمریکایی از توافقهایی با مکزیک، ژاپن و اتحادیه اروپا برای تدوین سیاستهای هماهنگ با هدف کاهش آسیبپذیریهای معدنی خبر دادند. روز پنجشنبه هم مقامهای بریتانیایی اعلام کردند که یادداشت تفاهمی با واشنگتن درباره مواد معدنی حیاتی امضا کردهاند که همکاری در زنجیرههای تامین و سرمایهگذاری در این بخش را تقویت میکند.
در همین راستا، داگ بورگوم، یکی از وزرای آمریکا روز سهشنبه در سخنرانی خود در مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی در واشنگتن گفت که دولت قصد دارد تا همین هفته ۱۱ توافق دوجانبه از این دست را اعلام کند.
این امر از آنجا حائز اهمیت است که مواد معدنی به یکی از معدود حوزههای همکاری میان آمریکا و کشورهای مختلف جهان تبدیل شده است؛ کشورهایی که بسیاری از آنها هنوز از پیامدهای جنگ تجاری تهاجمی دولت ترامپ متاثر هستند. روابط واشنگتن با برخی کشورهایی که هیاتهای خود را به این نشست فرستادهاند، از جمله کانادا و قدرتهای اروپایی در سایر حوزهها پرتنش است و همین موضوع، مواد معدنی را به نقطهای نادر اما مثبت در روابط تبدیل کرده است.
این نشست تنها چند روز پس از آن برگزار شد که ترامپ از یک پروژه ۱۲میلیارد دلاری برای ایجاد ذخایر راهبردی مواد معدنی حیاتی رونمایی کرد؛ طرحی با هدف محافظت از تولیدکنندگان آمریکایی در برابر اختلالات بازار و شوکهای عرضه. این ابتکار که پروژه والت نام دارد، با یک وام مستقیم ۱۰میلیارد دلاری از بانک صادرات-واردات آمریکا و حدود ۶۷/۱میلیارددلار سرمایهگذاری خصوصی تامین مالی میشود.
ترامپ هنگام اعلام این طرح در دفتر بیضی شکل کاخ سفید گفت: سالهاست کسبوکارهای آمریکایی در زمان اختلالات بازار با خطر کمبود مواد معدنی حیاتی روبهرو بودهاند و این پروژه تضمین میکند که کسبوکارها و کارگران آمریکایی هرگز از کمبود آسیب نبینند. به گفته برخی کارشناسان، تمام این اقدامات در حالی انجام میشود که رییسجمهور آمریکا رویکردی نزدیک به سرمایهداری دولتی را در پیش گرفته و دولت ایالات متحده با خرید سهام در شماری از شرکتهای فعال در حوزه مواد معدنی وارد عمل شده است. این شرکتها میگویند حمایت دولت ترامپ برای رقابت در بازار جهانی با توجه به سلطه چین، حیاتی است.
در همین رابطه پینی آلتهوس، شریک مدیریتی شرکت سرمایهگذاری معدنی کوو کپیتال و بنیانگذار «یواسای ریر اِرث» به فارن پالسی گفته که چینیها بیش از ۳۰سال است که زنجیرههای تامین خود از معدن تا آهنربا و باتری را یارانه دادهاند و تنها راه رقابت با آنها مشارکت بخش دولتی و خصوصی است.
در چنین شرایطی و در حالی که هر دو شرکت او با دولت ترامپ توافقهایی امضا کردهاند برخی تحلیلگران معتقدند یک راهحل فوری هم وجود ندارد و بسیاری از جزئیات ابتکارهای اخیر ترامپ هنوز مبهم است. در واقع تحلیلگران صنعت تاکید میکنند که ایجاد زنجیرههای تامین جدید سالها و حتی دههها زمان میبرد چراکه متوسط زمان توسعه یک معدن در جهان حدود ۱۵سال است. به همین دلیل است که کریس بری، بنیانگذار و رییس شرکت مشاوره مستقل «هاوس مانتین پارتنرز» به فارن پالسی میگوید: چین یک نسل کامل زمان صرف کرد تا به نقطهای برسد که عملا بر بیشتر موادحیاتی در طول زنجیره تامین مسلط شود. بنابراین این مساله در دوره ریاستجمهوری ترامپ حل نخواهد شد.
