سایه تهدید بر بازار گاز ایران

هستی عبادی– سرنوشت روزانه ۳۰تا۴۰‌میلیون‌مترمکعب گاز صادراتی ایران به‌عراق در ‌هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است؛ گازی که ایران در شرایط ناترازی شدید داخلی و با چنگ‌ودندان بازار آن را حفظ کرده و سال‌هاست یکی از معدود آب‌باریکه‌های پایدار درآمدی‌اش محسوب می‌شود. حالا اما همین بازار نیم‌بند همزمان با شتاب‌گرفتن عراق برای توسعه میدان گازی عکاز و افزایش فشار آمریکا برای محدودکردن مبادلات انرژی با تهران به‌یکی از اهداف اصلی تحریم‌ها تبدیل شده است.

صادرات گاز ایران به‌عراق از اوایل دهه۹۰ و پس‌از امضای قراردادهای گازی میان دوکشور آغاز و از همان ابتدا به‌یکی از مهم‌ترین پیوندهای اقتصادی تهران و بغداد تبدیل شد. نخست صادرات به‌بغداد و سپس به‌بصره عملیاتی شده و عراق به‌تدریج به‌بزرگ‌ترین مقصد گاز صادراتی ایران بدل شد. در سال‌های گذشته ایران به‌طور متوسط روزانه بین ۳۰تا۴۰‌میلیون‌مترمکعب گاز به‌عراق صادر کرده که درمقیاس سالانه حدود ۱۰تا۱۴‌میلیاردمترمکعب برآورد می‌شود. این صادرات بسته به‌قیمت و شرایط قرارداد سالانه چند‌میلیارد دلار برای ایران درآمد ایجاد کرده هرچند بخش قابل‌توجهی از این درآمدها به‌دلیل تحریم‌های بانکی با تاخیر یا از مسیرهای غیرمستقیم وصول و بدهی گازی عراق به‌ایران به‌یک‌چالش مزمن تبدیل شده است.

باوجود همه محدودیت‌ها گاز عراق در سال‌های تحریم به‌یکی از معدود آب‌باریکه‌های نسبتا پایدار درآمد ارزی ایران تبدیل شد و نقشی مهم در حفظ ارتباط اقتصادی دوکشور ایفا کرده است. اگرچه وابستگی نیروگاه‌های عراق به‌گاز ایران برای تهران یک‌اهرم اقتصادی و سیاسی ایجاد کرده با این حال این رابطه همواره شکننده بوده است. صادرات گاز ایران در سال‌های گذشته بارها به‌دلیل ناترازی گاز، افزایش مصرف داخلی و مشکلات فنی دچار قطعی شده و همین بی‌ثباتی بغداد را به‌سمت کاهش وابستگی به‌ایران سوق داده است.

تحولات اخیر در مرزهای غربی و تمرکز عراق بر توسعه میادین گازی خود به‌ویژه میدان عکاز باردیگر آینده صادرات گاز ایران به‌این کشور را در کانون توجه قرار داده است. میدان گازی عکاز که این روزها به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های راهبردی عراق مطرح شده، از بزرگ‌ترین ذخایر گازی کشف‌شده این کشور محسوب می‌شود و برآوردها نشان می‌دهد در صورت توسعه کامل می‌تواند بخش قابل‌توجهی از نیاز گاز عراق را تامین کند.

به‌نوشته اویل‌پرایس، برای بغداد عکاز تنها یک‌پروژه انرژی نبوده بلکه مسیری برای رهایی از وابستگی به‌واردات گاز به‌ویژه از ایران به‌شمار می‌رود. همزمان آمریکا فشار خود بر دولت عراق برای کاهش مبادلات انرژی با ایران را افزایش داده است. معافیت‌های تحریمی واردات گاز ایران همواره ابزاری برای اعمال فشار سیاسی بوده و اکنون با تشدید تحولات منطقه‌ای و حساسیت واشنگتن نسبت به‌ترکیب قدرت در بغداد آینده این معافیت‌ها بیش‌از گذشته در‌هاله‌ای از ابهام قرار دارد. هدف آمریکا روشن است: تضعیف نفوذ اقتصادی ایران در عراق از مسیر انرژی.

درچنین‌شرایطی چندسناریو پیش‌روی صادرات گاز ایران قرار دارد: ادامه صادرات محدود و پرریسک، کاهش تدریجی واردات گاز ایران با پیشرفت پروژه‌های گازی عراق یا در بدبینانه‌ترین حالت ازدست‌رفتن این بازار در صورت تشدید تحریم‌ها. آنچه مسلم است بازار عراق دیگر یک‌بازار تضمین‌شده نیست و تداوم حضور ایران در آن بیش‌از هرزمان دیگری به‌تحولات سیاسی، فشارهای خارجی و حل ناترازی گاز در داخل کشور گره خورده است.

آزمون جدید صادرات گاز ایران

هدایت‌الله خادمی، رییس هیات‌مدیره انجمن شرکت‌های حفاری نفت و گاز ایران در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» می‌گوید: رابطه گازی ایران و عراق همواره با مشکلات متعددی همراه بوده و قطعی‌های فراوانی داشته است؛ چه به‌دلیل مسائل فنی، چه تعمیرات و چه کمبود گاز در ایران در مقاطع زمانی مختلف. با این حال بحث‌های سیاسی در این میان چندان پررنگ نبوده است.

خادمی تاکید می‌کند: هیچ‌کشوری در آن مقطع نیامد که عملا باعث قطع گاز ایران در عراق شود. البته صحبت‌هایی در عراق مطرح می‌شد اما در عمل کسی اقدامی انجام نداد. درمقابل میدان عکاز یک‌میدان استراتژیک‌برای عراق محسوب می‌شود و درصورت رسیدن به‌توسعه نهایی ظرفیتی معادل حدود شش یاهفت فاز پارس‌جنوبی خواهد داشت آن‌هم در شرایط مناسب عراق پس از جنگ. درنهایت هر کشوری حق دارد از منافع ملی خود دفاع کند.

او با بیان اینکه ایران معمولا حجمی در حد یک‌فاز پارس‌جنوبی به‌عراق صادر می‌کرد، می‌گوید: این میزان حدود ۳۰تا۳۵‌میلیون‌مترمکعب در روز بوده و گاهی نیز افزایش یافته و حتی به‌حدود ۴۰‌میلیون‌مترمکعب در روز می‌رسید اما هیچ‌گاه این صادرات به‌صورت مستمر و پیوسته انجام نشده است.خادمی تاکید می‌کند: عراق در حوزه نفت اقدامات جدی انجام داده است. این کشور میادین نفتی خود را توسعه داده و امروز حتی از نظر تولید نفت ازجمله در برخی میادین مشترک از ایران جلو افتاده در حالی که ما در این بخش اقدامات قابل‌توجهی نداشتیم.

به‌گفته وی، طبیعی است که عراق در حوزه گاز نیز به‌سمت توسعه میادین خود حرکت کند به‌ویژه اینکه به‌گاز نیاز دارد و صنایع برق و سایر صنایع آن گازمحور هستند. بنابراین کاملا حق این کشور است که میادین گازی خود را توسعه دهد.

رییس هیات‌مدیره انجمن شرکت‌های حفاری نفت و گاز ایران با اشاره به‌اینکه این موضوع ارتباط مستقیمی با فشار آمریکا ندارد، اضافه می‌کند: ممکن است شرکت‌های آمریکایی در این پروژه‌ها حضور داشته باشند همانطور که پس‌از جنگ نیز شرکت‌های آمریکایی وارد عراق شدند. شاید به‌این دلیل که عراق برای توسعه سریع‌تر اعتماد بیشتری به‌این شرکت‌ها داشت.

او می‌گوید که سابقه نشان می‌دهد ایران در مقاطع مختلف به‌دلایل گوناگون گاز صادراتی به‌عراق را قطع کرده است؛ همانطور که در قراردادهای گازی با دیگر کشورها نیز با چالش‌هایی مواجه بودیم.

فرصت‌های ازدست‌رفته

رییس هیات‌مدیره انجمن شرکت‌های حفاری نفت و گاز ایران به‌تجربه‌های دیگر قراردادهای گازی ایران اشاره کرده و می‌گوید: با قرارداد گازی با ترکمنستان و ترکیه نیز بدون مشکل نبوده است. با ترکمنستان اختلاف پیدا کردیم و با ترکیه نیز نوسانات و مشکلاتی وجود داشت که حتی به‌دادگاه کشیده شد. درمجموع هیچ‌کدام از قراردادهای گازی ما با کشورهای مختلف ازجمله ترکیه، ترکمنستان و عراق بدون چالش و به‌صورت پایدار تا پایان پیش نرفتند. مجموعه این عوامل باعث می‌شود کشور مقابل به‌این نتیجه برسد که صنایع و زیرساخت‌های خود را هرچه سریع‌تر توسعه دهد و عراق نیز پس‌از جنگ دقیقا همین مسیر را طی کرده است.

او با بیان اینکه امروز ایران با محدودیت جدی گاز مواجه است، افزود: حتی با تولید روزانه حدود ۸۵۰تا۹۰۰‌میلیون‌مترمکعب گاز در برخی فصول سال مصرف داخلی آن‌قدر افزایش می‌یابد که قادر به‌ایفای تعهدات صادراتی خود ازجمله درقبال عراق نیستیم. ازسوی دیگر توسعه میادین گازی کشور طی سال‌های اخیر متناسب با نیاز کشور نبوده است. در مناطق مرکزی شاید یکی‌دومیدان توسعه یافته باشد که جای تقدیر دارد اما اعداد آن قابل‌توجه نیست.

خادمی یادآور می‌شود: در میادین مشترک به‌ویژه پارس‌جنوبی عقب‌ماندگی جدی وجود داشته درحالی‌که ایران دومین‌دارنده ذخایر گازی جهان است. ‌ای کاش از بهترین شرکت‌های معتبر دنیا اعم از غربی، روسی و چینی برای توسعه میادین گازی استفاده می‌شد تا سهم ما دربرابر کشورهایی مانند قطر کاهش پیدا نکند. حتی اگر این توسعه انجام شود امروز بسیاری از صنایع داخلی ما منتظر گاز هستند. باید از این‌ماده خام به‌صورت موثر استفاده کنیم، صنایع گازسوز، صنایع برق و پتروشیمی‌ها را توسعه دهیم و به‌جای خام‌فروشی گاز را به‌فرآورده‌های با ارزش‌افزوده بالا تبدیل کنیم.

نایب‌رییس سابق کمیسیون انرژی مجلس براین باور است که صادرات خام نفت و گاز راهکار بلندمدت نیست؛ یعنی هرزمان که با کشورهای دیگر دچار تنش می‌شویم همین صادرات خام نیز با مشکل مواجه می‌شود. درمورد کشورهای همسایه مانند ارمنستان نیز اگر روابط توسعه می‌یافت می‌توانستیم در مقاطعی از ظرفیت صادرات گاز استفاده کنیم اما راه‌حل اصلی توسعه صنایع داخلی بوده یعنی صنایعی که بدون گاز دچار توقف می‌شوند.

او تاکید می‌کند: توسعه بدون مصرف انرژی ممکن نیست ونمی‌توان با همان صنایع ۱۰یا۳۰سال قبل و در شرایط افزایش جمعیت و تحولات بین‌المللی به‌توسعه پایدار رسید. ازطرفی مواد خام ارزش بالایی دارند و فروش خام آنها در برخی موارد می‌تواند به‌زیان منافع ملی تمام شود. درنهایت آنقدر گاز دراختیار نداریم که بتوانیم قراردادهای پایدار و بدون قطعی با کشورهای دیگر منعقد کنیم.

به‌گفته این فعال صنعت نفت، عراق دلیلی برای اتکای کامل به‌گاز ایران ندارد بنابراین وقتی در طول قرارداد چندین بار به‌دلایل مختلف گاز قطع می‌شود طبیعی است که برنامه‌ریزی برق و صنایع آن کشور با مشکل مواجه شود. ضمن اینکه با مجموعه‌ای از مشکلات روبه‌رو هستیم و تاکنون نیز تحول خاصی در حوزه نفت‌وگاز رخ نداده که نشان دهد در کوتاه‌مدت میادینی که همواره از عدم توسعه آنها سخن گفته می‌شد به‌طور جدی توسعه یافته باشند.