سایه تنشها بر اقتصاد گردشگری
نادر نینوایی– براساس گزارش شورای جهانی سفر و گردشگری، صنعت گردشگری بینالمللی در سال۲۰۲۵ رکوردی جدید در دوره پساکرونا را ثبت کرد. ورود گردشگران بینالمللی به منطقه ۴درصد افزایش یافت و به حدود یکمیلیارد و ۵۲۰میلیون نفر رسید یعنی نزدیک به ۶۰میلیون نفر بیشتر از سال ۲۰۲۴.
درآمدهای جهانی گردشگری نیز رشدی سریعتر از تعداد گردشگران داشت و به حدود ۹/۱تریلیوندلار رسید که ۵درصد بیشتر از سال قبل بود. مجموع درآمد صادراتی گردشگری (شامل حملونقل مسافری) نیز به حدود ۲/۲تریلیوندلار برآورد شد.
این دادهها نشان میدهد تقاضای سفر در جهان، باوجود تورم خدمات گردشگری، تنشهای ژئوپلیتیک و نااطمینانیهای اقتصادی، همچنان قدرتمند باقی مانده است؛ هرچند در سهماهه پایانی سال کمی از شتاب رشد کاسته شد.
در چنین شرایطی که بازار جهانی سفر در حال ثبت رکوردهای تازه است و خاورمیانه ۳۹درصد بالاتر از سطح پیشاکرونا حرکت میکند، سهم ناچیز ایران از این رشد بیش از پیش به چشم میآید. پرسش اینجاست که در بازاری با این حجم تقاضا و این میزان گردش مالی چرا ایران باوجود آثار متعدد ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو و تنوع اقلیمی کمنظیر نتوانسته از موج تقاضای جهانی بهرهبرداری کند.
پاسخ را باید در ترکیبی از تصویر بینالمللی پرریسک، تنشهای سیاسی کشور، محدودیتهای بانکی و پروازی، فرسودگی ناوگان حملونقل و نبود سیاستهای پایدار جذب سرمایههای داخلی و خارجی جستوجو کرد؛ عواملی که باعث شده ایران در زمانی که منطقه در حال رکوردشکنی است در حاشیه این رشد باقی بماند.
خاورمیانه؛ پیشتاز در عبور از سطح پیشاکرونا
در میان مناطق جهان، خاورمیانه در سال گذشته میلادی عملکردی متمایز ثبت کرد. ورود گردشگران به منطقه در سال ۲۰۲۵ حدود ۳درصد افزایش یافت؛ رقمی که معادل ۳۹درصد بالاتر از سطح سال۲۰۱۹ (پیش از همهگیری) است. این بهترین عملکرد نسبی در مقایسه با سایر مناطق جهان بهشمار میرود، در حالی که اروپا با ۷۹۳میلیون گردشگر رشد ۴درصدی را تجربه کرد و قاره آمریکا تنها یکدرصد رشد داشت. خاورمیانه جایگاه خود را بهعنوان قطب نوظهور سفر تثبیت کرد. آسیا و اقیانوسیه نیز با رشد ۶درصدی در حال بازیابی هستند.
این روند نشان میدهد که سیاستهای تنوعبخشی اقتصادی، توسعه زیرساختهای هوایی، تسهیل ویزا و سرمایهگذاری گسترده در پروژههای گردشگری در کشورهای منطقه به ثمر نشسته است.
اعتماد بالا به آینده گردشگری
شاخص اعتماد منتشرشده از سوی UN Tourism که براساس نظرسنجی از هیات کارشناسان گردشگری تدوین میشود برای سال۲۰۲۶ عدد ۱۲۶ از ۲۰۰ را ثبت کرده است که نشانهای از انتظار برای تداوم رشد را نشان میدهد.
پیشبینی میشود گردشگری جهانی در سال۲۰۲۶ بین ۳ تا ۴درصد رشد کند؛ مشروط به آنکه شرایط اقتصادی جهانی مساعد باقی بماند، تورم خدمات گردشگری کاهش یابد، تنشهای ژئوپلیتیک تشدید نشود و روند بهبود آسیا ادامه پیدا کند.
با این حال کارشناسان هشدار دادهاند که ریسکهای سیاسی، درگیریهای منطقهای، تنشهای تجاری و رویدادهای اقلیمی میتوانند اعتماد به سفر را تضعیف کنند. حدود نیمی از پاسخدهندگان به نظرسنجی عوامل اقتصادی، هزینههای بالای سفر و تنشهای ژئوپلیتیک را مهمترین چالشهای پیشروی گردشگری در ۲۰۲۶ دانستهاند.
خاورمیانه چگونه مزیت رقابتی ساخت؟
رشد خاورمیانه تصادفی نیست. افزایش اتصال هوایی، توسعه فرودگاههای هاب، سرمایهگذاری در هتلهای لوکس، دیجیتالسازی رزروها و تسهیل ویزا به افزایش جذابیت منطقه انجامیده است. بسیاری از کشورهای منطقه همچون ترکیه، امارات متحده عربی و عربستان سعودی با تمرکز بر گردشگران متمول، میانگین هزینهکرد هر مسافر را افزایش دادهاند.
امنیت نسبی و تصویر «مقصد امن و مدرن» که در تبلیغات بینالمللی تقویت شده، نقش مهمی در جذب گردشگران ایفا کرده است. در حالی که برخی مناطق جهان با نوسانات سیاسی یا اقتصادی دستوپنجه نرم میکنند، خاورمیانه توانسته از ثبات نسبی و مدیریت هدفمند برندینگ ملی بهره ببرد و در این میان این شاید فقط ایران بوده که به سبب مجموعهای از عوامل تنشزا از جمله وقوع جنگ ۱۲روزه و سایه جنگ با رکودی ادامهدار در صنعت گردشگری مواجه شده است.
ایران؛ ظرفیت بالا، سهم اندک
در شرایطی که گردشگری جهانی در مسیر رکوردشکنی قرار گرفته و خاورمیانه عملکردی فراتر از سطح پیشاکرونا ثبت کرده، ایران سهم ناچیزی از این رشد دارد.
ایران با ۲۹اثر ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو و تنوع اقلیمی کمنظیر ظرفیت بالقوهای بالاتر از بسیاری از کشورهای منطقه دارد اما تنشهای سیاسی داخلی و بهویژه اختلافات مزمن با غرب موجب شکلگیری تصویری پرریسک از ایران در افکار عمومی جهانی شده است.
در حالی که گزارشهای بینالمللی از «تقاضای قوی سفر» سخن میگویند، هشدارهای سفر و محدودیتهای بانکی، ایران را عملا از بخش مهمی از بازار جهانی جدا کرده است. باید توجه داشت که گردشگری صنعتی مبتنی بر اعتماد است و هرگونه نااطمینانی سیاسی مستقیما بر تصمیم گردشگران اثر میگذارد.
زیرساختهایی که مانع رقابت هستند
افزون بر تصویر بینالمللی، ضعف زیرساختها نیز مانع حضور ایران در موج رشد جهانی شده است. بخشی از ناوگان هوایی کشور به دلیل کمبود قطعات و تحریمها زمینگیر است و میانگین سنی هواپیماها بالاست. اتصال مستقیم هوایی ایران با بسیاری از بازارهای اصلی جهان نیز محدود است.
در حوزه ریلی و جادهای نیز کمبود قطارهای سریعالسیر، خدمات گردشگری بینراهی ناکافی و ضعف استانداردهای بینالمللی رقابتپذیری را کاهش داده است. در مقابل کشورهای منطقه با افزایش ظرفیت پروازی و توسعه فرودگاههای بینالمللی دسترسی به مقاصد خود را تسهیل کردهاند.
فضای پرریسک سرمایهگذاری، مانع ورود سرمایههای خارجی به صنعت گردشگری ایران شده است؛ در حالی که کشورهای همسایه با بستههای تشویقی، سرمایههای میلیارد دلاری جذب میکنند.
فرصت از دسترفته
گزارشها نشان میدهد گردشگری جهانی نهتنها احیا شده بلکه وارد فاز رشد جدیدی شده است. خاورمیانه نیز با عبور ۳۹درصدی از سطح پیشاکرونا، به یکی از پیشرانهای اصلی این رشد بدل شده است.
پرسش کلیدی برای ایران این است که آیا میتواند با کاهش تنشهای سیاسی، بهبود روابط خارجی، نوسازی زیرساختهای حملونقل و ایجاد مشوقهای واقعی برای سرمایهگذاری سهمی از رشد ۳ تا ۴درصدی پیشبینیشده در ۲۰۲۶ به دست آورد؟
در صنعتی که اعتماد، امنیت، اتصال هوایی و تصویر بینالمللی نقش تعیینکننده دارند رقابت هر سال سختتر میشود. اگر اصلاحات ساختاری و دیپلماتیک در دستور کار قرار نگیرد، فاصله ایران با قطب نوظهور گردشگری خاورمیانه بیش از پیش افزایش خواهد یافت؛ فاصلهای که جبران آن در سالهای آینده پرهزینهتر خواهد بود.
از سوی دیگر باید در نظر داشت که یکی از مهمترین موانع در مسیر توسعه گردشگری کشور، ادراک مخاطرهآمیز از ایران در بازار جهانی است. توصیههای اجتناب از سفر به ایران از سوی بیش از ۲۰کشور ناشی از تنشهای امنیتی و هشدارهای سیاسی است که باعث شده بسیاری از گردشگران اروپایی و آمریکایی از برنامهریزی برای سفر به ایران منصرف شوند یا قراردادهای تور بهطور کامل لغو شود. این هشدارها بهویژه برای گروههای گردشگری جمعی تاثیر منفی دارد زیرا بسیاری از بیمهگران بینالمللی پوشش سفر به ایران را کاهش داده یا قطع کردهاند و شرکتهای خارجی نمیتوانند بدون بیمه معتبر تور به ایران بفرستند.
این «ریسک سیاسی» نتیجه مستقیم تنشهای منطقهای، رویدادهای امنیتی و بحرانهای داخلی است که تصویر ایران را برای گردشگران بالقوه بهعنوان مقصدی پرخطر تثبیت میکند. حتی اگر فرصتهای تاریخی و طبیعی ایران بسیار بالا باشد، این عوامل باعث شده است گردشگران ترجیح دهند به کشورهای همسایهای با امنیت و دسترسی بهتر سفر کنند، آنچنان که ترکیه و امارات با جذب دههامیلیون گردشگر سالانه فاصله زیادی با ایران دارند.
افزون براین، خروج بیمههای بینالمللی از بازار، محدودیتهای بانکی ناشی از تحریمها، کارتهای بینالمللی که در ایران کار نمیکنند و مشکلات ارتباطی اینترنتی، توانایی آژانسها و هتلها برای خدمترسانی به گردشگران را محدود میکند. این به معنای افزایش هزینهها، کاهش خدمات قابلاعتماد و بیثباتی در تجربه گردشگران است؛ عواملی که در تضاد با روندی قرار دارند که مقصدهای منطقهای با آن موفقیت کسب میکنند.
پیامدهای این وضعیت برای ایران چندوجهی است. در کوتاهمدت، کاهش ورود گردشگران خارجی باعث افت درآمدهای ارزی و کوچک شدن بازار گردشگری میشود. در بلندمدت نیز فقدان اعتماد بازار جهانی به ایران بهعنوان مقصدی امن و قابل پیشبینی، سرمایهگذاری خارجی در زیرساختهای گردشگری را کاهش داده و فرصت ایران برای رقابت با رقبای منطقهای را کمتر میکند.
برای شکستن این چرخه، تحلیلگران بر لزوم اصلاحات سیاست خارجی و داخلی، بهبود تصویر بینالمللی، بازگشت بیمهها و تضمینهای امنیتی برای گردشگران و تقویت زیرساختهای دیجیتال و خدمات گردشگری تاکید میکنند. بدون چنین تغییراتی، ایران ممکن است همچنان در حاشیه رشد عظیم گردشگری منطقهای باقی بماند.
