زخمهای کهنه بازارچه اودلاجان
جهان صنعت– بهروز مرباغی، مرمتگر و احیاگر بناهای تاریخی به انگیزه برگزاری همایش اودلاجان، با تاکید بر فقدان شناخت دقیق تاریخی، اجتماعی و کالبدی از این محله کهن تهران، گفت که تقریبا همه طرحهایی که برای این محله پیشنهاد شدهاند، بهجای درمان، نوعی زخم بر پیکر آن وارد کردهاند، بخشهایی را تخریب کردهاند و بعد پروژهها نیمهکاره رها شده است. نمونه روشن آن وضعیت فعلی زمینهای رها شده و به اصطلاح «لازانیا» است.
در شرایطی که محله تاریخی اودلاجان به عنوان یکی از کهنترین و اثرگذارترین بافتهای شهری تهران سالهاست با طرحهای ناکام، مداخلات ناتمام و فقدان شناخت دقیق تاریخی و اجتماعی دستبهگریبان است، نخستین همایش تخصصی با عنوان «اودلاجان: نگاهی به آینده» با محوریت این محله و با رویکردی غیرتشریفاتی و غیردولتی برگزار میشود. این همایش برای نخستینبار به طور اختصاصی یک محله تاریخی را موضوع گفتوگوی میان معماران، پژوهشگران، هنرمندان و کنشگران شهری قرار داده است و تلاش دارد با تمرکز بر جزئیات مغفولمانده، زمینه تولید دانش واقعی و ارائه راهکارهای عملی برای آینده اودلاجان را فراهم کند.
در همین راستا، بهروز مرباغی از برگزارکنندگان این همایش با تشریح اهداف، رویکردها و ضرورتهای برگزاری این رویداد، به مرور تجربههای میدانی احیای بناهای تاریخی به آسیبشناسی طرحهای پیشین، تحولات اجتماعی محله و چشمانداز آینده اودلاجان پرداخت.
وی درباره چگونگی شکلگیری این همایش توضیح داد: ما یک موسسه فرهنگی ـ هنری هستیم که حدود چهارسالونیم است به صورت رسمی در این محدوده مستقر شدهایم حتی اگر بخواهم دقیقتر بگویم، از زمانی که برای مرمت وارد این فضا شدیم، حدود شش سال است که در منطقه اودلاجان حضور و فعالیت مستمر داریم. در این مدت، فعالیتهای فرهنگی متعددی از جمله نمایش فیلم، شبهای موسیقی و برنامههای مرتبط با حوزههای فرهنگی و هنری برگزار کردهایم. خود من معمار هستم و دانشآموخته دانشگاه ملی سابق که امروز با نام دانشگاه شهید بهشتی شناخته میشود. باوجود این پیشینه و چندین سال فعالیت حرفهای و فرهنگی در این محله، متاسفانه در طول چهار تا پنج سال گذشته به این نتیجه رسیدیم که ما شناخت درست، دقیق و عمیقی از این محله تاریخی مهم نداریم. این در حالی است که هم در همانجا مستقر بودیم، هم تحصیلات و تخصصمان در همین حوزه بود و هم فعالیتهای متعددی انجام داده بودیم.
مرباغی افزود: ما با افراد آگاه و صاحبنظر در این زمینه گفتوگو کردیم، کسانی که فهم عمیقی از مسائل تاریخی و شهری دارند. نتیجه این گفتوگوها نیز برای ما تاملبرانگیز بود چرا که آنها نیز دقیقا همین تصور را داشتند اینکه متاسفانه شناخت درستی از این محله تاریخی وجود ندارد. در حالی که اودلاجان یکی از تاثیرگذارترین محلههای تهران بوده و حتی امروز باوجود افول و آسیبهایی که متحمل شده، همچنان محلهای مهم و قابل توجه بهشمار میآید.
وی ادامه داد: حدود پنج، شش یا هفت ماه پیش به پیشنهاد همین افرادی که با آنها مشورت میکردیم، تصمیم گرفتیم یک کنگره برگزار کنیم، با این شرط و رویکرد مشخص تنها باید کسانی به این همایش دعوت شوند یا به طور مستقیم در اودلاجان کاری انجام دادهاند، یا سابقه سکونت در این محله را داشتهاند یا از فرهیختگان مرتبط با آن محسوب میشوند. در این مسیر افرادی را شناسایی کردیم که واقعا چهرههای بسیار مهمی هستند، کسانی که در این محله زندگی کردهاند، دغدغه آن را دارند و دربارهاش تحقیق کردهاند. از جمله میتوانم به آقای «اکبر ثبوت» اشاره کنم که حدود ۹۰سال سن دارند و عضو دایرهالمعارف بزرگ اسلامی و پژوهشگری جدی به شمار میآیند و کتابهای متعددی تالیف کردهاند. زمانی که ایشان از برگزاری چنین همایشی مطلع شدند باوجود شرایط جسمی و سن بالا، اعلام کردند که حتما در این برنامه حضور خواهند داشت. همچنین آقای هوشنگ مرادیکرمانی که سالها در این محله زندگی کرده و شناخت عمیقی از آن دارد، آقای هارون یشایایی و نیز افراد دیگری همچون آقای دکتر طالبیان، آقای دکتر ایزدی و آقای دکتر مختاری و… از جمله کسانی هستند که در این جمع حضور دارند.
این مرمتگر و احیاگر بناهای تاریخی درباره رویکرد و هدف این همایش توضیح داد: نکته مهم این بود که با همه این افراد به یک توافق مشخص رسیدیم، اینکه وارد کلیگویی نشویم. قرار نبود صرفا گفته شود که این محله مهم است یا ارزش تاریخی دارد بلکه تصمیم گرفتیم وارد جزئیات شویم. منظور از ورود به جزئیات چیست؟ برای مثال از سال۱۳۳۵ به بعد چندین طرح ساماندهی برای این محله نوشته شده است حتی در یکی از این طرحها که مربوط به سال۱۳۴۶ است پیشنهاد شده بود که کل اودلاجان به طور کامل تخریب شود و بهجای آن شهری جدید با برجها و کاربریهای مدرن ساخته شود. برای این طرح، بازار طراحی کرده بودند، ماکت ساخته بودند و آن را به محمدرضاشاه نشان داده بودند و او نیز آن را تایید کرده بود. ویدئو و کلیپ این ماجرا موجود است. صدا و تصویر آن در رادیو و تلویزیون پخش میشد و قرار بود این محله را به طور کامل صاف کنند و ساختاری جدید جایگزین آن شود.
او اضافه کرد: در سال۱۳۵۶، یک شرکت فرانسوی به نام «اکوشار» به ایران آمد و مامور تهیه طرح ساماندهی و توسعه اودلاجان شد اما این پروژه با وقوع انقلاب ناتمام ماند و منتفی شد. مساله اینجاست که تقریبا هیچکس از این روندها و سرنوشتها اطلاعی ندارد، نه در مجامع دانشگاهی این موضوعات مطرح شده و نه در میان مخاطبان عمومی. اینکه این محله چه مسیر پر فراز و نشیبی را طی کرده، عملا ناشناخته مانده است. در مجموع، تقریبا همه طرحهایی که برای این محله پیشنهاد شدهاند، بهجای درمان، نوعی زخم بر پیکر آن وارد کردهاند، بخشهایی را تخریب کردهاند و بعد پروژهها نیمهکاره رها شده است. نمونه روشن آن وضعیت فعلی زمینهای رها شده و به اصطلاح «لازانیایی» است؛ زمینهای بزرگی که در دورهای که آقای دکتر قالیباف شهردار تهران بود، تصرف شد تا طرحهایی در آن اجرا شود اما امروز همچنان بلاتکلیف رها شدهاند.
این مرمتگر گفت: علاوه بر این، مسائل متعدد دیگری نیز وجود دارد. برای مثال اودلاجان محل همزیستی متنوعترین فرقههای اسلامی و غیراسلامی بوده است؛ از جمله شیخیه کرمان که ردپای آنها امروز تقریبا هیچجا دیده نمیشود. یا اینکه این محله، دو یا سه مدرسه متعلق به دوره پهلوی اول را دارد که تجربههای آموزشی بسیار ارزشمندی بودهاند اما عملا کسی از آنها اطلاعی ندارد حتی از نظر کالبدی نیز پرسشهای اساسی بیپاسخ مانده است؛ از جمله اینکه چرا در دوره رضا شاه، بخشهایی از اطراف امامزاده یحیی تخریب شد و پس از رفتن او، چه چیزهایی دوباره ساخته شد، چه بخشهایی حذف شد و چه چیزهایی به فضا افزوده شد. یا این پرسش که وقتی این همه فیلم سینمایی، اودلاجان را به عنوان لوکیشن انتخاب کردهاند، آیا این حضور به اعتبار و آبروی محله کمک کرده یا صرفا تصویری کلیشهای و مخدوش از آن در ذهن مردم ساخته است؟
مرباغی ادامه داد: همانطور که میبینید، مسائل بسیار متنوع و متعدد هستند. هر یک از دوستانی که قرار است در این همایش حضور داشته باشند، تنها به یکی از این محورهای مشخص میپردازد، نه اینکه یک نفر همه موضوعات را مطرح کند و دیگران به تکرار کلیات بسنده کنند. دقیقا به همین دلیل است که ما امیدواریم این همایش بتواند سنگبنای تولید دانش واقعی درباره یک محله را بگذارد و حتی به الگویی برای سایر محلهها تبدیل شود، الگویی که نشان دهد باید وارد جزئیات شد.
منبع: ایسنا
