رویای بازگشت به تجارت جهانی
فاطمه عباس پور– دقیقا یکسال قبل بود که ترامپ وارد کاخ سفید شد. در همان روزهای نخست تصمیماتی گرفت که باعث شد کارشناسان و فعالان اقتصادی از خود یک سوال مشترک بپرسند: ترامپ از جان تجارت جهانی چه میخواهد؟! براساس محاسبات اولیهای که دولت ترامپ انجام داد هرکشوری که بیشتر صادرات کالا به آمریکا دارد باید تعرفه بیشتری هم بپردازد و از همین رو وقتی چین با بیش از ۴۰۰میلیارد دلار صادرات به آمریکا در صدر شرکای تجاری کاخ سفید قرار میگیرد باید ۳۴درصد تعرفه بپردازد. اروپاییها نیز محکوم به پرداخت تعرفه ۲۰درصدی شدند. در چنین شرایطی کارشناسان ایرانی از خود میپرسیدند که اگر ترامپ با شرکای تجاری اصلی خود چنین کرد چه برنامهای برای ایران خواهد داشت؟ جوابی که امروز با گذشت یکسال به آن رسیدیم.
زنگ خطر برای تجارت خارجی کشور به صدا درآمده است. جدیدترین آمار گمرک از تجارت خارجی ایران در ۹ماه نخست سال جاری افت ۷۸/۵درصدی در ارزش صادرات و کاهش ۲۳/۱۵درصدی در ارزش واردات را نشان میدهد. مجموع تجارت خارجی ایران در ۹ماه سالجاری به ۱۴۸میلیونو۲۲۶هزارتن و به ارزش ۸۵میلیاردو۳۹۴میلیوندلار رسید. این میزان تجارت خارجی ۹۲/۱۰درصد کاهش ارزش و ۳۶/۱درصد افزایش وزنی را نشان میدهد.
کارشناسان در تبیین این اتفاق از دلایلی مانند محدودیت شرکای تجاری، فروش کالاهای با ارزشافزوده پایین، محدودشدن واردات طلا به کشور و افت واردات ماشینآلات یاد میکنند؛ دلایلی که بدون اغراق در تمام آنها میتوان به وضوح ردپای آمریکا «بخوانید ترامپ! » را دید.
شلیک ماشه بر پیکر اقتصاد ایران
موضوع دیگری که بررسی وضعیت تجارت خارجی کشور بدون اشاره به آن غیرممکن بوده بحث مکانیسمماشه است. ریشهشناسی این کلمه از آنجاست که این مکانیسم مانند کشیدن ماشه تفنگ است و براین اساس تنها یک بار تصمیمگیری در شورای امنیت میتواند به بازگشت ناگهانی تحریمها منتهی شود. فعالشدن مکانیسم ماشه بهمعنای احیای شش قطعنامه تحریمی شورای امنیت است که بین سالهای۱۳۸۵تا۱۳۸۹ علیه ایران وضع شدند. این قطعنامهها بهتدریج فشار سنگینی بر اقتصاد و معیشت مردم وارد کردند بهگونهای که در آن سالها تجارت بینالمللی و انتقال پول تقریبا غیرممکن شده بود. درنهایت این سازوکار دوباره با اقدام تروییکای اروپایی در ۲۸سپتامبر۲۰۲۵ فعال شد.
کارشناسان از همان ابتدا درباره عواقب ترسناک این مکانیسم هشدار دادند و با نگاهی به آمار تجارت خارجی میتوان فهمید که هشدارهایشان بههیچعنوان بیجا نبوده است. این مکانیسم امکان بازرسی محمولههایی را که از ایران صادر یا به مقصد ایران بارگیری میشود به سایر کشورها میدهد. دو وجه «الزامآور»بودن تحریمها و «مشروعیت»داشتن آنها در فضای بینالمللی باعث میشود این تحریمها بهشدت تجارت خارجی ایران و اقتصاد داخلی ما را تحتتاثیر قرار دهد.
مساله دیگری که تجارت خارجی کشور را بهشدت تحتالشعاع خود درآورد جنگ۱۲روزه بود. تاثیرات آن ۱۲روز به روشنی و تابهامروز بر پیکره تجاری کشور مشهود است. این جنگ اقتصاد را بهسرعت دگرگون کرد و چنانچه گفته شد ردِ این تحول را میتوان در آمار تجارت خارجی به روشنی دید. وقتی بازارها متمرکز و مقصدها محدود باشند هر شوک سیاسی یا گمرکی میتواند کل جریان تجارت را مختل کند؛ چیزی که آمار تابستان بعد از جنگ بهخوبی نمایان کرد.
نقطهنظر فعالان بخشخصوصی و تجار
تجار کشور در یکسال گذشته اتفاقات عجیب فراوانی را به چشم دیدند و فعالان اقتصادی بهتر از هرکسی با عواقب موضوعاتی چون فعالشدن مکانیسمماشه و جنگ ۱۲روزه دستوپنجه نرم کردند.
در همینباره صدرالدین نیاورانی، نایب رییس کمیسیون توسعه صادرات غیرنفتی اتاق ایران به «جهانصنعت» گفت: برای درک بهتر این مساله که از یک سال گذشته و روی کار آمدن ترامپ تجارت خارجی ایران چه مسیری را طی کرده باید به چندنکته توجه کرد: نخست اینکه از زمان تحلیف ترامپ در سال گذشته تحریمهای علیه ایران تمدید شد.
وی افزود: در ادامه بخشی از تحریمها که از دستور کار خارج شده بود دوباره و با جدیت از سر گرفته شد. نکته دوم این است که طی این مدت مکانیسمماشه توسط کشورهای غربی و با تحریک مستقیم آمریکا فعال شد. مبحث دیگری که باید به آن توجه کرد دردسرها و چالشهایی است که تحریمها برای حملونقل ایجاد میکنند. با فعالشدن مکانیسمماشه برخی شرکتهای حملونقل ارتباطات خود را با ایران قطع و کشتیهای خود را از بنادر ایران خارج کردند و اکنون مجبور هستیم هزینههای گزافی را برای ادامه فرآیند تجارت با کشورهای مقصد بپردازیم.
بزرگترین آسیب ترامپ به فعالیتهای تجاری کشور
نیاورانی درباره مهمترین آسیبی که طی یکسال گذشته به پیکره تجارت کشور وارد شده، گفت: بدونشک مهمترین و آسیبزاترین اتفاقی که در دوره ریاستجمهوری ترامپ برای تجارت کشور افتاده جنگ۱۲روزه با حمایت آمریکا بود. آثار این جنگ بهروشنی و تا امروز بر اقتصاد کشور مشخص است. درحالحاضر شرایط نهجنگونهصلحی که در دوران ترامپ برای اقتصاد ایران به وجود آمده تمام سیستم تجاری کشور را تحتالشعاع خود قرار داده و تجار را در یک سردرگمی کامل رها کرده است.
این فعال اقتصادی گفت: متاسفانه تمام این موارد بهخودیخود هزینههای تجارت را بهشدت افزایش میدهد. برای دورزدن این تحریمها، برگرداندن پول به داخل کشور و ادامه فرآیند تجارت مجبور هستیم که هزینههای گزافی را پرداخت کنیم. در نظر بگیرید برای تجارتی که میتوانیم با کشورهایی امثال هند و چین بدون هیچ هزینهای داشته باشیم مجبوریم که ۴تا۵درصد مبلغ را هزینه بازگشت پول به سیستم بانکی ایران کنیم.
رد یکادعای بیاساس
نایبرییس کمیسیون توسعه صادرات غیرنفتی اتاق ایران در پاسخ به ادعاهای برخی افراد درباره عدم تاثیرگذاری مکانیسمماشه گفت: برخی ادعا میکنند که فعالشدن مکانیسمماشه تاثیر آنچنانی بر تجارت کشور نداشته است. در جواب این افراد باید گفت که تاپیشاز شلیک ماشه کشورهایی که مستقیما با آمریکا تعهدات تجاری نداشتند به تجارت خود با ایران ادامه دادند و فعالیتهای تجاری با وجود تحریمها ادامه داشت. پساز فعالشدن مکانیسمماشه تقریبا مجبور شدیم با کشورهایی که خود مورد تحریم آمریکا هستند مانند روسیه، افغانستان و بخشی از شرکتهای تحریم شده چینی تجارت کنیم. هم ایران و هم روسیه تحت تحریمهای آمریکا هستند اما تنها برای یکیاز آنها اسنپبک فعال شده و نتیجه را به وضوح میبینیم.
وی ادامه داد: عدهای ادعا میکنند که فعالشدن مکانیسمماشه تاثیری بر تجارت ایران و کشورهای همسایه نخواهد داشت. دلیل این ادعا میتواند این باشد که این افراد اقتصادی نیستند و صحبتهایشان صحبتهای سیاسی است. بدون شک فعالشدن مکانیسمماشه بر تجارت ایران و کشورهای همسایه تاثیر داشته و حتی صادرات گاز و برق ما به این کشورها را هم تحتالشعاع خود قرار داده است.
چالش حملونقل و مساله بانکها
نیاورانی افزود: پیشتر شرکتهای حملونقلی بودند که هم با ایران و هم با آمریکا همکاری میکردند. پس از فعال شدن مکانیسم ماشه این شرکتها ازسمت ترامپ تهدید شدند که در صورت همکاری با ایران جلوی ادامه فعالیتشان با آمریکا گرفته میشود و مشمول جریمههای سنگین خواهند شد. کشورهایی مانند ترکیه و اروپاییها تلاش میکنند برای حملونقل کالا از محدودههای جغرافیایی و کریدورهایی استفاده کنند که تحت تحریمهای آمریکا نیستند.
این کارشناس مسائل اقتصادی درخاتمه سخنانش گفت: هنگامی که سوییفتهای بانکی باز باشد بهآسانی میتوان حواله مستقیم داشت و در مناقصات گوناگون اقتصادی چه بازرگانی و چه فنیمهندسی شرکت کرد. متاسفانه امروزه بهدلیل شرایط موجود امکان این اقدامات برای تجار و فعالان ایرانی وجود نداشته و عملا بسیاری از راههای کاریمان بسته شده است. درحالحاضر بهعنوان تجار و فعالین بخشخصوصی کشور امیدوار هستیم که با رفع تحریمها به شیوهای که دولت صلاح بداند ایران هرچهزودتر بتواند به آغوش باز تجارت جهانی بازگردد و بتواند یکبار دیگر مزیتهای تجاری بینهایت کشور را به رخ دنیا بکشاند.
