دیپلماسی پارلمانی
جهان صنعت – در شرایطی که نظم بینالمللی با شتاب بهسمت چندقطبی شدن حرکت میکند و نقش بلوکهایی مانند بریکس و سازمان همکاری شانگهای در حال افزایش است، دیپلماسی پارلمانی نیز به یکی از ابزارهای موثر سیاست خارجی تبدیل شده است. گزارش تازه مرکز پژوهشهای مجلس با عنوان «الزامات دیپلماسی پارلمانی متوازن با کشورهای عضو شانگهای و بریکس؛ هند و جمهوری خلق چین» بر این نکته تاکید دارد که مجلس شورای اسلامی میتواند در کنار دولت، نقش فعالتری در توسعه روابط خارجی ایفا کند.
گزارش با این فرض آغاز میشود که سیاست خارجی امروز تنها در وزارتخانههای امور خارجه شکل نمیگیرد. پارلمانها، احزاب سیاسی، گروههای دوستی، اندیشکدهها و حتی مراکز مطالعاتی مجالس، به بازیگران موثر عرصه روابط بینالملل تبدیل شدهاند. از این منظر، مجلس شورای اسلامی نیز میتواند در کنار دستگاه دیپلماسی رسمی، نقش مکمل و حتی در برخی حوزهها نقش پیشرو ایفا کند؛ نقشی که از آن با عنوان «دیپلماسی پارلمانی» یاد میشود.
دیپلماسی پارلمانی؛ ابزار قدرت نرم
در دهههای گذشته، مفهوم دیپلماسی از چارچوب سنتی مذاکرات دولتها فراتر رفته است. امروز بسیاری از توافقهای بزرگ اقتصادی، امنیتی و حتی فرهنگی، پیش از آنکه در سطح دولتها نهایی شوند، از مسیر گفتوگوهای پارلمانی، تعامل احزاب، کمیسیونهای تخصصی و گروههای دوستی پارلمانی عبور میکنند. همین تحول سبب شده است که مجالس قانونگذاری در بسیاری از کشورها، بخشی از راهبرد کلان سیاست خارجی محسوب شوند.
نویسندگان گزارش معتقدند در شرایط جدید منطقهای و بینالمللی بهویژه پس از تحولات اخیر منطقه، مجلس شورای اسلامی میتواند با فعالسازی ظرفیتهای دیپلماسی پارلمانی، روایت جمهوری اسلامی ایران را در مجامع بینالمللی تقویت و از شکلگیری روایتهای رقیب جلوگیری کند. به باور گزارش، یکی از اهداف جنگشناختی علیه ایران، ایجاد انزوای سیاسی در سازمانهای بینالمللی و تضعیف جایگاه کشور در ترتیبات منطقهای است و پارلمانها میتوانند در خنثی کردن این روند نقشآفرین باشند.
این نگاه، اهمیت ویژهای برای ارتباط مستمر میان نمایندگان مجلس ایران و همتایان آنان در کشورهای عضو شانگهای و بریکس قائل است؛ ارتباطی که صرفا به دیدارهای تشریفاتی محدود نبوده و باید به همکاریهای بلندمدت، تبادل تجربیات قانونگذاری، هماهنگی در مجامع بینالمللی و حتی تدوین نقشه راه مشترک منجر شود.
چرا هند و چین؟
از میان اعضای شانگهای و بریکس گزارش مرکز پژوهشها توجه ویژهای به هند و جمهوری خلق چین دارد. دلیل این انتخاب روشن است؛ هردو کشور از اعضای موسس بریکس و سازمان همکاری شانگهای هستند، هردو در زمره قدرتهای بزرگ آسیایی قرار دارند و هردو در معادلات سیاسی و اقتصادی جهان نقش روزافزون ایفا میکنند. افزون بر این، ایران با هر دو کشور دارای روابط راهبردی، منافع مشترک و ظرفیتهای گسترده اقتصادی و سیاسی است.
در نگاه نویسندگان، تعامل موثر با این دو کشور صرفا به معنای توسعه روابط دوجانبه نیست بلکه میتواند موقعیت ایران را در ساختارهای چندجانبه آسیایی نیز تقویت کند. از این رو تقویت روابط پارلمانی با دهلینو و پکن در واقع سرمایهگذاری برای افزایش نفوذ ایران در دو سازمان مهم بینالمللی محسوب میشود.
مجلس؛ بازیگری فراتر از قانونگذاری
یکی از نکات قابلتوجه گزارش تاکید بر تغییر نقش پارلمان در نظام بینالملل است. مجلس دیگر تنها محل تصویب قوانین نیست. در بسیاری از کشورها، کمیسیونهای تخصصی، هیاتهای پارلمانی، روسای مجالس و گروههای دوستی، نقش مستقیمی در پیشبرد اهداف سیاست خارجی دارند. همین مساله سبب شده است که بسیاری از مذاکرات حساس، پیش از ورود دولتها، در سطح پارلمانها آغاز شود.گزارش بر این باور است که مجلس دوازدهم نیز میتواند با بهرهگیری از این ظرفیت، نقش فعالتری در تعاملات منطقهای ایفا کند. از دید نویسندگان، هر اندازه ارتباط میان مجالس ایران و کشورهای عضو شانگهای و بریکس عمیقتر شود، قدرت چانهزنی جمهوری اسلامی ایران در مذاکرات منطقهای و بینالمللی نیز افزایش خواهد یافت.
آسیا؛ مرکز ثقل نظم جدید
یکی از محورهای مهم گزارش، انتقال تدریجی مرکز ثقل قدرت جهانی از غرب به شرق است. هند و چین، با جمعیتی نزدیک به ۳میلیارد نفر، سهم بزرگی از اقتصاد جهانی، تجارت بینالملل و تولید فناوری را در اختیار دارند. در کنار روسیه و سایر اعضای بریکس، این کشورها در حال شکل دادن به ترتیبات جدیدی هستند که میتواند ساختارهای سنتی قدرت را دگرگون کند.
از نگاه گزارش، اگر ایران بخواهد در این نظم نوظهور جایگاه مناسبی داشته باشد، باید از همه ابزارهای دیپلماسی از جمله دیپلماسی پارلمانی استفاده کند. این موضوع تنها به افزایش سفرهای رسمی محدود نمیشود بلکه نیازمند شناخت دقیق ساختارهای سیاسی، احزاب، فراکسیونها و مراکز تصمیمگیری در کشورهای هدف است زیرا در بسیاری از این کشورها، تصمیمات مهم سیاسی از مسیر احزاب و پارلمانها عبور میکند.
ضرورت شناخت ساختار قدرت
یکی از نقاط قوت گزارش، تاکید بر شناخت ساختار واقعی قدرت در کشورهای هدف است. نویسندگان معتقدند موفقیت دیپلماسی پارلمانی زمانی امکانپذیر است که هیاتهای ایرانی صرفا با شخصیتهای رسمی دیدار نکنند بلکه شناخت دقیقی از احزاب حاکم، رهبران پارلمان، مراکز پژوهشی، کمیسیونهای تخصصی و نهادهای اثرگذار هر کشور داشته باشند.
بر همین اساس، گزارش پیشنهاد میکند که نقشهای جامع از احزاب و فراکسیونهای حاکم در کشورهای آسیایی بهویژه اعضای شانگهای و بریکس تهیه شود تا گروههای دوستی پارلمانی بتوانند بر پایه شناخت دقیقتری برنامهریزی کنند. همچنین بر نقش سفارتخانههای ایران در شناسایی شخصیتهای اثرگذار سیاسی و پارلمانی تاکید شده است.
از نگاه سنتی تا دیپلماسی هوشمند
در مجموع، بخش نخست گزارش این پیام را منتقل میکند که سیاست خارجی امروز دیگر صرفا در ساختمان وزارت امور خارجه تعریف نمیشود. پارلمانها، اندیشکدهها، احزاب، رسانهها و مراکز پژوهشی نیز به بازیگران مهم این عرصه تبدیل شدهاند. اگر ایران بخواهد از ظرفیتهای شانگهای و بریکس بهره بیشتری ببرد، باید دیپلماسی پارلمانی را از یک فعالیت تشریفاتی به یک ابزار راهبردی برای تامین منافع ملی تبدیل کند.
گزارش همچنین نشان میدهد که تجربه کشورهایی مانند هند و چین ثابت کرده است هماهنگی میان دولت و پارلمان، استفاده از ظرفیت احزاب، مستندسازی مذاکرات، تقویت مراکز پژوهشی و تربیت نیروهای متخصص، از ارکان موفقیت در دیپلماسی پارلمانی است؛ تجربهای که میتواند برای مجلس شورای اسلامی نیز الهامبخش باشد.
پارلمانی که دیپلماسی را به یک نهاد دائمی تبدیل کرد
چگونه اما بزرگترین دموکراسی جهان از ظرفیت مجلس برای پیشبرد سیاست خارجی استفاده میکند؟
اگر چین الگوی حکمرانی متمرکز در آسیاست، هند را باید نمونهای از پیوند میان مردمسالاری، رقابت حزبی و دیپلماسی فعال پارلمانی دانست. گزارش مرکز پژوهشهای مجلس در بررسی تجربه هند، صرفا به معرفی ساختار سیاسی این کشور اکتفا نمیکند بلکه میکوشد نشان دهد چرا پارلمان هند به یکی از بازوهای موثر سیاست خارجی این کشور تبدیل شده است و چه درسهایی میتوان از این تجربه برای تقویت دیپلماسی پارلمانی جمهوری اسلامی ایران گرفت.
از نگاه گزارش، هند طی دودهه گذشته به موازات رشد اقتصادی، تلاش کرده است ساختارهای نرم قدرت خود را نیز تقویت کند. یکی از مهمترین این ساختارها، پارلمان و مجموعه نهادهای پژوهشی و اطلاعاتی وابسته به آن است؛ نهادهایی که ماموریت آنها تنها پشتیبانی از قانونگذاری نیست بلکه تولید دانش برای سیاست خارجی و افزایش توان دیپلماتیک نمایندگان را نیز برعهده دارند.
سیاست خارجی در سایه رقابت احزاب
نظام سیاسی هند برپایه رقابت حزبی شکل گرفته است. در این کشور احزاب سیاسی نهتنها در تعیین دولت بلکه در جهتگیری سیاست خارجی نیز نقش تعیینکننده دارند. به همین دلیل شناخت احزاب، رهبران سیاسی و فراکسیونهای پارلمانی برای هر کشوری که قصد توسعه روابط با دهلینو را دارد، یک ضرورت محسوب میشود.
گزارش نشان میدهد که پس از انتخابات۲۰۲۴، اگرچه حزب بهاراتیا جاناتا همچنان قدرت اصلی را در اختیار دارد اما احزاب مخالف نیز جایگاه قابلتوجهی در مجلس به دست آوردهاند. حزب ساماجوادی با افزایش چشمگیر کرسیهای خود، به سومین قدرت پارلمان تبدیل شده و کنگره سراسری ترینامول نیز همچنان یکی از بازیگران اثرگذار در فضای سیاسی هند به شمار میرود. این تنوع سیاسی سبب شده است که دیپلماسی پارلمانی در هند صرفا به تعامل با حزب حاکم محدود نباشد و ارتباط با احزاب مخالف نیز اهمیت ویژهای پیدا کند.
از منظر گزارش، این واقعیت برای ایران اهمیت راهبردی دارد زیرا هرگونه برنامهریزی برای توسعه روابط با هند باید مبتنیبر شناخت همه بازیگران سیاسی این کشور باشد نه صرفا دولت مستقر.
اندیشکدهای در قلب پارلمان
یکی از مهمترین ویژگیهای پارلمان هند که در گزارش مورد توجه قرار گرفته، وجود مجموعهای گسترده از مراکز پژوهشی، کتابخانهای و اطلاعاتی است که بهطور مستقیم در خدمت نمایندگان و هیاتهای دیپلماتیک قرار دارند.
کتابخانه پارلمان هند تنها محل نگهداری کتاب نیست بلکه به مرکزی برای تولید دانش، تحلیل تحولات جهانی و پشتیبانی از تصمیمسازیهای سیاسی تبدیل شده است. این کتابخانه به صورت مستمر گزارشهای تحلیلی درباره مهمترین مسائل سیاست خارجی و امنیتی جهان تهیه میکند و در اختیار نمایندگان قرار میدهد تا آنان در مذاکرات، سفرهای خارجی و نشستهای بینالمللی از آخرین اطلاعات بهرهمند باشند.
براساس گزارش، طی سالهای اخیر موضوعاتی مانند جنگها و بحرانهای منطقهای، آینده تنگه هرمز، رقابت چین و آمریکا، هوشمصنوعی در جنگ، همکاریهای انرژی، جایگاه اروپا در معادلات ژئوپلیتیک، ارزهای دیجیتال و امنیت اقیانوس هند، از مهمترین محورهای مطالعاتی این مرکز بوده است. این روند نشان میدهد که پارلمان هند تحولات جهانی را بهطور مستمر رصد کرده و اطلاعات لازم را در اختیار تصمیمگیران قرار میدهد.
دیپلماسی بر پایه مدیریت دانش
یکی از نکات برجسته گزارش، توجه ویژه پارلمان هند به «مدیریت دانش» است. برخلاف بسیاری از مجالس که اسناد و مذاکرات پس از مدتی به بایگانی سپرده میشوند، در هند تلاش شده است همه اطلاعات مرتبط با سیاست خارجی و فعالیتهای پارلمانی بهشکلی نظاممند حفظ و قابل استفاده باقی بمانند.
در همین چارچوب «واحد میکروفیلم» در کتابخانه پارلمان ایجاد شده است تا اسناد مذاکرات، دیدارهای دیپلماتیک و مدارک مهم سیاست خارجی برای سالهای طولانی حفظ شوند. گزارش تاکید میکند که مسوولان پارلمان هند، میکروفیلم را به دلیل دوام بالا، امنیت و قابلیت نگهداری طولانیمدت، همچنان یکی از مطمئنترین ابزارهای حفاظت از اسناد میدانند. این اسناد بعدها بهعنوان پشتوانه مذاکرات هیاتهای پارلمانی مورد استفاده قرار میگیرند.
در کنار این اقدام، پروژه گسترده دیجیتالسازی اسناد، کتابها، نشریات و گزارشهای پارلمانی نیز در دستور کار قرار گرفته تا نمایندگان در کوتاهترین زمان ممکن به اطلاعات مورد نیاز خود دسترسی داشته باشند.
پارلمانی که برای دیپلماتها سخنرانی مینویسد
یکی از تفاوتهای مهم پارلمان هند با بسیاری از مجالس جهان، نقش مستقیم مراکز پژوهشی آن در آمادهسازی هیاتهای دیپلماتیک است.
گزارش میگوید، مرکز اطلاعات و تحقیقات پارلمان هند علاوه بر تهیه گزارشهای تخصصی، پیشنویس سخنرانی روسای مجالس و اعضای هیاتهای پارلمانی را نیز تدوین میکند. همچنین برای معرفی دقیق اعضای پارلمان، کتابچههای زندگینامه، سوابق علمی و تخصصی نمایندگان منتشر میشود تا طرفهای خارجی شناخت بهتری از مذاکرهکنندگان هندی داشته باشند.
علاوه بر این، این مرکز با انتشار فهرست همایشها و نشستهای بینالمللی، نمایندگان را با محافل علمی و نخبگانی مرتبط میکند و از طریق انتشار نشریات تخصصی و خبرنامههای پارلمانی، آخرین تحولات دیپلماسی جهانی را در اختیار آنان قرار میدهد. به اعتقاد گزارش، این اقدامات موجب شده است که نمایندگان هند در نشستهای بینالمللی با آمادگی علمی و اطلاعاتی بیشتری حاضر شوند.
آموزش مستمر نمایندگان
یکی دیگر از ویژگیهای قابلتوجه پارلمان هند، توجه به آموزش تخصصی نمایندگان است. گزارش توضیح میدهد که موسسه تحقیقاتی و آموزشی پارلمان هند بهصورت مستمر برای نمایندگان جدید، اعضای کمیسیونهای تخصصی و کارکنان پارلمان دورههای آموزشی برگزار میکند. این آموزشها تنها به مسائل تقنینی محدود نیست بلکه موضوعاتی مانند روابط بینالملل، مذاکرات، تشریفات دیپلماتیک و تعاملات پارلمانی را نیز در بر میگیرد.
به اعتقاد نویسندگان، ایجاد نهادی مشابه در مجلس شورای اسلامی میتواند توان کارشناسی گروههای دوستی پارلمانی و هیاتهای اعزامی ایران را به شکل قابلتوجهی افزایش دهد.
پیام گزارش برای ایران
آنچه از بررسی تجربه هند به دست میآید، این است که موفقیت دیپلماسی پارلمانی تنها با افزایش تعداد سفرهای خارجی حاصل نمیشود. آنچه این دیپلماسی را موثر میکند، وجود زیرساختهای علمی، بانکهای اطلاعاتی، مراکز پژوهشی، آموزش مستمر، مدیریت دانش و برنامهریزی بلندمدت است.گزارش بهصراحت توصیه میکند که مجلس شورای اسلامی نیز با الگوبرداری از تجربه هند، ساختارهای تخصصی پشتیبان دیپلماسی پارلمانی را تقویت کند؛ از ایجاد بانک اطلاعاتی درباره احزاب و نخبگان سیاسی کشورهای هدف گرفته تا آموزش تخصصی نمایندگان، تولید گزارشهای راهبردی و مستندسازی مذاکرات. چنین اقداماتی میتواند جایگاه مجلس را از یک نهاد صرفا قانونگذار، به یکی از بازیگران موثر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران ارتقا دهد.
پیششرط موفقیت دیپلماسی پارلمانی ایران
اگر تجربه هند نشان میدهد که دیپلماسی پارلمانی در بستر یک نظام چندحزبی و رقابتی شکل گرفته است، چین نمونه متفاوتی را پیشروی سیاستگذاران قرار میدهد؛ الگویی که در آن پارلمان، دولت و حزب کمونیست در چارچوب یک راهبرد واحد عمل میکنند. به همین دلیل گزارش مرکز پژوهشهای مجلس تاکید میکند که هرگونه توسعه روابط پارلمانی با جمهوری خلق چین، بدون شناخت دقیق ساختار قدرت، نظام تصمیمگیری و جایگاه حزب کمونیست نمیتواند به نتایج مطلوب منجر شود.
چین امروز تنها دومین اقتصاد بزرگ جهان نیست بلکه یکی از مهمترین معماران نظم جدید بینالمللی نیز بهشمار میرود. عضویت موسس این کشور در سازمان همکاری شانگهای و بریکس و نقش تعیینکننده آن در توسعه این دو نهاد، موجب شده است که تعامل با پکن برای جمهوری اسلامی ایران اهمیتی فراتر از روابط دوجانبه پیدا کند. از نگاه گزارش هر اندازه روابط ایران با چین در سطح پارلمانها عمیقتر و سازمانیافتهتر شود، ظرفیت ایران برای نقشآفرینی در سازوکارهای چندجانبه آسیایی نیز افزایش خواهد یافت.
کنگره ملی خلق؛ قلب قانونگذاری چین
گزارش در نخستین گام، ساختار قانونگذاری جمهوری خلق چین را تشریح میکند. براساس قانون اساسی، قوه مقننه این کشور از دو رکن اصلی تشکیل شده است؛ «کنگره ملی خلق» و «کمیته دائمی کنگره ملی خلق». هرچند کنگره ملی خلق با نزدیک به سههزار عضو، بزرگترین نهاد قانونگذاری جهان محسوب میشود اما به دلیل آنکه تنها یکبار در سال تشکیل جلسه میدهد، بخش عمده وظایف تقنینی و نظارتی در طول سال بر عهده کمیته دائمی قرار دارد. به همین دلیل گزارش این کمیته را یکی از مهمترین مراکز تصمیمسازی سیاسی در چین معرفی میکند.
در عمل، بسیاری از لوایح، تصمیمات و سیاستهای کلان ابتدا در ساختارهای حزب کمونیست بررسی میشوند و پس از طی مراحل کارشناسی، در کمیته دائمی و سپس کنگره ملی خلق به تصویب میرسند. از این رو رایگیریهای پارلمان چین بیش از آنکه محل رقابت سیاسی باشد، مرحله نهایی اجرای تصمیماتی است که پیشتر در سطوح عالی حزب اتخاذ شدهاند.
حزب کمونیست؛ مرکز ثقل تصمیمگیری
یکی از مهمترین بخشهای گزارش، تبیین جایگاه حزب کمونیست در ساختار حکمرانی چین است. نویسندگان تاکید میکنند که برای شناخت سیاست خارجی چین، نباید تنها به نهادهای رسمی دولت یا پارلمان توجه کرد بلکه باید ساختار درونی حزب کمونیست و بهویژه کمیته دائمی دفتر سیاسی آن را نیز شناخت.
به اعتقاد گزارش، این کمیته که از هفت عضو ارشد تشکیل شده است، عالیترین مرجع تصمیمگیری سیاسی در چین به شمار میرود و خطوط اصلی سیاست داخلی، سیاست خارجی، اقتصاد و امنیت ملی را تعیین میکند. به همین دلیل هرگونه برنامهریزی برای توسعه روابط پارلمانی ایران با چین باید با شناخت دقیق اعضای این شورا، جایگاه آنان در ساختار قدرت و اولویتهای سیاسی و اقتصادیشان همراه باشد.
این گزارش تصریح میکند که تعامل با کنگره ملی خلق، بدون درک جهتگیریهای حزب کمونیست، نمیتواند به نتایج راهبردی منجر شود زیرا پارلمان چین در چارچوب سیاستهای کلان حزب فعالیت میکند و هماهنگی کامل میان این دو نهاد وجود دارد.
دیپلماسی پارلمانی؛ مکمل دیپلماسی رسمی
یکی از نکات مهم گزارش، نقش فعال کنگره ملی خلق در دیپلماسی چندجانبه است. برخلاف تصور رایج که پارلمان چین را نهادی صرفا داخلی میداند، این گزارش نشان میدهد که هیاتهای پارلمانی چین حضوری مستمر در اتحادیه بینالمجالس، نشستهای منطقهای و مجامع بینالمللی دارند و از این ظرفیت برای تبیین مواضع رسمی پکن و گسترش نفوذ سیاسی این کشور استفاده میکنند. همچنین کمیته امور خارجه و کمیته امور چینیان خارج از کشور، از مهمترین بازوهای تخصصی پارلمان در حوزه روابط خارجی به شمار میروند.
از منظر گزارش، این تجربه نشان میدهد که چین میان دیپلماسی رسمی دولت و دیپلماسی پارلمانی تفکیک قائل نیست بلکه هردو را در خدمت یک راهبرد واحد قرار داده است؛ الگویی که میتواند برای جمهوری اسلامی ایران نیز قابلتامل باشد.
«اندیشه شی جینپینگ» و تاثیر آن بر سیاست خارجی
بخش دیگری از گزارش به تحولات نظری در حزب کمونیست اختصاص دارد. نویسندگان توضیح میدهند که «اندیشه شی جینپینگ» طی سالهای اخیر به مهمترین چارچوب نظری سیاست داخلی و خارجی چین تبدیل شده و در سال۲۰۲۶ نیز شاخهای جدید با عنوان «اندیشه شی جینپینگ درباره حزبسازی» به اصول رسمی حزب افزوده شده است. این دکترین بر رهبری متمرکز حزب، انضباط سازمانی، مبارزه با فساد، حاکمیت قانون درونحزبی و انسجام تشکیلاتی تاکید دارد. گزارش همچنین یادآور میشود که از سال۲۰۱۸، «اندیشه شی جینپینگ درباره دیپلماسی» نیز بهعنوان راهنمای سیاست خارجی چین مورد استفاده قرار گرفته و بر حفظ رهبری حزب در امور خارجی، احترام متقابل و همکاری سودمند تاکید دارد.
از نگاه نویسندگان، شناخت این چارچوب نظری برای هیاتهای پارلمانی ایران ضروری است زیرا بسیاری از مواضع سیاسی و دیپلماتیک چین بر همین مبانی استوار بوده و درک آن میتواند کیفیت گفتوگوهای دوجانبه را ارتقا دهد.
شناخت افراد؛ شرط موفقیت مذاکرات
گزارش علاوهبر معرفی ساختارها، به معرفی شخصیتهای کلیدی نظام سیاسی چین نیز میپردازد. در راس این ساختار، شی جینپینگ قرار دارد که همزمان دبیرکل حزب کمونیست، رییسجمهور و رییس کمیسیون مرکزی نظامی است و به همین دلیل مهمترین مقام سیاسی چین محسوب میشود. پس از او، چهرههایی مانند لی کیانگ، ژائو لجی، وانگ هونینگ، سای کی، دینگ شوئهشیانگ و لی شی، اعضای اصلی هسته تصمیمگیری حزب و دولت هستند که هریک مسوولیت بخشی از اداره کشور را بر عهده دارند. گزارش تاکید میکند که آشنایی با جایگاه، سوابق و حوزه نفوذ این افراد برای موفقیت دیپلماسی پارلمانی ایران اهمیت فراوان دارد.
جمعبندی این بخش آن است که روابط پارلمانی ایران و چین نباید صرفا به تبادل هیاتها یا دیدارهای تشریفاتی محدود شود. گزارش توصیه میکند مجلس شورای اسلامی با طراحی یک برنامه بلندمدت، ارتباط منظم با کمیته دائمی کنگره ملی خلق، کمیسیونهای تخصصی و نهادهای پژوهشی وابسته به پارلمان چین را در دستور کار قرار دهد. همچنین بر ضرورت رصد مستمر تحولات درونی حزب کمونیست، تغییرات در ساختار رهبری و اولویتهای جدید سیاست خارجی پکن تاکید میشود زیرا این متغیرها میتوانند بر آینده همکاریهای دوجانبه و چندجانبه ایران و چین اثر مستقیم بگذارند.
در واقع پیام اصلی گزارش این است که موفقیت دیپلماسی پارلمانی با چین، بیش از هرچیز به «شناخت ساختار قدرت» وابسته است. هر اندازه این شناخت عمیقتر و علمیتر باشد، امکان تبدیل روابط پارلمانی به ابزاری موثر برای تقویت همکاریهای سیاسی، اقتصادی و راهبردی میان تهران و پکن نیز افزایش خواهد یافت.
از تجربه هند و چین تا نقشه راه ایران
حال سوال اینجاست که چگونه مجلس دوازدهم میتواند دیپلماسی پارلمانی را به یکی از ارکان سیاست خارجی جمهوری اسلامی تبدیل کند؟
بررسی تجربه هند و جمهوری خلق چین، اگرچه دو الگوی کاملا متفاوت از حکمرانی را پیش روی مخاطب قرار میدهد اما در یک نکته اشتراک اساسی دارند؛ هر دو کشور پارلمان را صرفا نهادی برای قانونگذاری نمیدانند بلکه آن را بخشی از معماری قدرت ملی و ابزاری برای پیشبرد سیاست خارجی تلقی میکنند. گزارش مرکز پژوهشهای مجلس نیز با تکیه بر همین تجربه تلاش میکند نشان دهد که دیپلماسی پارلمانی، در صورت برخورداری از برنامه، ساختار و پشتوانه کارشناسی میتواند به یکی از موثرترین ابزارهای افزایش قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران تبدیل شود.
پیام اصلی گزارش آن است که در شرایط گذار نظام بینالملل، دیگر نمیتوان سیاست خارجی را صرفا در چارچوب وزارت امور خارجه تعریف کرد. تجربه قدرتهای نوظهور آسیایی نشان میدهد که موفقیت در سیاست خارجی، حاصل هماهنگی میان دولت، پارلمان، مراکز پژوهشی، نهادهای اقتصادی و رسانههای ملی است. هرچه این هماهنگی بیشتر باشد، قدرت چانهزنی کشور نیز در عرصه بینالمللی افزایش خواهد یافت.
عبور از دیپلماسی تشریفاتی
یکی از مهمترین نقدهای غیرمستقیم گزارش، نگاه تشریفاتی به سفرهای پارلمانی است. نویسندگان معتقدند که بسیاری از سفرهای رسمی مجالس دنیا، زمانی به نتایج ملموس منجر میشوند که پیش از انجام آنها، مطالعات کارشناسی، شناخت دقیق طرف مقابل و برنامهریزی برای پیگیری نتایج مذاکرات صورت گرفته باشد.
در مقابل، اگر ارتباطات پارلمانی صرفا به دیدارهای رسمی، تبادل هدایا و صدور بیانیههای مشترک محدود شود، نمیتواند تاثیر قابلتوجهی بر سیاست خارجی کشورها داشته باشد.
به همین دلیل گزارش پیشنهاد میکند که ماموریت گروههای دوستی پارلمانی از قالب تشریفاتی خارج شده و به شبکههایی دائمی برای تعامل با احزاب، کمیسیونهای تخصصی، مراکز مطالعاتی و نخبگان کشورهای هدف تبدیل شوند. این همان الگویی است که هند طی سالهای اخیر دنبال کرده و چین نیز با سازوکار متفاوت خود، آن را در سطحی دیگر اجرا میکند.
ضرورت ایجاد بازوی علمی دیپلماسی پارلمانی
یکی از مهمترین درسهای تجربه هند، توجه به تولید دانش برای تصمیمگیری است. گزارش نشان میدهد که تقریبا همه فعالیتهای بینالمللی پارلمان هند با پشتیبانی مراکز تحقیقاتی، کتابخانه تخصصی و نظام مدیریت دانش انجام میشود.
از همین رو یکی از پیشنهادهای مهم گزارش، ایجاد یا تقویت نهادی تخصصی در مجلس شورای اسلامی برای پشتیبانی علمی از دیپلماسی پارلمانی است؛ نهادی که بتواند به صورت مستمر تحولات کشورهای هدف را رصد کند، گزارشهای تحلیلی تهیه کند، برای نمایندگان پروندههای اطلاعاتی آماده کند و پیشنهادهای عملیاتی در اختیار هیاتهای اعزامی قرار دهد.
به باور نویسندگان، بدون چنین پشتوانهای، دیپلماسی پارلمانی نمیتواند از سطح روابط نمادین فراتر رود.
آموزش؛ حلقه مفقوده
گزارش بارها بر اهمیت آموزش نمایندگان تاکید میکند. در هند نمایندگان پیش از حضور در ماموریتهای خارجی، آموزشهای تخصصی درباره کشور مقصد، ساختار سیاسی، فرهنگ مذاکره و اولویتهای سیاست خارجی دریافت میکنند.
مرکز پژوهشهای مجلس پیشنهاد میکند که در مجلس شورای اسلامی نیز چنین سازوکاری طراحی شود بهویژه برای اعضای گروههای دوستی، روسای کمیسیونها و اعضای هیاتهای اعزامی به مجامع بینالمللی. این آموزشها میتواند شامل شناخت احزاب سیاسی، ساختار تصمیمگیری، روندهای اقتصادی، مسائل امنیتی و حتی ویژگیهای فرهنگی کشورهای هدف باشد.
چرا شناخت چین اهمیت مضاعف دارد؟
در بخش مربوط به جمهوری خلق چین، گزارش هشدار میدهد که موفقیت در تعامل با پکن، مستلزم شناخت واقعی ساختار قدرت در این کشور است.
از نگاه نویسندگان، تصمیمات اصلی در چین تنها در پارلمان اتخاذ نمیشود بلکه محصول هماهنگی میان حزب کمونیست، کمیته دائمی دفتر سیاسی، دولت و کنگره ملی خلق است. بنابراین هرگونه دیپلماسی پارلمانی با چین باید بر پایه شناخت این شبکه پیچیده تصمیمگیری طراحی شود.
گزارش همچنین توصیه میکند که مجلس شورای اسلامی به صورت مستمر تغییرات در ساختار رهبری حزب کمونیست، تحولات کنگره ملی خلق و اولویتهای جدید سیاست خارجی چین را رصد کند زیرا این تحولات میتوانند مستقیما بر آینده روابط تهران و پکن اثرگذار باشند.
فرصتهای ایران در شانگهای و بریکس
یکی دیگر از محورهای مهم گزارش، جایگاه جدید ایران در سازمان همکاری شانگهای و بریکس است.
عضویت ایران در این دو نهاد، فرصت کمنظیری برای توسعه همکاریهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی فراهم کرده است اما نویسندگان معتقدند بهرهبرداری از این ظرفیت، نیازمند فعال شدن همه ابزارهای سیاست خارجی است، از جمله دیپلماسی پارلمانی.
به اعتقاد گزارش، پارلمان میتواند از طریق حضور فعال در اتحادیه بینالمجالس، توسعه روابط با مجالس کشورهای عضو، تشکیل نشستهای مشترک کمیسیونهای تخصصی و فعالسازی گروههای دوستی، زمینه اجرای توافقات اقتصادی و سیاسی را تسهیل کند. به عبارت دیگر مجلس میتواند مکمل دیپلماسی دولت باشد، نه رقیب آن.
پیشنهادهای راهبردی گزارش
در جمعبندی، گزارش مجموعهای از پیشنهادهای عملی برای ارتقای دیپلماسی پارلمانی ایران ارائه میدهد که مهمترین آنها عبارتند از:
تدوین سند راهبردی دیپلماسی پارلمانی متناسب با اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران.
تقویت اداره کل امور بینالملل مجلس و ایجاد واحدهای تخصصی مطالعات منطقهای.
تشکیل بانک اطلاعاتی جامع از احزاب، پارلمانها، کمیسیونهای تخصصی و شخصیتهای سیاسی کشورهای عضو شانگهای و بریکس.
آموزش تخصصی اعضای هیاتهای پارلمانی پیش از اعزام به ماموریتهای خارجی.
تقویت همکاری میان مجلس، وزارت امور خارجه، دانشگاهها و مراکز پژوهشی.
مستندسازی مذاکرات و ایجاد آرشیو تخصصی از تجربههای موفق و ناموفق دیپلماسی پارلمانی.
فعالتر شدن گروههای دوستی پارلمانی و تبدیل آنها به شبکههای دائمی تعامل سیاسی.
جمعبندی
گزارش «الزامات دیپلماسی پارلمانی متوازن با کشورهای عضو شانگهای و بریکس؛ هند و جمهوری خلق چین» در نهایت این پیام را منتقل میکند که آینده سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، بیش از گذشته به توان کشور در بهرهگیری از همه ظرفیتهای حکمرانی وابسته است. در این میان مجلس شورای اسلامی میتواند با عبور از نقش سنتی قانونگذاری و ورود هدفمند به عرصه دیپلماسی پارلمانی، به یکی از بازیگران موثر در پیشبرد منافع ملی تبدیل شود.
تجربه هند نشان میدهد که دانش، پژوهش و آموزش، پایههای اصلی موفقیت دیپلماسی پارلمانی هستند و تجربه چین نیز ثابت میکند که شناخت دقیق ساختار قدرت و هماهنگی نهادی، شرط لازم برای موفقیت در تعاملات خارجی است. ترکیب این دو تجربه میتواند الگویی مناسب برای طراحی یک دیپلماسی پارلمانی حرفهای در جمهوری اسلامی ایران باشد؛ دیپلماسیای که نه بر تشریفات بلکه بر شناخت، برنامهریزی، استمرار و تامین منافع ملی استوار باشد.
این گزارش در مجموع بر این نکته تاکید دارد که در عصر رقابت قدرتهای بزرگ و شکلگیری نظم چندقطبی، قدرت کشورها تنها با توان نظامی یا اقتصادی سنجیده نمیشود بلکه توانایی آنها در بهرهگیری از همه ظرفیتهای حکمرانی، از جمله دیپلماسی پارلمانی، تعیینکننده جایگاهشان در معادلات آینده خواهد بود.
