دلایل اختلاف آمار جهانی و داخلی از کیفیت هوای تهران

جهان صنعت– درحالی‌که افزایش کیفیت هوای تهران از سال‌های گذشته یکی از مطالبات مهم شهروندان بوده، تعداد روزهای آلوده این شهر افزایش قابل‌توجهی یافته است. در این شرایط شاخص کیفیت هوا نه‌فقط معیاری برای برنامه‌ریزی و مدیریت شهر که به‌معنای کیفیت تنفس شهروندان است. در این میان داده‌هایی که از سوی شرکت کنترل کیفیت هوای تهران ارائه می‌شود بعضا با داده‌های بین‌المللی متفاوت است.

هوای تهران در سال‌جاری دو روز خطرناک، دو روز بسیار ناسالم، ۲۱روز ناسالم برای همه و ۱۲۵روز ناسالم برای گروه‌های حساس شد. این داده‌ها براساس جمع‌بندی آمار شرکت کنترل کیفیت هوای تهران ارائه می‌شود؛ داده‌هایی که در دسترس عموم قرار دارد و مقایسه روزهای سالم و ناسالم سال گذشته و امسال در ۲۸۹روز روند افزایشی روزهای خطرناک، بسیار ناسالم، ناسالم برای همه و ناسالم برای گروه‌های حساس را نشان می‌دهد. در حالی که در مدت اخیر تهران در بازه‌هایی با افزایش غلطت آلاینده‌های هوا روبه‌رو بود، داده‌های بین‌المللی نیز حاکی از شرایط نامطلوب کیفیت هوای پایتخت بود. براساس داده‌های به‌روز شده در «پایگاه بین‌المللی سنجش و رتبه‌بندی کیفیت شهرهای جهان» (IQAIR)

۳۰ آذرماه تهران، پیش از لاهور(پاکستان)، قاهره(مصره)، دهلی(هند)، داکا(بنگلادش)، بغداد(عراق)، کلکته(هند)، کراچی(پاکستان)، هشتمین شهر آلوده جهان بود. این ‌داده‌ها از چهار ایستگاه سنجش کیفیت هوا در تهران به دست می‌آید که براساس اطلاعات این پایگاه جهانی دو مورد آن از سفارتخانه‌هایی در تهران ارائه می‌شود. براساس توضیحات IQAir این پایگاه داده‌های کیفیت هوا را از منابع متنوعی در سطح جهان جمع‌آوری و حین انتشار مشخص می‌کند که داده‌ها از چه طریقی تولید و از چه منبعی منتشر می‌شود. داده‌های منتشرشده به یک «مشارکت‌کننده» یا یک «منبع» نسبت داده می‌شود. مشارکت‌کننده به مالک یا بهره‌بردار یک ایستگاه یا شبکه‌ای از ایستگاه‌های پایش هوا گفته می‌شود، در حالی که «منبع» نهادی است که داده‌ها را منتشر می‌کند، بدون آنکه مالک تجهیزات اندازه‌گیری باشد. بهره‌برداران دستگاه‌های پایش کیفیت هوا در شش‌دسته دولتی، سازمان‌های غیرانتفاعی، آموزشی، شرکتی، فردی و ناشناس قرار می‌گیرند.

از سوی دیگر براساس اعلام AirVisual، تمامی داده‌ها پیش از انتشار تحت فرآیند اعتبارسنجی قرار می‌گیرند. این فرآیند برای حسگرهای مرجع دولتی و حسگرهای کم‌هزینه البته متفاوت است. از آنجا که داده‌های ایستگاه‌های دولتی، با وجود دقت بالا، ممکن است در برخی موارد دچار نوسان یا خطا شوند، به همین دلیل مقادیر ثبت‌شده با الگوهای تاریخی، شرایط جوی و داده‌های ایستگاه‌های اطراف مقایسه می‌شود. در مورد حسگرهای کم‌هزینه اما علاوه‌بر اعتبارسنجی، فرآیند کالیبراسیون و تصحیح داده نیز انجام می‌شود که این تصحیح با در نظر گرفتن عواملی مانند رطوبت، دما و ترکیب آلاینده‌ها صورت می‌گیرد.

داده‌های آلودگی هوا قابل دستکاری نیست

با این وجود در بعضی موارد داده‌های کیفیت هوای شرکت کنترل کیفیت هوای تهران و داده‌های بین‌المللی اندکی متفاوت است. بر همین اساس با افزایش حساسیت افکار عمومی نسبت‌به آلودگی هوا، همزمان با انتشار برخی آمارهای متفاوت در سایت‌های بین‌المللی، ابهاماتی درباره صحت شاخص‌های رسمی کیفیت هوا در میان شهروندان مطرح می‌شود. اگرچه این تفاوت اغلب جزیی است اما فاطمه کریمی، مدیرکل شرکت کیفیت هوای تهران در این‌باره در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: داده‌های سنجش آلودگی هوا در کشور از طریق ایستگاه‌های زمینی تامین می‌شود، به‌گونه‌ای که در حال حاضر ۱۹ایستگاه متعلق به شرکت کنترل کیفیت هوا و ۱۴ایستگاه وابسته به سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌صورت فعال، وضعیت کیفیت هوا را پایش می‌کنند. وی در ادامه گفت: اطلاعات این ایستگاه‌ها در دو نوبت در طول شبانه‌روز و در تمام ایام سال با یکدیگر تبادل می‌شود و صحت پایش توسط مدیران پایش مورد بررسی قرار می‌گیرد. وی افزود: داده‌های کیفیت هوا به‌صورت آنلاین، همزمان و سیستمی پردازش و اطلاع‌رسانی می‌شوند و هیچ‌گونه امکان دخل و تصرف یا تغییر داده‌ها وجود ندارد. همچنین در صورت بروز اختلال فنی مانند قطعی برق، خرابی تجهیزات یا اتمام فیلتر، ممکن است داده‌های یک ایستگاه به‌طور موقت با سایر ایستگاه‌ها هم‌خوانی نداشته باشد. در چنین شرایطی اگر داده‌ای خارج از محدوده استاندارد تشخیص داده شود، صرفا اطلاعات همان ایستگاه از چرخه محاسبه شاخص حذف می‌شود و پس از بررسی فنی و رفع مشکل، دوباره به شبکه برمی‌گردد. مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران تاکید کرد: تجهیزات مورد استفاده در ایستگاه‌های پایش آلودگی هوا از معتبرترین برندهای روز جهان انتخاب شده‌اند. این تجهیزات در بسیاری از کشورهای پیشرفته نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد بنابراین داده‌های این آنالایزرها دقیق و براساس برداشت زمینی است. این داده‌ها بدون استفاده از مدل‌سازی و به‌صورت برداشت واقعی از ابزارهای دقیق به دست آمده است. کریمی در ادامه اظهار کرد: اختلاف مشاهده‌شده میان شاخص‌های رسمی و برخی سایت‌های بین‌المللی مثل IQAir، عمدتا ناشی از استفاده این سایت‌ها از چند ایستگاه محدود است. این ایستگاه‌ها با استفاده از سنسورهای ارزان‌قیمت و محدود و اتکا به مدل‌سازی و میان‌یابی، داده‌ها را ارزیابی می‌کنند که با آنالیزرهای موجود در شرکت کنترل کیفیت هوای تهران تفاوت بسیاری دارد. در این روش‌ها، داده‌های یک یا چند نقطه محدود به‌عنوان نماینده کل شهر در نظر گرفته می‌شود در حالی که شبکه متراکم ایستگاه‌های زمینی، تصویر دقیق‌تر و قابل‌اتکاتری از وضعیت واقعی آلودگی هوا ارائه می‌دهد. وی افزود: بخشی از این اطلاعات از محدوده‌ای که دو سفارتخانه‌ در آن واقع شده به این سایت ارسال می‌شود. مدیرکل شرکت کیفیت هوای تهران این اختلاف را ناشی از تفاوت دقت تجهیزات و روش محاسبه دانست و گفت: هر یک از آنالایزرهای مورد استفاده در ایستگاه‌های رسمی چند‌میلیارد تومان ارزش دارند و برای هر آلاینده، دستگاه مجزا به‌کار گرفته می‌شود در حالی که سنسورهای ارزان‌قیمت توان و دقت چنین اندازه‌گیری‌هایی را ندارند. کریمی با تاکید بر اینکه این موضوع از مسیرهای رسمی و حاکمیتی در حال پیگیری است، گفت: هدف از این پیگیری‌ها، صیانت از مرجعیت داده‌های رسمی و جلوگیری از ایجاد نگرانی شهروندان است؛ بر همین اساس نه‌تنها سال جاری بلکه سال گذشته نیز این موضوع برای پیگیری از سوی مدیران ارشد شهری به مراجع رسمی و حاکمیتی ارجاع شد. این تکلیف در درجه اول بر عهده سازمان حفاظت محیط‌زیست است بنابراین صیانت از مرجع داده‌ها نیز باید از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست انجام شود.