دستاوردها و چالشهای نظام دوری در مدارس ابتدایی
جهان صنعت، نظام آموزش و پرورش بهعنوان زیربنای اصلی توسعه فرهنگی و اجتماعی هر کشور، همواره نیازمند بازنگری و بهبود است. کیفیت آموزش در سالهای ابتدایی تحصیل، نقشی تعیینکننده در شکلگیری شخصیت، مهارتهای اجتماعی و مسیر تحصیلی دانشآموزان دارد. به همین دلیل، بسیاری از کشورها تلاش کردهاند با اصلاح ساختارهای آموزشی و شیوههای تدریس، اثربخشی مدارس ابتدایی را افزایش دهند. در ایران نیز این دغدغه سالهاست مورد توجه سیاستگذاران آموزشی قرار گرفته و در قالب اسناد بالادستی، راهکارهایی برای تحول در آموزش عمومی ارائه شده است. یکی از این راهکارها، تغییر در شیوه سازماندهی معلمان و ایجاد پیوستگی بیشتر در فرایند آموزش دانشآموزان است.
یکی از الگوهایی که در این مسیر مطرح شده، «نظام دوری» است. در این نظام، معلم بهجای آنکه هر سال تغییر کند، برای چند سال متوالی با یک گروه از دانشآموزان همراه میشود و آنان را در پایههای مختلف تحصیلی آموزش میدهد. این شیوه ریشهای تاریخی دارد و در گذشته، بهویژه در مدارس کوچک، بهطور طبیعی اجرا میشده است. از منظر نظری، استمرار حضور معلم میتواند به کاهش اضطراب دانشآموزان، افزایش احساس امنیت، تقویت روابط اجتماعی و درک عمیقتر معلم از تواناییها و نیازهای شاگردان منجر شود. نظریههای روانشناسی و یادگیری نیز بر اهمیت پیوستگی، روابط مثبت و محیط امن در رشد شناختی و اجتماعی کودکان تأکید دارند و نظام دوری میتواند بستری برای تحقق این اهداف فراهم کند.
فاطمه حسنوند، دانشآموخته کارشناسی ارشد مدیریت آموزشی از دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید بهشتی، به همراه دو نفر از همکاران دانشگاهی خود، پژوهشی را در همین زمینه و با هدف ارزیابی اجرای این شیوه آموزشی در مدارس ابتدایی انجام دادهاند. این پژوهش با تمرکز بر تجربههای واقعی مدیران و معلمان، تلاش کرده است تصویری روشن از وضعیت اجرای این الگو و چالشها و پیامدهای آن ارائه دهد. پژوهشگران با نگاهی کاربردی، اجرای نظام دوری را نه صرفاً بهعنوان یک ایده نظری، بلکه بهعنوان برنامهای اجرایی در مدارس مورد بررسی قرار دادهاند.
روش انجام این پژوهش ترکیبی از دو بخش کیفی و کمی بوده است. در بخش کیفی، پژوهشگران با استفاده از مصاحبه، دیدگاهها و تجربههای ۱۶ مدیر و معلم دارای سابقه اجرای نظام دوری را گردآوری کردند تا شاخصهای مهم ارزیابی این نظام شناسایی شود. در بخش کمی نیز با استفاده از پرسشنامه، نظر ۱۱۸ نفر از مدیران و معلمان مدارس ابتدایی استان لرستان که نظام دوری در مدارسشان اجرا شده بود، بررسی شد. سپس دادهها با روشهای آماری و تحلیلی مناسب تحلیل شدند تا وضعیت اجرای این نظام از جنبههای مختلف مشخص شود.
بر اساس یافتههای این پژوهش، اجرای نظام دوری را میتوان در چهار حوزه اصلی بررسی کرد: شرایط زمینهای، منابع و ورودیها، فرایند اجرا و پیامدها. در مجموع، وضعیت زمینهای، فرایند اجرا و پیامدهای این نظام از نظر مدیران و معلمان در سطح مطلوب ارزیابی شده است.
این نتایج نشان میدهند که در صورت فراهم بودن شرایط کلی و همکاری عوامل مدرسه، نظام دوری میتواند به بهبود فضای آموزشی و تربیتی کمک کند و نتایج مثبتی برای دانشآموزان به همراه داشته باشد.
با این حال، نتایج نشان دادند که بخش مربوط به منابع و ورودیها، مانند آموزش معلمان، بودجه و تبیین دقیق طرح، در وضعیت نامطلوبتری قرار دارد. به بیان سادهتر، اگرچه اصل ایده و اجرای کلی نظام دوری مورد پذیرش بوده، اما زیرساختها و حمایتهای لازم برای اجرای باکیفیت آن بهخوبی فراهم نشده است. نبود آموزشهای تخصصی، کمبود معلمان چندمهارتی و ضعف در برنامهریزی مالی از جمله چالشهای مهم شناساییشده در این بخش بوده است.
به اعتقاد مجریان این تحقیق، یکی از مهمترین نقاط ضعف اجرای نظام دوری، کمبود معلمان دارای مهارتهای متنوع و متناسب با این شیوه آموزشی است. در نظام دوری، معلم باید توانایی تدریس در پایههای مختلف، مدیریت روابط طولانیمدت با دانشآموزان و پاسخگویی به نیازهای متغیر آنان را داشته باشد. همچنین، نبود انگیزههای شغلی و حمایتهای تشویقی، باعث کاهش تمایل برخی معلمان به اجرای این طرح شده است. پژوهشگران تأکید کردهاند که کیفیت تدریس معلم، عامل کلیدی در موفقیت یا ناکامی این نظام است.
از سوی دیگر، یافتهها نشان میدهند که نظام دوری توانسته است به افزایش آرامش، احساس تعلق و بهبود مهارتهای اجتماعی دانشآموزان کمک کند. مدیران و معلمان معتقدند که همراهی چندساله معلم با دانشآموزان، فضای امنتری برای یادگیری ایجاد کرده و فرایند یادگیری را تسهیل کرده است. اگرچه نبود نظام ارزیابی منسجم برای سنجش نتایج این طرح و همچنین ناپایداری مدیریت مدارس، از موانع جدی در تکمیل چرخه سهساله نظام دوری عنوان شده است.
این نتایج علمیپژوهشی در فصلنامه «مطالعات آموزشی و آموزشگاهی» منتشر شدهاند؛ نشریهای علمی وابسته به دانشگاه فرهنگیان که به انتشار پژوهشهای مرتبط با آموزش، تربیت معلم و مسائل مدرسهای میپردازد و بستری برای طرح و بررسی ایدههای نو در حوزه آموزش و پرورش فراهم میکند.
منبع: ایسنا
