خیزش متخصصان در شبکههای اجتماعی!
جهان صنعت– دانشمندان و متخصصان حوزه پزشکی در شبکههای اجتماعی با اطلاعاتی مربوط بهانکار تغییرات اقلیمی، تردید نسبت بهواکسنها و شبهعلمهای حوزه سلامت مقابله میکنند. یکی از محبوبترین ویدئوهای تیکتاکِ سیمون کلارک با بازیکردن او در نقش یکمخالف سادهلوحِ تغییرات اقلیمی آغاز میشود. او با همان لحن بیشازحد مطمئنی که میان اینفلوئنسرهای شبکههای اجتماعی رایج است اعلام میکند: انرژیهای تجدیدپذیر کلاهبرداری هستند. سپس تصویر بهکلارک واقعی کات میخورد یعنی کسی که دکترای دینامیک استراتوسفر دارد. او با سبکی خونسرد و با سیلی از نمودارها چندین باور نادرست درباره انرژیهای تجدیدپذیر را در هم میشکند. بهگفته خودش، اینویدئو که نزدیک به۱۸۰هزاربازدید داشته تلاشی برای مقابله با اطلاعات غلط از طریق حضور در همان جایی است که مردم حضور دارند. کلارک بیش از ۱۵سال پیش زمانی که دانشجوی کارشناسی ارشد فیزیک در دانشگاه آکسفورد بود ساخت ویدئو در یوتیوب را آغاز کرد. او میخواست بهدیگران کمک کند تا درباره ورود بهدانشگاههای برتر و نحوه سازوکار سیستم کالج اطلاعات کسب کنند. پس از دریافت دکترای خود از دانشگاه اکستر تصمیم گرفت تولید محتوا را بهشغل تماموقتش تبدیل کند. او میگوید: طبیعی بود که در حوزه کاری من درباره بحران اقلیمی، درباره دلایل فیزیکی آن راهحلهایی که داریم و اینکه چرا درحال حاضر آن راهحلها را اجرا نمیکنیم صحبت کنم.
کلارک اکنون در اینستاگرام، فیسبوک و سرویس پخش زنده توییچ نیز فعال است و با تکیه بر اعتبار علمی خود هم مبانی علمی را توضیح میدهد و هم با اطلاعات نادرست مقابله میکند. او یکی از بسیار دانشمندان و متخصصان پزشکی است که دربرابر سیل توصیهها و روایتهای ضدعلمی در شبکههای اجتماعی ایستادند. براساس گزارشی در سال۲۰۲۵ از موسسه رویترز در دانشگاه آکسفورد درحالحاضر ۶۵درصد مردم جهان ویدئوهای شبکههای اجتماعی را دنبال میکنند. بسیاری از افراد بهویژه جوانان خبرهای خود را از همین پلتفرمها دریافت میکنند اما بخش زیادی از این«خبرها» توسط اینفلوئنسرهای ضدعلم تولید میشود که دنبالکنندگان وفاداری ساختند و از جایگاه خود بهعنوان رهبران افکار برای ترویج انکار تغییرات اقلیمی، نظریههای توطئه، تردید نسبت بهواکسن، افسانههای مربوط بهاوتیسم، درمانهای جعلی و دیگر شبهعلمها استفاده میکنند. بهعنوان مثال مطالعهای درسال گذشته نزدیک بههزارپست اینستاگرام و تیکتاک درباره آزمایشهای غربالگری پزشکی بحثبرانگیز را تحلیل کرد. اینپژوهش نشان داد که اینپستها بهطور گسترده گمراهکننده بودند و افرادی که آنها را منتشر میکردند اغلب منافع مالی از آن درمانها میبردند. مطالعه دیگری ۱۰۰ویدئوی پرطرفدار تیکتاک درباره اختلال کمتوجهی-بیشفعالی را بررسی کرد و دریافت که بیشاز نیمی از آنها گمراهکننده هستند. با اینحال اینویدئوها درمجموع بیشاز ۲۸۰میلیونبازدید داشتند. برای مقابله با اینسیل اطلاعات نادرست کلارک و دیگر تولیدکنندگان محتوای طرفدار علم راهبردهایی را مستقیما از کتابچه راهنمای اینفلوئنسرها اقتباس کردند.
لوئیزاها، جامعهشناس در دانشگاه ایالتی بولینگ گرین در اوهایو میگوید: تولیدکنندگانی که قصد گمراه کردن دارند از تاکتیکهای مشخصی استفاده میکنند: آنها وانمود میکنند که اصیل، قابل اعتماد و آگاه هستند. آنها واقعیتها را با اطلاعات نادرست ترکیب میکنند تا تشخیص اعتبار دشوار شود. لوئیزا میگوید: بهترین دروغ دروغی است که منابع بهظاهر معتبر و برخی واقعیتها را با دادهها و استدلالهای نادرست درهم میآمیزد و بهباورها و ترسهای مردم متوسل میشود. کلارک میگوید اینکه یکویدئو مردم را بهتعامل وا دارد مهمتر از دقت آن یا حتی موافقت مخاطبان با آن است. هرچه افراد بیشتر روی ویدئو مکث کنند و نظر بدهند احتمال دیدهشدن آن توسط افراد بیشتر افزایش مییابد.
تشویق بهچنین تعاملی یکی از تاکتیکهای کلارک است. در سال۲۰۲۰ او ویدئویی ۴۰دقیقهای در یوتیوب درباره مناقشه پیرامون انرژی هستهای ساخت و بررسی کرد که چرا برخی آن را بهترین فناوری کم کربن میدانند و برخی دیگر خطر فاجعه را بیش از حد میبینند. او میدانست موضوع بحثبرانگیز است. او میگوید: تصور میکنم هرچه بگویم، قرار است عده زیادی را عصبانی کنم و همینطور هم شد: اینویدئو بیشاز ۵۰۰هزار بازدیدکنند و نزدیک به۶هزار نظر دارد. الگوریتمهای تعامل نظرات را بسیار ارزشمند میدانند. کلارک میگوید: برخی تولیدکنندگان کارهای سادهای مثل پوشیدن تیشرت برعکس انجام میدهند تا مخاطبان برای اشاره بهآن نظر بگذارند. او میگوید: احمقانه است اما جواب میدهد پس شاید آنقدرها هم احمقانه نیست.
اطلاعات نادرست در حوزه سلامت و تندرستی فراوان است. مگان روسی، متخصص تغذیه از فهمیدن اینکه چه تعداد از بیمارانش توصیههای غذایی را از وبلاگها و محتوای آنلاین برمیدارند شگفتزده شد. او که از کمبود اطلاعات علمی دقیق ناامید شده بود در سال۲۰۱۵ حساب اینستاگرامی خود را با تمرکز بر سلامت روده راهاندازی کرد؛ حسابی که شامل ویدئوهای توضیحی درباره نفخ، فیبر، ورزش و خواب و پیشنهاد دستور غذاست. او یکبرند غذایی توسعه داده و شرکتی برای فروش مکملهای باکتری زنده تاسیس کرده است. روسی بر اعتبار خود بهعنوان پژوهشگر علوم تغذیه در کینگز کالج لندن تکیه کرده و اغلب خود را «متخصص روده/متخصص تغذیه» معرفی میکند. او میگوید فقط براساس شواهد داوری شده علمی توصیه ارائه میدهد و معمولا منابع خود را ذکر میکند. کاربران اغلب مینویسند «خیلی مفید بود» یا «اطلاعات عالی بود» و از او بابت ایجادنکردن ترس قدردانی میکنند.
آملیا برک-گارشیا، مدیر مرکز علم ارتباطات سلامت در دانشگاه شیکاگو میگوید: ظهور شبکههای اجتماعی جوامعی را شکل داده که راحتتر در طول زمان و مکان بههم متصل میشوند و نوع جدیدی از رهبر افکار را ایجاد کردند. او که از سال۲۰۰۸ با اینفلوئنسرهای حوزه سلامت عمومی کار کرده میگوید: مهم است که صداهای معتبر و مبتنی بر شواهد در اینجوامع تقویت شوند. در مطالعهای کیفی که سال گذشته منتشر شد برک-گارشیا، ایمی لیدر از دانشگاه توماس جفرسون و همکارانشان از ۱۰اینفلوئنسر رنگینپوست که فرزندانی ۹تا۱۴ساله داشتند خواستند درباره واکسیناسیون علیه ویروس پاپیلومای انسانی اطلاعرسانی کنند. ایناینفلوئنسرها با دریافت برگه اطلاعاتی پستهایی احساسی ساختند که بهترسهای والدین اذعان داشت و از روایت شخصی برای توضیح مسیر تصمیمگیری درباره واکسن استفاده میکرد. برک-گارشیا میگوید نظرسنجیها نشان داد دنبالکنندگان پس از شنیدن صحبتهای فردی قابل همذاتپنداری بیشتر تمایل داشتند فرزندانشان را واکسینه کنند. اینهمذاتپنداری بهرشد دنبالکنندگان وفادار کمک میکند. امانوئل والاس میگوید همین ویژگی و اصالت برای کارش اساسی بوده است. او که تلاش میکند شیمی و دیگر موضوعات علمی را برای جوانان جذاب و قابل فهم کند بیش از ۲میلیوندنبالکننده در تیکتاک دارد و ویدئوهایی با شاهزاده ویلیام نیز ساخته است. ویدئوهای او نمایشهای علمی مختلفی را نشان میدهد؛ از آزمایشهای کلاسیک مدرسهای مانند سوزاندن منیزیم گرفته تا آزمایشهای پیچیدهتر. در یکی از ویدئوها سینه مرغی در معرض محتویات یکباتری لیتیومی قرار میگیرد. او میگوید: «این سینه مرغ نماینده شماست» پیش از آنکه شعلهور شود که هشداری قدرتمند درباره خطر بلعیدن باتری لیتیومی است. او که متخصص سابق علوم در دبیرستان بوده حتی با رویکرد غیررسمیاش نیز تخصص خود را نشان میدهد و میگوید: من واقعا شبیه دانشمندهای معمولی نیستم. روپوش آزمایشگاهی نمیپوشم. گاهی لباس ورزشی میپوشم و از اصطلاحات عامیانه استفاده میکنم. من فقط خودم هستم. در مبارزه با اطلاعات غلط تولیدکنندگان محتوا رویکردهای مختلفی دارند. کلارک «پیشخنثیسازی» را به«خنثیسازی پس از انتشار» ترجیح میدهد و آن را موثرتر میداند. او تلاش میکند با ارائه حقایق روشن و بدون ابهام بهمخاطبان گسترده دست یابد: اینمثل واکسینهکردن آنها دربرابر اطلاعات غلط است.
