حاکمیت بدون رضایت مردم؛ حق یا تحمیل؟!
جهان صنعت – محمدتقی مصباحیزدی، چهرهای است که نظراتش باوجود گذشت پنجسال از زمان فوت همچنان در سپهر سیاسی ایران اثرگذار است. او که همواره متهم به عدم توجه به مردم و داشتن نگاهی «تزئینی» به رای مردم بوده است او مشروعیت را نه به رای و خواست مردم بلکه به خواست خداوند نسبت میداد.
روز گذشته مناظرهای به میزبانی پایگاه خبری-تحلیلی خبرآنلاین و بهمنظور بررسی جایگاه مردم در حکومت از منظر مصباحیزدی برگزار شد؛ مناظرهای که یک سوی آن مهدی جمشیدی بود که بهعنوان عضو هیاتعلمی گروه فرهنگپژوهیِ پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی دانشگاهی و همچنین چهرهای نزدیک به جریان پایداری و سعید جلیلی شناخته میشود و سوی دیگر احمد زیدآبادی، روزنامهنگار و تحلیلگر سیاسی.
جمشیدی در ابتدا با بیان اینکه هیچکدام از متفکران مسلمان معاصر با تجدد سر سازگاری نداشتهاند، تاکید کرد: «من و بسیاری دیگر مبنا قرار دادن عصر روشنگری را نمیپذیریم. شریعتی نه دموکراسی تودهای را قبول داشت و نه مردمسالاری مدرن؛ پس سنجش او با معیارهای تجدد نادرست است. مواجهه درست با غرب، گزینشگرایانه است، نه تقلیدی حتی سروش هم بر همین انتخابگری تاکید دارد.»
او ادامه داد: «آقای مصباح نیز بهنادرست روایت و تحریف شد. سخنانش هرچند با بخشی از ارزشهای تجدد ناسازگار بود اما با عقل سلیم و وجدان دینی سازگاری داشت. او منتقدپذیر بود اما جریانهای مدعی تکثر، سخن مخالف را برنتابیدند و برچسبزنی کردند. منِ جوانِ آن روزها هم این تناقضها را بهروشنی حس میکردم.»
زیدآبادی نیز در پاسخ این نگاه گزینشمحور نسبت به تجدد را تایید کرد و اینگونه ادامه داد: «در دوره جدید فلسفه و سیاست بدون رضایت مردم، هیچ حکومتی حق ندارد حکمرانی کند. آنچه من از آقای مصباح شنیده و خواندهام، این است که ایشان اساسا بحث مشروعیت را به آسمانها میبرد و میگوید مشروعیت باید الهی و دینی باشد.»
جمشیدی در پاسخ به شرح نظرات مصباح پرداخت و گفت: «ایشان در «نظریه حقوقی اسلام» میگوید ما هیچگاه نقش مردم را نفی نمیکنیم بلکه بر اهمیت آن تاکید داریم تا کمک مردم نباشد، فعالیتهای اجتماعی و به طریق اولی کار حکومت به ثمر نمیرسد اما در عین حال نباید آن را با مشروعیت خلط کرد.»
وی ادامه داد: «دخالت مردم در مشروعیت صفر است و در مقبولیت ۱۰۰درصد است. یعنی توتالیتر نیست یعنی فاشیست نیست و جبر دینی نیست.» جمشیدی با اشاره به مثالی در این رابطه گفت: «چرا مادر بیشترین حق را بر ما دارد؟ چون در رحمش بودهایم و به ما شیر داده است. کاری که روی آن میکند تولید حق میکند. ما مخلوق خدا هستیم. مملوک خدا هستیم و خدا باید اذن دهد.»
زیدآبادی نیز در پاسخ گفت: «همینجاست که مشکل تولید میشود. در مورد حکومت، به هر حال این حق مردم است که کسی یا کسانی و دستگاهی را به عنوان حاکم برای خود انتخاب کنند. اینکه بگوییم خداوند مالک و صاحب جهان است و او باید حاکم را انتخاب کند، این اساسا به نظرم مشکل دارد. میدانم دیگران هم گفتهاند.»
او ادامه داد: «این حرف مربوط به حوزه هستیشناسی است و نه حوزه سیاسی. اگر قرار بود که به پیغمبر نمیگفت «لست علیهم بمصیطر» خداوند در بینش ما افرادی را انتخاب کرده است که پیامی را ابلاغ کنند و بشارت و انذار دهند که هم خداست و هم آخرتی وجود دارد. اصلا به آنها حق مالکیت و حکومت بر دیگری نداده است. اساسا خداوند همه انسانها را برابر آفریده است، دلیلی ندارد که بگوید کسی که من میگویم بر شما حاکم باشد.
جمشیدی در پاسخ به این سوال که «چیزی که شما میگویید استبداد مسلمان بر غیرمسلمان را به همراه ندارد؟» گفت: «ما در مورد جامعه اسلامی صحبت میکنیم.
زیدآبادی اینگونه ادامه داد که: «ما داریم در مورد سیاست حرف میزنیم. ما درباره سیاست در جامعه امروز ایران در قرن ۲۱ حرف میزنیم. من و شما میگوییم که حق تحمیل نداریم. چون قرار شد تحمیلی در کار نباشد. جامعه ایرانی مانند همه جوامع دیگر، متنوع است.»
او تاکید کرد: «حرف ما با شما این است که سیاست یک امر عرفی و عقلی است و باید متناسب با زمان تبلور پیدا کند اما شما این را یک بحث دینی و کلامی کردهاید و مشکل درست کردهاید.» جمشیدی در پایان سخنانش تاکید کرد که «برداشتهای رایج از دیدگاه مصباح را تحریف شده میداند و افزود: «این تصویر که آقای مصباح قائل به حکومت تحمیلی یا ضدمردم بوده، کاملا نادرست است. او صراحتا از انتخاب مردم، نفی خشونت و نقدپذیری دفاع میکرد.»
زیدآبادی اما تصریح کرد: «زمانی ما میگوییم از این بحث دموکراسی درنمیآید. ایشان میگوید درمیآید. اگر در میآید همین را مبنا قرار دهیم و این مجلس که باعث آزار و اتلاف وقت و هزینه است را منحل کنیم و هیات متخصصی از بهترین متخصصان شکل بگیرد و کاری کنیم. در حوزههای پایینتر و جامعه مدنی هم همین کار را بکنیم و به دست مردم بگذاریم و دولت را کوچک کنیم و همه این بندها را از او خارج کنیم و همه مقامات هم موظف باشند که پاسخگو باشند و هم دورهای باشند و بتوانیم از آنها سوال و به چالش بکشیم و اعتراض مدنی کنیم. اگر این باشد چه دعوایی با شما یا آقای مصباح داریم؟!»
