جبهه دولتی علیه شورای انتصابی
جهان صنعت – محرومیت ایرانیان از حق دسترسی آزاد به اینترنت وارد دوازدهمین هفته شده و ۷۹روز است که ایران در «خاموشی دیجیتال» بهسر میبرد. وضعیتی باورنکردنی و غیرقابلتحمل برای شهروندان جهان امروز که گروه پایش اینترنت نتبلاکس در گزارش روز گذشته خود، از آن بهعنوان «طولانیترین قطعی سراسری اینترنت در مقیاس ملی در تاریخ ثبتشده جهان» یاد کرده است؛ یک خودتحریمی کامل که نتیجهاش، محرومیت بیش از ۹۰میلیون شهروند ایرانی از حق دسترسی آزاد به اینترنت است.
معمای ادامه «خاموشی دیجیتال»
در شرایطی که اما کمکم به سومین ماه «خاموشی دیجیتال» نزدیک میشویم که اعضای دولت کماکان اصرار دارند محرومیت میلیونها شهروند ایرانی از دسترسی آزاد به اینترت در این قریب به سه ماه گذشته، نهتنها بهرغم تلاشهای دولت برای جلوگیری از اعمال این محدودیتها انجام گرفته بلکه دولتیها در حال حاضر نیز مخالف ادامه قطعی اینترنت هستند و حتی تلاش کرده و میکنند که «در اسرع وقت» به این «مضحکه اینترنتی» پایان دهند؛ موضعی که در این مدتها به دفعات ازسوی سخنگوی دولت تکرار شده و سیدستار هاشمی، وزیر ارتباطات دولت چهاردهم نیز هفته گذشته، بلافاصله پس از اتمام نشستی که ازقضا بهمنظور بررسی ابعاد پرونده جنجالی «خط سفید» و «اینترنت پرو»، به ریاست رییس قوه قضاییه و با حضور مسوولان ارشد دستگاه قضایی برگزار شد، موردتاکید قرار داد و مدعی شد که «اگر امروز اینترنت مردم وصل شود، بهتر از فرداست!»
به بیان دقیقتر آنچه این غائله را حتی بیش از آنچه در ابتدا متصور بود، به یک مضحکه تمامعیار تبدیل کرده، این است که ظاهرا نهتنها اصرار دولتیها بر مخالفتشان با قطعی اینترنت درست است بلکه حتی رییس و مسوولان قضایی نیز نگاه چندان مثبتی به ادامه این وضعیت ندارند و دستکم نحوه اجرای سیاست قطع کردن اینترنت و متعاقبا فروش طرحهایی را که هرکدام بهنحوی مصداق «اینترنت طبقاتی» است، مصداق افعال مجرمانه و تخلفاتی محرز میدانند. وضعیتی که حالا حتی برخی کارگزاران پیشین نظام را نیز به شگفتی واداشته است چنانکه احمد معتمدی، وزیر ارتباطات دولت اصلاحات بهتازگی در این رابطه اظهارنظر کرده و گفته در حالی که سران قوا با رفع محدودیتها موافق هستند، این موضوع در کمال تعجب رای نمیآورد!» او با ابراز شگفتی عمیق نسبتبه این وضعیت تاکید کرده که «این از عجایب است که افرادی که مسوولیتی در قبال وضعیت کشور ندارند، تصمیمگیرنده نهایی هستند اما سران قوا که باید پاسخگوی مسوولیتهای خود باشند، نمیتوانند تصمیم خود را پیش ببرند.» واقعیت این است که مساله اینترنت و ادامه انسداد آن، منجر به شکلگیری اختلافی عمیق میان مسوولان شده؛ اختلافاتی که اخیرا رییس شورای اطلاعرسانی دولت نیز بر شکلگیری و بروز آن صحه گذاشت و با تایید آنچه در این رابطه مطرح شده بود، گفت: «اختلافنظرهایی در این زمینه میان مسوولان وجود دارد.» الیاس حضرتی البته در عین حال تاکید کرد که «پزشکیان شخصی نیست که این اختلافات را به دعوا تبدیل کند. او تلاش میکند تا حد امکان با گفتوگو مساله را حل کند.»
پروژه رسانهای دولت برای بازگشایی اینترنت
آنچه اما دولت روز گذشته و همزمان با آغاز دوازدهمین هفته «خاموشی دیجیتال» در دستورکار قرار داد، اگرچه اقدامی بهظاهر هماهنگ و جدی به نظر میرسید اما در نهایت کاری فراتر از یک اقدام رسانهای نبود؛ اقدامی که به نظر میرسد بازوی رسانهای دولت نیز در اجرایش نقش اصلی را برعهده گرفت و درنتیجه چهرههای اصلی تیم رسانهای دولت از یکسو و رسانهها و ارگانهای مطبوعاتی وابسته به قوه مجریه از سوی دیگر وارد گود شدند و ابعاد این موضوع را در فضای رسانهای مطرح کردند. چنانکه الیاس حضرتی بهعنوان رییس شورای اطلاعرسانی دولت در یک گفتوگوی تفصیلی با ایرنا که خبرگزاری رسمی دولت جمهوری اسلامی به حساب میآید، بار دیگر بر این پیام تاکید کرد که دولت خواستار «گشایش اینترنت» است. همزمان فاطمه مهاجرانی که سخنگوی دولت است در یادداشتی که در شماره روز شنبه روزنامه ایران، ارگان مطبوعاتی دولت نوشت، چکیدهای از آنچه را که در تمام این ۷۹روز گذشته اینجا و آنجا ناگزیر به زبان آورده بود، یککاسه کرد تا همان موضعی را که الیاس حضرتی مطرح کرده بود، تکرار کند. علی ربیعی بهعنوان دستیار اجتماعی رییسجمهور نیز در یادداشتی که جهت انتشار در اختیار پایگاه اطلاعرسانی دولت قرار گرفت و متعاقبا توسط ایرنا، ایسنا، ایلنا و برخی از دیگر خبرگزاریهای وابسته یا نزدیک به دولت نیز بازنشر شد، پیامدهای ناگوار ادامه این وضعیت برای امنیت کشور را تشریح و تبیین کرد. جالب آنکه همزمان روزنامه اعتماد که مشخصا تحت مدیریت الیاس حضرتی فعالیت میکند نیز به این کارزار رسانهای دولت پیوست و در مطالب روز گذشته خود سعی کرد بخش دیگری از این پروژه را پیش ببرد.
این تحرکات رسانهای حضرتی، مهاجرانی و ربیعی در رسانهها و ارگانهای مطبوعاتی وابسته به دولت، به احتمال قریب به یقین با هماهنگی قبلی اعضای شورای اطلاعرسانی دولت انجام گرفته است. بهویژه باتوجه به آنکه هر یک از اعضای این مثلث، در گفتار و نوشتار مطبوعاتی خود، به یکی از ابعاد این بحران پرداختند. چنانکه الیاس حضرتی در گفتوگویی که بهعنوان رییس شورای اطلاعرسانی دولت با خبرگزاری رسمی دولت جمهوری اسلامی انجام داد، این مهم را یادآور شد که «رفع فیلترینگ» از وعدههای اصلی پزشکیان بوده، گفت: «پزشکیان در ایام انتخابات، دو یا سه حرفی که از آن شائبه وعده بیاید، بیشتر نزد. همواره میگفت قول نمیدهم اما یکی از این وعدهها درباره اینترنت و بحث رفع فیلترینگ بهصورت خاص بود که معتقد بود باید حل شود.» هرچند حضرتی بلافاصله سعی کرد ناکامی دولت در تحقق این وعده ساده پس از حدود دو سال را توجیه کند. او با اذعان به اینکه «رفع فیلترینگ از روز نخست جزء برنامههای دولت بود»، تاکید کرد: «منتها ترکیب شورایعالی فضای مجازی به گونهای است که برخی عزیزان، با تحلیلهای مختلف مخالف رفع فیلترینگ بودند.» حضرتی که ظاهرا سعی داشت با طرح مواضع خود، هسته سخت قدرت و نظرات تند و تیزی که در راستای ادامه انسداد اینترنت مطرح میشود را بهاصطلاح تاحدی نرم کند، در ادامه گفت: «اگر هدف عدم دسترسی مردم به برخی سایتهاست که این هدف نهتنها محقق نشده بلکه بدتر نیز شده است چراکه با فیلترشکنها دسترسی به سایتها بیشتر نیز شده است.» رییس شورای اطلاعرسانی دولت با تاکید بر اینکه «سایر کشورها نیز در مواقع بحرانی، اقدامات مشابهی در محدودیت مقطعی انجام میدهند»، تصریح کرد: «اما بلافاصله به حالت عادی باز میگردد و خسارات نیز جبران میشود.» او با اشاره به اقدام هفته گذشته پزشکیان در این راستا یعنی انتصاب محمدرضا عارف بهعنوان رییس شورای راهبردی فضای مجازی گفت: «این موضوع ۱۰۰درصد و قطعا انشاءالله طی هفتههای آینده به ثمر خواهد رسید.»
در حالی که فاطمه مهاجرانی نیز در یادداشت خود در روزنامه ایران به پیامدهای ناگوار طبقاتیسازی اینترنت در سایه اجرای طرحهایی همچون «خط سفید» و «اینترنت پرو» پرداخت و سعی داشت بحران انسداد اینترنت و مدیریت نامعقول آن را در حدود ۸۰روز گذشته، با تمرکز بر پیامدهای تبعیضآمیز این سیاستها، مورد ارزیابی قرار دهد، علی ربیعی در یادداشت خود در وبسایت پایگاه اطلاعرسانی دولت، بیشتر به پیامدهای ضدامنیتی ادامه «خاموشی دیجیتال» در ایران اشاره داشت. ربیعی اگرچه در حال حاضر بهعنوان دستیار اجتماعی رییسجمهور فعالیت میکند و در حدود یک دهه گذشته نیز چند سالی در قامت وزیر کار دولت روحانی و چند صباحی نیز بهعنوان سخنگوی همان دولت فعالیت میکرد اما پیش از آن در دوران اصلاحات، از اعضای شاخص دبیرخانه شورایعالی امنیت ملی بود و به همین دلیل نیز کماکان بهعنوان چهرهای امنیتی شناخته میشود. او که معتقد است هماکنون بیش از هر زمان دیگر به اعتماد، همراهی و حمایت گسترده مردم نیاز داریم، «پرهیز از دستکاری جامعه» و «دوری از سیاستهای درگیرکننده» را گام نخست عنوان کرده و نوشته «گام مهم بعدی، احترام به برآیند خواستههای جامعه و شنیدن واقعی صدای مردم است. هر گوشی، با هر میزان از شنوایی میتواند دریابد که امروز مساله اینترنت به یکی از ملاکهای جدی قضاوت جامعه درباره حکمرانی تبدیل شده است.» ربیعی با تاکید بر اینکه «اعتماد عمومی در شرایط جنگی، خود بخشی از امنیت ملی است، نه امر حاشیهای»، مینویسد: «جامعه محدودیت کوتاهمدت و توضیح داده شده را بهتر میفهمد تا محدودیتی فرسایشی، بیزمانبندی و بیتوضیح!» او همچنین تاکید کرد که «در شرایط بحران، مردم شاید سختی را تحمل کنند اما تبعیض را به سادگی فراموش نمیکنند.» ربیعی نوشت: «هیچ سیاست امنیتی، وقتی اعتماد عمومی را فرسوده کند، در بلندمدت امنیتساز باقی نمیماند.» او با تاکید بر اینکه «امروز قطع اینترنت، قطع یک ابزار نیست بلکه اختلال در جریان عادی زندگی است»، نوشت: «مردم فقط از محدودیت ناراضی نیستند بلکه از بیتوضیحی، تبعیض، قدرنشناسی، بیزمانبندی و بیمسوولیتی در برابر زندگی مختل شده خود ناراضیاند.» او با تاکید بر اینکه «جامعه معمولا ناگهانی فرسوده نمیشود و فرسایش اجتماعی، امری تدریجی است که از دل تکرار محدودیتهای توضیح داده نشده، تبعیضهای ادراک شده و احساس ناتوانی در تغییر، نوعی بیتفاوتی، خشم پنهان یا گسست عاطفی نسبتبه امر عمومی شکل میگیرد»، هشدار داد: «آرامش ظاهری جامعه همیشه نشانه رضایت نیست بلکه گاهی نشانه فرسودگی و عقبنشینی عاطفی از امر عمومی است.» ربیعی پرسش اصلی که کماکان نیز پابرجاست را این میداند که «این پافشاری که دستکم برای بخش بزرگی از جامعه منطق آن روشن نیست، دقیقا قرار است چه چیزی را حفظ کند آنهم وقتی خود این وضعیت در حال تولید ناامیدی، بیاعتمادی و فرسایش اجتماعی است؟!» پرسشی که ربیعی در واکنش به آن مینویسد: «اگر مساله، ثبات و امنیت ایران است، باید پذیرفت که امنیت بدون اعتماد عمومی، بدون احساس عدالت و بدون حفظ کرامت روزمره مردم پایدار نمیماند. جامعه خسته، حتی اگر در ظاهر آرام باشد، هزینههایی تولید میکند که آثار آن در بلندمدت عمیقتر و پرخطرتر خواهد بود.» دستیار اجتماعی رییسجمهور که تاکید کرده «سیاستی که به نام امنیت، جامعه را خسته و بیاعتماد کند، باید دوباره محاسبه شود»، راهکاری روشن نیز ارائه کرده و معتقد است «توضیح عمومی و صادقانه منطق محدودیتها»، «تعیین زمانبندی مشخص برای بازگشت دسترسی عادی» و «پایان دادن به هرگونه تبعیض در دسترسی» سه گامی است که باید برداشته شود. آنچه اما علی ربیعی بهعنوان یک چهره شاخص امنیتی و در قامت دستیار اجتماعی رییسجمهور در سطر پایانی یادداشت تازه خود مطرح کرده و تیتر این یادداشت را نیز از آن الهام گرفته، درواقع این پیام است که ما دولتیها هیچکارهایم و کاری از دستمان ساخته نیست! چنانکه او یادداشتش را با تیتر «ای که دستت میرسد، کاری بکن» منتشر و در سطر پایانی آن نیز تصریح کرده است که «اگر دست کسی به تصمیم میرسد، امروز زمان کاری کردن است؛ نه برای اینترنت بهعنوان یک مطالبه فنی بلکه برای حفظ پیوند مردم با آینده، با دولت و با ایران.»
احتمال بازگشایی اینترنت تا نیمه خردادماه
همزمان روزنامه اعتماد که بهعنوان یک رسانه مستقل اما تحت مدیریت الیاس حضرتی فعالیت میکند، در شماره روز گذشته خود مدعی شده که احتمالا تا اواسط خردادماه پیشرو شاهد پایان «خاموشی دیجیتال» خواهیم بود. این روزنامه که از برگزاری نخستین نشست ستاد راهبردی فضای مجازی به ریاست محمدرضا عارف در هفته جاری خبر داده و نوشته «این ستاد قرار است زمینههای لازم برای بازگشایی اینترنت را فراهم کرده تا حداکثر تا میانههای خردادماه زمینه اتصال شهروندان به اینترنت فراهم شود.» جالب آنکه در ادامه این گزارش به دو راهکار اصلی عارف برای دستیابی به هدف بازگشایی اینترنت اشاره کرده و مدعی است که عارف از یکسو تلاش خواهد کرد استادان ارتباطات، نخبگان و تشکلهای مدنی را به کار گرفته و از سوی دیگر زمینههای همافزایی نهادهای حاکمیتی را برای سرویسدهی به شهروندان فراهم کند. نکته جالب آنجاست که در ادامه نام برخی استادان دانشگاهی مهم ارتباطات را نیز ذکر کرده و در این بخش، ازقضا به نام علی ربیعی کنار چهرههایی همچون هادی خانیکی نیز اشاره شده است. نکتهای که در صورت صحت ادعاهای مطرح شده در گزارش اعتماد، عملا به معنای تایید نسبی گمانهزنی ما درخصوص اقدام هماهنگ دولتیها در روز گذشته خواهد بود.
ناامیدی حامیان دولت از احتمال توفیق در بازگشایی اینترنت
با این همه اما بهتر آن است که تا وقتی به حق غیرقابلانکار دسترسی آزاد به اینترنت دست پیدا نکردیم، بیش از اندازه این فضاسازیهای رسانهای را جدی نگیریم. بهویژه آنکه این تلاش گسترده رسانهای ظاهرا حتی نتوانسته چهرههای سیاسی همسو با دولت را مجاب کند که میتوان به بازگشایی اینترنت ظرف دو، سه هفته پیشرو دل خوش کرد. درواقع آنها معتقدند علت ناکامی دولت در پیشبرد سیاستها و خواستههایش، این است که حاضر نیست آنطور که باید و شاید وارد میدان شده و احیانا درصورت نیاز هزینه آن را بپردازد. همین دیروز رمضانعلی سبحانیفر، نماینده ادوار مجلس که سابقه ریاست کمیته ارتباطات کمیسیون صنایع مجلس دهم را نیز در کارنامه داشته و آن زمان بهعنوان یکی از اعضای فراکسیون امید، از نزدیک هم با پزشکیان و هم با عارف همکاری کرده، معتقد است عارف درباره رفع محدودیت اینترنت تصمیمگیر نیست و در بهترین حالت، صرفا میتواند راهکاری برای حل نگرانیهای دو طرف بیابد و در این ستاد ارائه کند. همزمان محمد مهاجری، روزنامهنگار میانهرویی که تا همین چندی پیش از اعضای ارشد شورای اطلاعرسانی دولت بود، با نگاهی نهچندان امیدوار به این تحرکات رسانهای نوشته است: «جناب دکتر عارف، ماموریت یافتهاید اینترنت کشور را سامان بدهید. موفق باشید اما تا وقتی شورایعالی فضای مجازی تحت مالکیت آقامیری است و آقای اخوان بهابادی ارباب همراه اول است، فقط آب در هاون میکوبید. اگر اختیار عزل این دو نفر و تغییر اعضای شورا را ندارید، هیچ کارهاید!»
