توقف نفتکش‌ها پشت هرمز

جهان صنعت- در حالی که صدای درگیری‌های نظامی پیرامون ایران همچنان ادامه دارد و فضای منطقه خاورمیانه در التهاب به‌سر می‌برد، ده‌ها نفتکش و شناور حامل گاز طبیعی مایع‌ شده در آب‌های خلیج‌فارس متوقف شده‌اند و بازار جهانی انرژی با نگرانی بی‌سابقه‌ای به تنگه هرمز چشم دوخته است. تازه‌ترین داده‌های کشتیرانی از صف طولانی کشتی‌ها در دو سوی این گذرگاه راهبردی حکایت دارد؛ همزمان قیمت نفت در واکنش به تشدید جنگ ایران و افزایش ریسک اختلال عرضه به محدوده‌های بالای ۸۰دلار نزدیک شده و معامله‌گران از سناریوهای قیمتی شدیدتر سخن می‌گویند. آنچه بازار را نگران‌تر کرده اما نه فقط حملات نظامی بلکه سایه نااطمینانی بر امن‌ترین مسیر انتقال انرژی جهان است؛ مسیری که هر اختلال در آن می‌تواند به‌سرعت توازن عرضه و تقاضا را بر هم بزند.

برآیند تحولات اخیر نشان می‌دهد بازار نفت، دست‌کم در کوتاه‌مدت وارد دوره‌ای از «قیمت‌های بالا و نااطمینانی مزمن» شده است حتی اگر جنگ ایران به بسته شدن رسمی تنگه هرمز منجر نشود، پرمیوم ریسک ژئوپلیتیک به‌سادگی از قیمت‌ها خارج نخواهد شد. تجربه‌های گذشته نشان داده است که تهدید اختلال در هرمز، به‌تنهایی برای بالا نگه داشتن قیمت نفت کافی است چراکه معامله‌گران در چنین شرایطی ترجیح می‌دهند ریسک را پیش‌خور کنند.

تحلیلگران بازار انرژی معتقدند در سناریوی میانی، نفت برنت می‌تواند در محدوده ۸۰ تا ۸۵ دلار تثبیت شود اما در سناریوی بدبینانه‌تر یعنی طولانی شدن درگیری‌ها یا اعمال محدودیت‌های جدی‌تر بر تردد کشتی‌ها، مسیر برای حرکت قیمت‌ها به سمت سطوح ۹۰ تا حتی ۱۰۰دلار هموار خواهد شد. چنین روندی پیامدهای فراتر از بازار نفت دارد و می‌تواند موج جدیدی از فشارهای تورمی را در اقتصاد جهانی فعال کند؛ از افزایش هزینه حمل‌ونقل و تولید گرفته تا فشار بر بودجه دولت‌ها و مصرف‌کنندگان نهایی.

در این میان سیاستگذاران انرژی نیز در موقعیت دشواری قرار گرفته‌اند.

استفاده از ذخایر راهبردی، افزایش تولید اوپک‌پلاس یا اعمال سیاست‌های کنترلی در بازار فرآورده‌ها، همگی گزینه‌هایی هستند که در کوتاه‌مدت می‌توانند از شدت شوک بکاهند اما هیچ‌یک قادر نیستند ریسک ژئوپلیتیک را به‌طور کامل خنثی کنند. به همین دلیل، چشم‌انداز بازار بیش از هر چیز به تحولات میدانی جنگ ایران و وضعیت امنیتی تنگه هرمز گره خورده است.

هرمز در کانون بحران

براساس گزارش‌های رویترز و داده‌های ردیابی کشتی‌ها از مارین ترافیک، همزمان با تشدید جنگ ایران، دست‌کم ۱۵۰شناور حامل نفت‌خام و گاز طبیعی مایع ‌شده در آب‌های خلیج‌فارس و خارج از تنگه هرمز لنگر انداخته‌اند. علاوه بر این، ده‌ها کشتی دیگر نیز در سوی دیگر این گذرگاه راهبردی در امتداد سواحل امارات متحده عربی و عمان متوقف شده‌اند. بخش قابل‌توجهی از این شناورها در نزدیکی سواحل کشورهای صادرکننده بزرگ انرژی مانند عربستان سعودی، عراق و قطر تجمع کرده‌اند؛ کشورهایی که صادرات نفت و ال‌ان‌جی آنها وابستگی مستقیم به عبور امن از تنگه هرمز دارد.

اهمیت این اختلال زمانی روشن‌تر می‌شود که نقش تنگه هرمز در تجارت جهانی انرژی در نظر گرفته شود. حدود ۲۰‌درصد از نفت‌خام جهان به همراه بخش بزرگی از صادرات ال‌ان‌جی، به‌ویژه از سوی قطر، از این مسیر عبور می‌کند. از نگاه فعالان بازار حتی کند شدن عبور کشتی‌ها، بدون بسته شدن رسمی تنگه می‌تواند به‌سرعت جریان عرضه را مختل کرده و بازار را با کمبود مقطعی مواجه کند؛ کمبودی که اثر آن در قیمت‌ها تقریبا آنی است.

منابع تجاری می‌گویند: برخی مالکان نفتکش شرکت‌های بزرگ نفتی و بازرگانان انرژی در پی افزایش ریسک امنیتی، حمل‌ونقل نفت خام، سوخت و ال‌ان‌جی از مسیر هرمز را به حالت تعلیق درآورده‌اند. این تصمیم‌ها نه‌تنها نشان‌دهنده نگرانی عملیاتی فعالان بازار است بلکه به‌نوعی پیام روانی قدرتمند به معامله‌گران ارسال می‌کند: بازار وارد مرحله‌ای شده که امنیت عرضه دیگر بدیهی تلقی نمی‌شود.

در چنین شرایطی،حتی شایعه بسته شدن تنگه یا وقوع یک حادثه محدود دریایی می‌تواند موج جدیدی از خریدهای هیجانی را در بازار نفت فعال کند. به همین دلیل است که تحلیلگران می‌گویند بازار بیش از آنکه منتظر وقوع یک اختلال واقعی باشد، به تهدید بالقوه آن واکنش نشان می‌دهد.

بازار وارد فاز ریسک نامتقارن شد

تشدید تنش‌ها تنها به اختلال فیزیکی در حمل‌ونقل محدود نمانده و ساختارهای مالی و قیمتی بازار نفت را نیز تحت‌تاثیر قرار داده است. در همین راستا، موسسه اس‌اند پی گلوبال اعلام کرده است که در حال بازبینی سازوکار قیمت‌گذاری نفت‌خام‌ خاورمیانه است؛ اقدامی کم‌سابقه که می‌تواند پیامدهای مهمی برای شاخص‌های مرجع منطقه‌ای از جمله قیمت‌های مبتنی بر دبی و عمان داشته باشد.

بازنگری در سازوکار قیمت‌گذاری نشان‌دهنده آن است که حتی نهادهای تعیین‌کننده قیمت نیز نسبت به شرایط فعلی اطمینان ندارند و به‌دنبال تطبیق ابزارهای خود با محیط پرریسک جدید هستند. این موضوع می‌تواند نوسانات بازار را تشدید کند و فاصله قیمت‌های نقدی و آتی را افزایش دهد؛ پدیده‌ای که معمولا در دوره‌های بحران ژئوپلیتیک مشاهده می‌شود.

در کنار این تحولات، بانک انگلیسی بارکلیز پیش‌بینی کرده است که تشدید تنش‌های نظامی در خاورمیانه می‌تواند قیمت نفت خام شاخص برنت را به محدوده ۸۰ دلار برای هر بشکه برساند. این بانک هشدار داده است حتی یک اختلال روزانه یک‌میلیون بشکه‌ای در عرضه نفت می‌تواند مازاد بازار را از بین ببرد و قیمت‌ها را به‌سرعت به سطوح بالاتر سوق دهد. به اعتقاد تحلیلگران بارکلیز، بازار نفت بار دیگر وارد فاز ریسک نامتقارن شده است؛ وضعیتی که در آن واکنش قیمت‌ها به اخبار منفی بسیار شدیدتر و سریع‌تر از واکنش به عوامل کاهشی خواهد بود.

این تغییر فاز اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا در ماه‌های گذشته بازار نفت عمدتا تحت‌تاثیر متغیرهای اقتصادی مانند رشد تقاضای چین، سیاست‌های پولی آمریکا و تصمیم‌های اوپک‌پلاس قرار داشت. اکنون اما ژئوپلیتیک دوباره به عامل مسلط تبدیل شده و سایر متغیرها را به حاشیه رانده است.

اثر دومینویی جنگ

پیامدهای جنگ ایران تنها به بازار نفت خام محدود نمانده و بازار فرآورده‌های نفتی نیز به‌سرعت واکنش نشان داده است. براساس گزارش رویترز، قیمت بنزین در ایالات متحده پس از حملات اخیر افزایش یافته و تحلیلگران هشدار می‌دهند در صورت تداوم بحران، بهای بنزین می‌تواند از مرز ۳دلار در هر گالن عبور کند. این سطح قیمتی، بالاترین میزان در چند ماه اخیر محسوب می‌شود و می‌تواند فشار تورمی تازه‌ای بر مصرف‌کنندگان آمریکایی وارد کند.

افزایش قیمت بنزین، علاوه بر اثر مستقیم بر هزینه‌های خانوار، پیامدهای سیاسی و اقتصادی قابل‌توجهی نیز دارد. تجربه نشان داده است که رشد بهای سوخت در آمریکا می‌تواند به سرعت به یک موضوع حساس اجتماعی و سیاسی تبدیل شود و دولت را برای مداخله در بازار از جمله استفاده از ذخایر راهبردی نفت، تحت فشار قرار دهد. برخی تحلیلگران معتقدند که اگر قیمت‌های انرژی برای مدت طولانی در سطوح بالا باقی بماند، اثر آن به سایر بخش‌های اقتصاد نیز سرایت کرده و زنجیره‌های تامین جهانی را با هزینه‌های بالاتر مواجه خواهد کرد.

تحولات اخیر نشان می‌دهد جنگ ایران به‌سرعت از یک بحران منطقه‌ای به یک متغیر تعیین‌کننده در بازار جهانی انرژی تبدیل شده است. تا زمانی که وضعیت امنیتی تنگه هرمز روشن نشود و نشانه‌ای از کاهش تنش‌ها دیده نشود، بازار نفت در سایه نااطمینانی حرکت خواهد کرد و هر خبر تازه از میدان جنگ می‌تواند جهت قیمت‌ها را تغییر دهد. برای بازار انرژی این روزها نه گزارش‌های اقتصادی،بلکه اخبار جنگی تعیین‌کننده‌ترین داده‌ها هستند.