تمایل نسبی ایران و آمریکا به احیای مذاکرات

جهان صنعت – سخنگوی وزارت امور خارجه از برگزاری چند دور گفت‌وگوی فنی ایران و عمان درباره تنگه هرمز در تهران خبر داد و با اشاره به ادامه رایزنی‌های دو کشور تاکید کرد که تغییری در وضعیت تردد کشتی‌ها در این تنگه ایجاد نشده است آن‌هم در حالی که همزمان با این گفت‌وگوها، عملیات نظامی ایالات متحده به خاک ایران به‌طرزی چشمگیر کاهش یافته است. هرچند واشنگتن کماکان به تهدید به تشدید حملات ادامه می‌دهد و به نظر می‌رسد سعی دارد با این راهبرد دوگانه، تهران را به عقب‌نشینی از مواضع خود وادارد اما جمهوری اسلامی نیز همچون ایالات متحده، در راهبردی دوگانه، ازسویی سعی دارد تا حد امکان از کانال‌های دیپلماتیک بهره‌برداری کند و از سوی دیگر هر بار که با حمله‌ای ازسوی نیروهای مسلح آمریکا مواجه می‌شود، این حملات را با واکنش نظامی درخور پاسخ دهد.

گفت‌وگو درباره مدیریت تنگه هرمز در نشست دیپلماتیک ایران و عمان

تهران روز جمعه دوم مردادماه میزبان هیات دیپلماتیک عمانی بود؛ هیاتی که در حالی در چارچوب رایزنی‌های ایران و عمان برای تنظیم سازوکارهای مناسب جهت مدیریت تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز به تهران سفر کرده بود که عصر همان روز، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران و بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان در تماس تلفنی درباره آخرین تحولات منطقه‌ای، وضعیت امنیت دریانوردی و تردد کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز و خلیج‌فارس با یکدیگر گفت‌وگو و تبادل‌نظر کرده بودند؛ گفت‌وگویی که بنابر گزارش رسمی وزارت امور خارجه ایران، طرفین در آن با اشاره به اهمیت حفظ امنیت کشتیرانی، راهکارها و همکاری‌های منطقه‌ای برای جلوگیری از تشدید تنش‌ها و برقراری صلح، ثبات و امنیت در منطقه را مورد بررسی و رایزنی قرار دادند. اما در حالی که سفر هیات دیپلماتیک عمانی به تهران و گفت‌وگوهای این هیات با طرف ایرانی تا روز شنبه نیز ادامه یافت، اسماعیل بقائی سخنگوی وزارت امور خارجه در توضیحات روز گذشته خود به خبرنگاران گفت: «روزهای جمعه و شنبه چند دور گفت‌وگو بین ایران و عمان در سطح معاونان وزیران امور خارجه در تهران برگزار شد که طی آن دو طرف درمورد اصول مشترک و سازوکارهای عملیاتی برای مدیریت تردد ایمن کشتیرانی در تنگه‌هرمز با رعایت حقوق حاکمیتی دو دولت ساحلی، تبادل نظر کردند.» بقائی همچنین با تاکید بر اینکه این گفت‌وگوها مفید بود و پیشرفت‌هایی حاصل شد، از بازگشت هیات نمایندگی عمانی به مسقط خبر داد و در عین حال تاکید کرد که رایزنی‌های فنی و سیاسی بین دو طرف ادامه دارد. سخنگوی وزارت امور خارجه البته تاکید کرده که «تغییری در وضعیت تردد در تنگه ایجاد نشده» اما قاعدتا اشاره او به چگونگی مدیریت این آبراه راهبردی است چراکه واقعیت این است که حملات نیروهای مسلح ایالات متحده به خاک ایران در یکی، دو روز گذشته، نسبت‌به حدود دو هفته پیش از آن، به‌شدت کاهش یافته و با افزایش تلاش‌های دیپلماتیک تهران و واشنگتن، آرامشی نسبی بر تنگه هرمز حاکم شده است؛ نکته‌ای که رسانه‌های آمریکایی نیز هرکدام به‌نحوی و زاویه دید خود به آن پرداخته‌اند و آن‌طور که خبرگزاری رسمی دولت جمهوری اسلامی در گزارشی نوشته، مجموعه گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های معتبر آمریکایی نشان می‌دهد که همه آنها در یک خط تحلیلی متفق‌القول هستند: «روابط تهران و واشنگتن وارد مرحله‌ای پیچیده و چندلایه شده که نه می‌توان آن را جنگ تمام‌عیار نامید و نه صلح.»

روایت رسانه‌های آمریکایی از وضعیت «نه جنگ، نه صلح»

حال پس از بازگشت آرامش نسبی و البته شکننده به تنگه هرمز، چند نشریه و روزنامه معتبر آمریکایی ازجمله واشنگتن‌پست، آسوشیتدپرس، ای‌بی‌سی نیوز و هیل به آخرین وضعیت تنش در روابط تهران و واشنگتن پرداخته و تقریبا همگی تاکید دارند که این روابط و مذاکرات، وارد مرحله‌ای تازه شده که در آن تهدیدهای نظامی و تلاش‌های دیپلماتیک به‌طور همزمان دنبال می‌شود؛ مرحله‌ای که هنوز نه به صلح منجر شده و نه جنگ را به پایان رسانده است.

این در حالی است که دونالد ترامپ نیز در این مدت بیش از هر زمان دیگری مدعی ازسرگیری مذاکرات با ایران شده است. روزنامه واشنگتن‌پست با اشاره به این تحولات در روزهای گذشته، در گزارشی خبر داده که ترامپ در جریان یک نشست ۳۸دقیقه‌ای در کاخ سفید حداقل شش‌بار از در جریان بودن گفت‌وگوهای آمریکا با ایران سخن گفته است؛ تغییری آشکار در ادبیات رییس‌جمهور آمریکا که پس از چند روز تهدید به حملات گسترده‌تر، اکنون در تلاش برای احیای راهبردهای دیپلماتیک و در صورت امکان، ازسرگیری جدی‌تر مذاکرات است. البته ترامپ در همین سخنانی که مورد واکاوی واشنگتن‌پست قرار گرفته نیز دست از تهدید نظامی ایران نکشیده است.

ترامپ مشخصا تاکید دارد که واشنگتن دو مسیر را همزمان دنبال می‌کند؛ ادامه و حتی تشدید حملات نظامی یا دستیابی به توافقی جدید با ایران. او در این خصوص تصریح کرده که «ما آماده‌ از سرگیری حملات شدیدتر هستیم اما همزمان گفت‌وگو با آنها را هم ادامه می‌دهیم.» ترامپ البته آن‌طورکه منابع گوناگون رسانه‌ای اعلام کرده‌اند، روز جمعه در نشستی محرمانه با اعضای ارشد تیم امنیت ملی خود شرکت کرده تا گزینه‌های مختلف ازجمله گسترش قابل‌توجه حملات نظامی به خاک ایران را بررسی کند. با این وجود گزارش ای‌بی‌سی نیوز نشان می‌دهد که ترامپ در حالی این راهبرد دوگانه را دنبال می‌کند که دست‌کم در مواضع اعلامی خود، بیشتر به دیپلماسی و حل و فصل اختلافات با تهران از طریق مذاکره تمایل دارد.

همزمان آسوشیتدپرس نیز در گزارش خود سعی کرده تصویری از وضعیت میدانی ارائه دهد. این خبرگزاری گزارش داده که پس از نزدیک به دوهفته حمله فشرده نظامی به خاک ایران، عملیات هوایی آمریکا فعلا متوقف شده است؛ توقفی که به باور این خبرگزاری، فرصتی برای پیشبرد تلاش‌های دیپلماتیک فراهم کرده است. آسوشیتدپرس تاکید دارد که توقف حملات به معنای پایان جنگ نیست بلکه دقیق‌تر آن است که آن را یک «وقفه عملیاتی» برای آزمودن امکان کاهش تنش در نظر بگیریم. جالب آنکه آسوشیتدپرس در حالی مدعی است که هم ایران و هم آمریکا برای دستیابی به یک آتش‌بس موقت به‌منظور مدیریت وضعیت تنگه هرمز و امنیت کشتیرانی تلاش می‌کنند که در بخشی از گزارش خود از نقش فعال عمان در میانجیگری میان دو طرف خبر داده و اعلام کرده که مذاکرات جاری بیشتر بر یافتن سازوکاری برای کاهش محدودیت‌های عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز متمرکز شده است. روایتی که ازقضا با مواضع رسمی تهران و مشخصا آنچه اسماعیل بقائی روز گذشته درخصوص برگزاری «چند دور گفت‌وگوی فنی میان ایران و عمان در تهران به‌منظور تبادل‌نظر درباره اصول مشترک و سازوکارهای عملیاتی برای مدیریت تردد ایمن کشتی‌ها در تنگه هرمز» مطرح کرده نیز همخوانی دارد.

تمایل نسبی واشنگتن به احیای مذاکرات

در سوی مقابل بسیاری از تحلیلگران آمریکایی هم نسبت‌به موفقیت گزینه نظامی ابراز تردید کرده‌اند و آنطورکه د. هیل در گزارش خود در این زمینه نوشته، بخش قابل‌توجهی از کارشناسان امنیتی آمریکا معتقدند حملات هوایی گسترده‌تر بعید است بتواند ایران را وادار به پذیرش شروط واشنگتن کند. سینا عضدی مدیر برنامه مطالعات خاورمیانه دانشگاه جورج واشنگتن در گفت‌وگویی با این رسانه با تاکید بر اینکه این جنگ از نگاه تهران، ماهیتی «وجودی» پیدا کرده، گفته در چنین شرایطی تشدید بمباران‌ها تغییری در محاسبات راهبردی ایران ایجاد نخواهد کرد. به باور این کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه در دانشگاه جورج واشنگتن، افزایش حملات تنها منطقه را بی‌ثبات‌تر کرده و شانس دیپلماسی را کاهش می‌دهد. نکته‌ای که ازقضا در سخنان اخیر برخی از مهم‌ترین مقام‌های نظامی آمریکا نیز مورد تاکید قرار گرفته بود چنانکه ژنرال دن کین رییس ستاد مشترک ارتش آمریکا در جلسه استماع سنا که روز سه‌شنبه هفته گذشته برگزار شد، تاکید کرده بود که قدرت هوایی به‌تنهایی محدودیت‌های جدی دارد و موفقیت زمانی حاصل می‌شود که ابزارهای دیپلماتیک، اطلاعاتی، اقتصادی و نظامی به طور همزمان به کار گرفته شوند. مایکل مولروی معاون پیشین وزارت دفاع آمریکا نیز در گفت‌وگو با د. هیل هشدار داده که در صورت شکست مذاکرات و عدم دستیابی به توافقی جدید، آمریکا ناچار خواهد شد به‌صورت دوره‌ای تاسیسات هسته‌ای ایران را هدف قرار دهد؛ وضعیتی که به گفته او می‌تواند به یک «درگیری دائمی» تبدیل شود. همزمان واشنگتن‌پست نیز در تحلیلی در این خصوص تاکید کرده اگرچه حملات آمریکا آسیب‌هایی به زیرساخت‌ها و توان نظامی ایران وارد کرده اما تهران همچنان توانسته با استفاده از پهپادها، مین‌های دریایی و ظرفیت‌های نامتقارن، بازار جهانی انرژی و امنیت کشتیرانی را تحت‌تاثیر قرار دهد؛ موضوعی که باعث شده مساله تنگه هرمز به مهم‌ترین محور گفت‌وگوهای دو طرف تبدیل شود.

تمایل نسبی به تهران به احیای مذاکرات

مجموعه تحولات دو هفته گذشته به‌ویژه باتوجه به آنچه در همین دو، سه روز گذشته در راستای کاهش سطح تنش و حملات نظامی و تقویت اهرم‌های دیپلماتیک شاهد بودیم، نشان می‌دهد که روابط ایران و آمریکا وارد مرحله‌ای شده که کارشناسان از آن به‌ «بازدارندگی همراه با دیپلماسی» تعبیر می‌کنند؛ مرحله‌ای که در آن نه جنگ به پایان رسیده و نه توافقی پایدار حاصل شده و در شرایطی که واشنگتن همزمان سیاست «فشار و مذاکره» را دنبال می‌کند، تهران نیز بدون کنار گذاشتن اهرم‌های راهبردی، از مسیر گفت‌وگو برای مدیریت بحران استفاده می‌کند. شرایطی که باعث شده آینده مناسبات دو کشور بیش از هر چیز به سرنوشت مذاکرات درباره تنگه هرمز، امنیت دریانوردی و احتمال شکل‌گیری چارچوبی جدید برای گفت‌وگوهای گسترده‌تر وابسته باشد. جالب آنکه حتی برخی اصولگرایان نزدیک به حاکمیت نیز کماکان به‌نحوی از راهبرد دیپلماسی حمایت می‌کنند. بدین ترتیب در حالی که دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی با میزبانی از هیات دیپلماتیک عمانی و ازسرگیری مذاکرات بر سر مدیریت تنگه هرمز ظرف روزهای جمعه و شنبه عملا نشان داده که کماکان به احیای مذاکرات خوش‌بین است، به نظر می‌رسد اگر اقلیت تندروی نزدیک به جبهه پایداری را از مناسبات فاکتور بگیریم، خواهیم دید که ظاهرا اغلب چهره‌های سیاسی نزدیک به حاکمیت نیز کماکان از راهبرد دیپلماسی ناامید نشده‌اند. چنانکه همین دیروز، نه‌تنها عزت‌الله یوسفیان‌ملا به‌عنوان یکی از اصولگرایانی که سابقه حضور در مجالس هفتم، هشتم، نهم و دهم را نیز در کارنامه دارد، بر ضرورت پافشاری بر راهبرد دیپلماسی تاکید کرده بلکه حتی غلامعلی حدادعادل که زمانی در مجلس نهم و همزمان با نقش‌آفرینی یوسفیان‌ملا در فراکسیون نزدیک به علی لاریجانی، ریاست فراکسیون متشکل از تندروهای پایداری را برعهده داشت نیز تاکید کرده که کماکان امکان بازگشت به مسیر دیپلماسی و ازسرگیری مذاکرات در صورت موافقت رهبری وجود دارد. بر این اساس در حالی که حدادعادل نسبت‌به درگیر شدن و افتادن در دوگانه «جنگ و صلح» هشدار داده، یوسفیان‌ملا در گفت‌وگویی با خبرآنلاین تاکید کرده که «مذاکره هیچ‌گاه نباید تعطیل شود.» او که احتمال پایان یافتن درگیری‌ها را بالا می‌داند، با تاکید بر اینکه «در صورت بازگشت آمریکا به توافق ۶۰روزه، امکان احیای تفاهمنامه اسلام‌آباد وجود دارد»، می‌گوید: «دیپلماسی و صلح، اگر با حفظ عزت و منافع ملی همراه باشد، بهترین راه عبور از شرایط کنونی است.»