تشدید تنش در تنگه با آغاز طرح ترامپ
جهان صنعت – تنگه هرمز حالا نهفقط یکی از مهمترین آبراههای ایران بلکه در عین حال یکی از مهمترین مسائلی است که روی میز رهبران جهان قرار گرفته و هر کدام بهنحوی سعی در حل این معادله چندمجهولی دارند؛ معادلهای که از بیش از دو ماه پیش، با آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به خاک ایران و واکنش جمهوری اسلامی در بستن تنگه هرمز شکل گرفت و حالا در شرایطی کماکان یکی از مهمترین مسائل راهبردی جهان سیاست و اقتصاد است که از شامگاه دوشنبه، با آغاز پروژه تازه دونالد ترامپ، این معادله چندمجهولی وارد فازی تازه شده و پیچیدهتر از پیش مورد توجه ناظران جهانی قرار گرفته است. بهویژه آنکه از چندی پیش ایالات متحده پروژه «محاصره دریایی» ایران را نیز کلید زده و درنتیجه عبور و مرور در آبهای جنوبی ایران با مشکلاتی بهمراتب پیچیدهتر از قبل مواجه شده است.
دونالد ترامپ شامگاه یکشنبه اعلام کرد که از بامداد دوشنبه(بهوقت خاورمیانه) روندی را با عنوان «پروژه آزادی» برای کمک به عبور کشتیهای متعلق به کشورهای «بیطرف» از تنگه هرمز آغاز خواهد کرد. رییسجمهور آمریکا با طرح این ادعا که اقدامش با اهداف انسانی صورت میگیرد، گفت که میخواهد به عبور کشتیهایی کمک کند که در تنگه هرمز گرفتار شدهاند و ارتباطی با بحران خاورمیانه ندارند. او همچنین با اشاره به کاهش ذخایر غذایی در برخی کشتیها تاکید کرد که عبور آنها از تنگه هرمز برای حفظ سلامت خدمه ضروری است.
ادعای واشنگتن درخصوص عبور ۲کشتی تجاری با پرچم آمریکا
در حالی که اما پیش از نیمروز گذشته شبکه خبری سیانان در گزارشی با استناد به صحبتهای کارل شوستر، تحلیلگر و ناخدای پیشین نیروی دریایی آمریکا اعلام کرد: «طرح ترامپ شرکتهای کشتیرانی را راضی نکرده است»، حوالی غروب دیروز دونالد ترامپ مدعی شد که دو کشتی تجاری با پرچم آمریکا با موفقیت از تنگه هرمز عبور کردهاند. این در حالی بود که همزمان وبسایت تانکر-ترکرز نیز اعلام کرد که یک کشتی حامل گاز مایع ایرانی بدون هیچ مشکلی از محدوده محاصره نیروی دریایی آمریکا خارج شده است.
با این همه شبکه خبری سیانان با اشاره به طرح جدید دونالد ترامپ برای کمک به دریانوردی از طریق تنگه هرمز اعلام کرد که «مدیران شرکتهای کشتیرانی متقاعد نشدهاند که طرح جدید آمریکا ریسکها را کاهش دهد» چراکه ایالات متحده داراییهای لازم برای انجام عملیات سنتی اسکورت کاروانی را در اختیار ندارد. به نوشته سیانان تا اینجای جنگ، واشنگتن تمایلی به قرار دادن ناوهای جنگی خود در برد موشکهای ضدکشتی ساحلی ایران یا قایقهای تندروی تهاجمی که تهران میتواند به تعداد زیاد در تنگه هرمز به کار بگیرد، نداشته و سنتکام تنها یکبار در ۲۲فروردینماه همزمان با مذاکرات ایران و آمریکا در اسلامآباد ادعای عبور ناوشکنهای خود را تنگه مطرح کرده است. هرچند آن هم بنابر اذعان سنتکام، صرفا بخشی از ماموریت پاکسازی منطقه از مینهای دریایی بود و ایران نیز در ادامه آن ادعای واشنگتن را تکذیب کرد.
براساس گزارشها، تا چهارمین روز اردیبهشتماه یعنی حدود ۱۰روز پیش، نیروی دریایی آمریکا ۱۲ناوشکن در خاورمیانه داشته اما همه آنها نمیتوانند به اسکورت در تنگه اختصاص یابند چراکه برخی از این ناوشکنها مشغول اجرای محاصره دریایی هستند و برخی دیگر نیز باید همراه ناوهای هواپیمابر بمانند تا دفاع هوایی گروه ضربت را تامین کنند. جنیفر پارکر، پژوهشگر موسسه لوی و افسر پیشین نیروی دریایی سلطنتی استرالیا نیز در این رابطه به سیانان گفته است که انتظار دارد ارتش آمریکا حضور خود را در داخل و بر فراز تنگه افزایش دهد تا به کشتیهای تجاری که قصد عبور دارند، اطمینان خاطر بدهد. پارکر گفت: «به نظر میرسد این عملیاتی باشد که کمتر بهدنبال حفاظت مستقیم از یک یا دو کشتی است و بیشتر تلاشی است برای تغییر وضعیت در تنگه تا کشتیها احساس امنیت کنند.»
واکنش نیروهای مسلح ایران به رونمایی از طرح تازه ترامپ
در شرایطی که اما شامگاه یکشنبه دونالد ترامپ از آغاز طرح تازه خود برای بازگشایی تنگه هرمز خبر داده بود، صبح روز گذشته سرلشکر خلبان علی عبداللهی در پیامی در این رابطه یادآور شد: «مکرر اعلام کردهایم امنیت تنگه هرمز در اختیار نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران است و در هر شرایطی هرگونه عبور و مرور امن، با هماهنگی نیروهای مسلح صورت میگیرد.» فرمانده قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا همچنین با تاکید بر اینکه «نیروهای مسلح آماده و مقتدر ایران اسلامی تاکنون در عمل ثابت کردهاند که به هرگونه تهدید و تجاوز دشمن در هر سطحی و در هر منطقهای از ایران بسیار سخت و پشیمانکننده پاسخ میدهند»، یادآور شد: «ما با تمام توان امنیت تنگه هرمز را حفظ و پرقدرت مدیریت میکنیم و به تمام کشتیهای تجاری و نفتکش اعلام میکنیم از هرگونه اقدامی برای تردد بدون هماهنگی نیروهای مسلح مستقر در تنگه هرمز خودداری کنند تا امنیت آنها به خطر نیفتد.» سرلشکر عبدالهی با هشدار به نیروهای مسلح ایالات متحده که با برهم زدن شرایط کنونی، جز پیچیدهتر شدن وضعیت و به خطر افتادن امنیت شناورها در این محدوده، نتیجهای بهدست نخواهند آورد، تصریح کرد: «هشدار میدهیم هر نیروی مسلح بیگانه بهخصوص ارتش متجاوز آمریکا، چنانچه قصد نزدیک شدن و ورود به تنگه هرمز را داشته باشد، مورد تهاجم قرار خواهد گرفت.
همزمان سردار حسین محبی، سخنگو و معاون روابطعمومی سپاه پاسداران نیز در واکنش به بیانیههای مقامها و نهادهای آمریکایی در موضوعات دریایی و خلیج فارس و اطلاعیههای موسسه تجارت دریایی انگلستان گفت: «هیچ تغییری در روند مدیریت تنگه هرمز ایجاد نشده است.» این مقام ارشد در سپاه پاسداران با تاکید بر اینکه «هرگونه تحرک دریایی شناورهای غیرنظامی و تجاری که منطبق با پروتکلهای ترانزیتی صادره ازسوی نیروی دریای سپاه باشد و از مسیر مشخص شده با هماهنگی صورت گیرد، دارای امنیت و سلامت خواهند بود» یادآور شد: «سایر تحرکات دریایی مغایر با اصول اعلامی نیروی دریایی سپاه با مخاطرات جدی مواجه خواهند شد.» سخنگوی سپاه پاسداران با تاکید بر اینکه «شناورهای متخلف با قدرت متوقف خواهند شد»، تصریح کرد: «ضروری است کلیه شرکتهای کشتیرانی و بیمههای حمل و نقل، به اطلاعیههای سپاه پاسداران توجه داشته باشند.»
همچنین حوالی نیمروز دوشنبه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با انتشار نقشهای از تنگه هرمز، اقدام به اعلام محدوده جدید تنگه هرمز کرد که توسط نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران کنترل و مدیریت میشود. محدودهای که از جنوب خط بین کوه مبارک در ایران و جنوب فجیره در امارات و از غرب خط بین انتهای جزیره قشم در ایران و ام القیوین در امارات را دربرمیگیرد. آنچه اما در ادامه روز مشکلات ترامپ و سنتکام را در اجرای این طرح جنجالی دوچندان کرد، انتشار خبر «ممانعت نیروی دریایی ارتش از ورود ناوشکنهای آمریکایی-صهیونی به تنگه هرمز» ازسوی روابط عمومی ارتش جمهوری اسلامی ایران بود. ارتش جمهوری اسلامی ایران بر این اساس در اطلاعیهای اعلام کرد: «با اخطار قاطع و سریع نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی، از ورود ناوشکنهای دشمن آمریکایی- صهیونی به محدوده تنگه هرمز ممانعت شد.»
واکنش سخنگوی دستگاه دیپلماسی به طرح تازه ترامپ
بحث از این طرح جنجالی اما در ادامه روز به نشست مطبوعاتی سخنگوی دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی نیز رسید و اسماعیل بقائی در همان نخستین دقایق این نشست مطبوعاتی در پاسخ به پرسشی درباره اظهارات اخیر ترامپ مبنیبر آغاز طرح تازه نیروهای مسلح آمریکا برای کمک به کشتیهایی که میخواهند از تنگه هرمز عبور کنند، گفت: «کسانی که مسوول پاسخدهی به این نوع تحرکات و اقدامات غیرقانونیاند، بهخوبی آماده هستند و میدانند که چطور از منافع ملی کشور دفاع کنند.» سخنگوی وزارت امور خارجه با استناد به بیانیه صبح روز گذشته فرماندهی قرارگاه خاتمالانبیا تاکید کرد که «دنیا ادعاهای بشردوستانه آمریکا را نمیپذیرد و باور ندارد که میتواند از این باتلاق خودساخته که باعث ایجاد مشکلات فراوان برای همه شده است با تکرار اشتباهات گذشته خارج شود.» او یادآور شد: «آمریکا باید این درس را گرفته باشد که درمورد ایران نمیتواند از زبان تهدید و زور استفاده کند و ایران خود را پاسدار تنگه هرمز میداند.» سخنگوی وزارت امور خارجه تاکید کرد: «قطعا کشتیها و صاحبان کشتیها به خوبی میدانند که برای اطمینان از امنیت خود باید حتما با مراجع ذی صلاح ایرانی هماهنگی کنند.»
بقائی همچنین با اشاره به سفر چندی پیش وزیر خارجه ایران به کشورهای منطقه بهویژه عمان گفت: «ما و عمان کشورهای ساحلی تنگه هرمز هستیم و برای اطمینان از تردد ایمن کشتیرانی باید سازوکار مشخصی را تعریف کنیم.» او تاکید کرد: «هدف ما در رابطه با مدیریت تنگه هرمز، تردد ایمن از این آبراه است.» سخنگوی دستگاه دیپلماسی که در بخش دیگری از این نشست مطبوعاتی در پاسخ به خبرنگار یک شبکه عربی مبنیبر اینکه چرا ایران در مقابل ابرقدرتی همچون آمریکا کوتاه نمیآید، تاکید کرد «ما هم یک ابرقدرت هستیم»، در ادامه تصریح کرد: «زمان آن است که کشورهای منطقه با درس گرفتن از اتفافات اخیر برای ایجاد یک سازوکار درونزا در منطقه همکاری کنند. کشورهای منطقه دیدند که حضور آمریکا در منطقه باعث تفرقه و ناامنی در منطقه شد. ما همیشه منادی اتخاذ سازوکارهایی برای تقویت اعتماد با کشورهای منطقه برای ایجاد امنیت دستهجمعی بودهایم.» سخنگوی دستگاه دیپلماسی که به پرسشی درباره طرح ۱۴ بندی ایران در چارچوب طرحی سه مرحلهای پاسخ میداد، ضمن تاکید بر اینکه چنین طرحی که بهصورت سه مرحلهای تدوین شده باشد وجود ندارد و این مرحلهبندی یک کار رسانهای است، تصریح کرد: «اما این به آن معنا نیست که ما از طراحی یک سازوکار امنیت دستهجمعی برای منطقه استقبال نمیکنیم.»
از ادعای ابوظبی تا مواضع پاریس و لندن
در حالی که اما دستکم تا زمان نگارش این گزارش در واپسین ساعات غروب دوشنبه، کماکان مشخص نیست که طرح جنجالی ترامپ برای گشایش تنگه هرمز، تنش در منطقه را تا چه میزان افزایش خواهد داد، وزارت امور خارجه امارات متحده عربی با انتشار بیانیهای مدعی شد که یک کشتی این کشور وابسته به شرکت ادنوک در تنگه هرمز توسط دو پهپاد نیروهای مسلح جمهوری اسلامی هدف قرار گرفته است. ابوظبی در حالی تاکید کرد این حادثه منجر به مجروح شدن هیچیک از سرنشینان این کشتی اماراتی نشده که انور قرقاش، مشاور رییس امارات نیز در حساب کاربری خود در شبکه ایکس(توئیتر) بستن تنگه هرمز ازسوی جمهوری اسلامی را محکوم و ادعا کرد: «این حملات تهدید ایران برای امنیت و ثبات منطقه را ثابت میکند.» هرچند دستکم تا زمان نگارش این گزارش، این ادعای اماراتیها ازسوی مقامهای نظامی ایران رد یا تایید نشده است اما در شرایطی شاهد آغاز روند اجرای طرح تازه ترامپ و سنتکام با هدف گشایش تنگه هرمز هستیم که پیشتر فرانسه و انگلیس نیز با تشکیل ائتلافی، تلاشهایی را برای بازگشایی تنگه هرمز آغاز کرده بودند. هرچند امانوئل ماکرون رییسجمهور فرانسه روز گذشته تاکید کرده که پاریس در طرح واشنگتن برای گشایش تنگه هرمز مشارکت نخواهد کرد.
هشدار جدی ارتش به نقض آتشبس
این درحالی بود که در یکی از آخرین تحولها در این زمینه تا زمان نگارش این گزارش، روابط عمومی ارتش جمهوری اسلامی ایران با انتشار اطلاعیهای اعلام کرد که «ناوشکنهای ایالات متحده آمریکا، ساعاتی قبل با خاموش کردن رادارهای خود در دریای عمان قصد نزدیک شدن به تنگه هرمز را داشتند که بلافاصله پس از روشن کردن رادارهای خود، کشف و با اخطار رادیویی نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران مبنیبر مخاطرات نقض آتشبس مواجه شدند.» ارتش همچنین با تاکید بر اینکه «مسوولیت و عواقب مخاطرهآمیز اینگونه اقدامات، متوجه دشمن متخاصم خواهد بود»، تصریح کرد: «در این مرحله و بهدنبال بیتوجهی ناوشکنهای آمریکایی-صهیونی به اخطار اولیه، نیروی دریایی ارتش، با شلیک تیرِ اخطار موشکهای کروز، راکت و پهپادهای رزمی در حوالی شناورهای دشمن متجاوز هشدار داد.»
سخنگوی وزارت امور خارجه از بررسی پاسخ آمریکا به طرح ۱۴بندی خبر داد:
ادعای ترامپ مبنیبر رد طرح ایران
رییسجمهور آمریکا سرانجام با اذعان به پایان یافتن روند بررسی طرح ۱۴بندی ایران، از رد این طرح خبر داد. دونالد ترامپ که شامگاه یکشنبه به وقت تهران در این رابطه اعلام موضع میکرد، با این ادعا که طرح تهران را بررسی کرده، تاکید کرد که آن را «غیرقابلقبول» نمیداند. ترامپ بهرغم تاکید بر رد این طرح در گفتوگوی کوتاه خود با رسانه اسرائیلی «کان» مدعی شد که کماکان در موقعیت خوبی قرار دارد! این درحالی بود که همزمان استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ در منطقه خاورمیانه که مهمان برنامه شامگاه یکشنبه پیتر موریس، خبرنگار شبکه خبری سیانان بود، در پاسخ به سوالی درباره تازهترین خبرها از مذاکرات با ایران مدعی شد که مذاکرات جریان دارد. او در پاسخی کوتاه به خبرنگار سیانان مدعی شد: «ما در حال انجام گفتوگو هستیم.» این در حالی است که رسانههای پاکستانی نیز به نقل از برخی منابع گزارش دادهاند مذاکرات میان ایران و آمریکا پیشرفت قابل ملاحظهای داشته است. این رسانهها اشاره کردند که فرصت دیپلماتیک حقیقی برای گشایش امر میان تهران و واشنگتن وجود دارد و روزهای آتی در مذاکرات تهران و واشنگتن تعیینکننده خواهد بود. با این همه اسماعیل بقائی که دقایقی پیش از انتشار اظهارات شامگاه یکشنبه ترامپ مبنیبر رد طرح پیشنهادی ایران در این رابطه اظهارنظر میکرد، با تاکید بر اینکه در طرح ۱۴بندی ایران، موضوعات مربوط به مسائل هستهای کشور وجود ندارد، گفت: «آمریکاییها پاسخ این طرح را به طرف پاکستانی دادهاند و ما در حال بررسی آن هستیم.» سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی در گفتوگوی تلویزیونی شامگاه یکشنبه خود درباره برخی مسائل مطرح شده در ارتباط با طرح ۱۴بندی ایران به آمریکا ازجمله اینکه در آن موضوع تعلیق ۱۵ساله فعالیت هستهای ایران مطرح شده، گفت: «طرحی که ما ارائه کردهایم متمرکز بر پایان جنگ بوده و مواردی که مربوط به جزئیات مسائل هستهای کشور است، مطلقا در این طرح وجود ندارد.» بقائی تصریح کرد: «ایران هیچوقت تحت اولتیماتوم و ضربالاجل مذاکره نکرده و وقعی به این ضربالاجلهای مصنوعی نمینهد!»
