تامین امنیت غذایی پایدار در گرو واردات!
جهان صنعت– بازرگانی محصولات کشاورزی با توزیع و انتقال کارآمد محصولات از مناطقی که با مازاد محصول مواجه بوده به مناطقی که دارای کسری هستند، نقش مهمی در اتصال سیستم غذایی کشورهای مختلف ایفا میکند. از اینرو، تجارت محصولات کشاورزی امکان دسترسی تمامی مصرفکنندگان به مواد غذایی کافی، سالم و مغذی را در سطح جهانی فراهم آورده و از سوی دیگر بخش عمدهای از درآمد حاصل از تولید و فرآوری محصولات کشاورزی وابسته به بازرگانی این محصولات در سطح جهان است. با توجه به تغییرات در روند عرضه و تقاضای محصولات کشاورزی به دلیل بروز تغییرات جمعیتی، ترجیحات و تمایلات غذایی، رشد شهرنشینی، تغییرات الگوی مصرف و همچنین اثرگذاری غیرقابل پیشبینی تغییرات اقلیم بر الگوهای عرضه مواد غذایی، نقش بازرگانی کالاهای کشاورزی در سالیان آتی در افزایش تابآوری سیستمهای کشاورزی و تامین پایدار امنیت غذایی افزایش خواهد یافت و بدون توجه به تجارت محصولات کشاورزی، دستیابی به سیستم پایدار تولید محصولات کشاورزی و تامین امنیت غذایی امکانپذیر نخواهد بود. در تازهترین گزارش مربوط به وضعیت بازرگانی محصولات کشاورزی ایران که به ۹ماهه ابتدایی۱۴۰۴ پرداخته درباره میزان و ارزش صادرات و واردات و سهم هر یک از مبادی وارداتی و مقاصد صادراتی در این حوزه، صحبت شده است. خلاصهای از این گزارش را در ادامه میخوانیم.
ایران نیز در دهههای اخیر از یکسو با رشد فزاینده جمعیت، تغییرات الگوهای سکونتی و افزایش شهرنشینی و ایجاد تغییرات در الگوهای غذایی مواجه شده است و از سوی دیگر به دلیل بروز تغییرات اقلیمی، پایداری سیستمهای تولید محصولات کشاورزی و همچنین تامین امنیت غذایی پایدار در کشور با چالشهایی مواجه شده است. از این رو، توجه به بازرگانی محصولات کشاورزی در راستای دستیابی به اهدافی مانند افزایش درآمد فعالان بخش کشاورزی، پایدار کردن سیستم تولید کشاورزی و ارتقای امنیت غذایی الزامی است. با درنظر گرفتن این موضوع، در گزارش حاضر میزان و ارزش صادرات و واردات محصولات کشاورزی، صنایع غذایی و نهادههای مورد استفاده در این بخش و همچنین ارزش واحد هر یک از این کالاها بهصورت ماهانه مورد بررسی قرار میگیرد.
علاوه بر این، سهم هر یک از مبادی وارداتی و مقاصد صادراتی در صادرات و واردات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی کشاورزی نیز مورد ارزیابی قرار گرفته است. در کنار این موارد، شاخص تمرکز صادرات محصولات کشاورزی نیز از منظر گروههای کالایی و همچنین از منظر بازارهای صادراتی محاسبه و نسبت به مدت مشابه سال گذشته مقایسه شده است.
نگاهی به وضعیت تراز تجاری
تراز تجاری محصولات کشاورزی و صنایع غذایی در ۹ماهه اول سال۱۴۰۴ منفی ۴/۶میلیاردلار بوده است که نسبت به مدت مشابه سال گذشته در حدود ۹۰۰میلیوندلار افزایش یافته است که نشان از بدتر شدن تراز تجاری بخش کشاورزی و صنایع غذایی نسبت به سال گذشته دارد. افزایش ۱۶درصد کسری تراز تجاری در سال جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته ناشی از کاهش ۴درصد ارزش صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی در مقابل افزایش ۶درصد ارزش واردات محصولات در این بخش بوده است. براساس محاسبات صورت گرفته، در ۹ماهه اول سال۱۴۰۴ ارزش واردات محصولات کشاورزی بیش از صادرات بوده و این تفاوت، کسری ۶/۶میلیاردلاری تراز تجاری در این مدت را به همراه داشته است و میزان کسری تراز تجاری نسبت به سال گذشته در حدود ۹۰۰میلیوندلار افزایش یافته است. دلیل اصلی افزایش کسری تجاری در ۹ماه نخست سال۱۴۰۴، کاهش ۶درصد ارزش صادرات محصولات کشاورزی و در مقابل، افزایش ۶درصد ارزش واردات بوده است. بررسی دقیقتر آمار ارائه شده نشان میدهد که ارزش واردات محصولات در حدود ۶۲۰میلیوندلار نسبت به سال گذشته بیشتر بوده است؛ علاوه بر این، مقدار واردات نیز در حدود ۴/۲میلیونتن افزایش یافته است. در مقابل ارزش صادرات محصولات کشاورزی قریب به ۳۰۰میلیوندلار کاهش یافته و از سوی دیگر مقدار صادرات نیز در حدود ۵۰۰هزار تن کاهش یافته است.
ارزش صادرات محصولات صنایع غذایی
براساس محاسبات صورت گرفته، ارزش صادرات محصولات صنایع غذایی از ۸۵۳میلیوندلار در ۹ماه ابتدایی سال۱۴۰۳ به ۸۸۳میلیوندلار در مدت مشابه سال۱۴۰۴ افزایش یافته است که نشان از افزایش ۳درصد ارزش صادرات این محصولات دارد. در طرف مقابل ارزش واردات محصولات صنایع غذایی از ۶۸۳میلیوندلار در ۹ماهه اول سال۱۴۰۳ به ۶۹۴میلیوندلار در مدت مشابه سال۱۴۰۴ رسیده است که نشان از افزایش ۲درصدی دارد. برایناساس، تراز تجاری محصولات صنایع غذایی از مثبت ۱۷۰میلیوندلار در ۹ماهه نخست سال ۱۴۰۳ به مثبت ۱۸۹میلیوندلار در مدت مشابه سال جاری رسیده است که نشاندهنده بهبود ۱۱درصد تراز تجاری در این بخش است. بررسی حجم محصولات صنایع غذایی صادراتی نیز نشان از افزایش ۳درصد مقدار صادرات در ۹ماهه نخست سال جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته دارد و مقدار صادرات نیز از یکمیلیون تن به ۰۰۴/۱میلیون تن افزایش یافته است اما در مقابل میزان واردات محصولات صنایع غذایی در ۹ماهه نخست سال ۱۴۰۴ در حدود ۱۰۷هزارتن بوده است که نسبت به مدت مشابه سال گذشته نشاندهنده کاهش ۱۸درصد این شاخص است. ارزش واحد کالاهای صادراتی بخش کشاورزی در دوره مورد بررسی در سال ۱۴۰۴ در حدود ۷۹۴دلار به ازای هر تن بوده است که نسبت به ارزش واحد ۸/۷۶۸دلاری سال ۱۴۰۳ در حدود ۲/۳درصد افزایش یافته است. در میان محصولات مختلف، زعفران با ارزش واحد ۹۳۰هزاردلار به ازای هر تن، خاویار با ارزش واحد ۸/۶۴۲هزاردلار به ازای هر تن، پسته و مغز آن با ۳/۷هزاردلار، روده و بادکنک و شکمبه حیوانی با ارزش ۷هزاردلار، روغن نباتی با ۴/۳هزاردلار به ازای هر تن و میگو با ارزش ۲/۳هزاردلار به ازای هر تن، ارزشمندترین محصولات صادراتی بخش کشاورزی به حساب میآیند. مقایسه ارزش واحد ارزشمندترین محصولات صادراتی نسبت به ۹ماهه ابتدای سال ۱۴۰۳ حاکی از این است که قیمت زعفران (۷درصد)، خاویار (۷درصد) و روغن نباتی (۲۷۷درصد) افزایش یافته است و در مقابل ارزش واحد پسته و مغز آن (۱۹درصد) و روده و بادکنک و شکمبه حیوانی (۲۳درصد) کاهش یافته است و قیمت محصول میگو نیز نسبت به سال گذشته تغییری نداشته است.
محدودیت شدید در شرکای تجاری
نکته قابل توجه این است که تمامی کشورهای مقصد کالاهای صادراتی ایران از کشورهای همسایه با مرز زمینی و دریایی هستند و تمامی کشورهای برتر مقصد صادراتی، به استثنای کشور روسیه از جمله کشورهای آسیایی به حساب میآیند. به عبارتی بازار صادرات محصولات کشاورزی ایران بهطور عمده به کشورهای همسایه محدود شده است و در این بین کشورهای عراق و امارات متحده عربی سهم قابلتوجهی را به خود اختصاص دادهاند.
مهمترین مقاصد صادرات کالاهای کشاورزی ایران از نظر ارزش در ۹ماهه نخست سال ۱۴۰۴ در «نمودار ۲» نمایش داده شده است. براساس محاسبات صورت گرفته، کشور عراق با سهم ۲۴درصد از ارزش صادرات محصولات کشاورزی در رتبه نخست قرار دارد و پس از آن کشورهای امارات متحده عربی (۱۶درصد)، فدراسیون روسیه (۱۱درصد)، پاکستان (۶درصد) و ترکیه (۵درصد) بهترتیب در رتبههای دوم تا پنجم قرار گرفتهاند. پس از آن نیز کشورهای هند، افغانستان، چین، جمهوری آذربایجان و قزاقستان با سهمی بین ۵ تا ۳درصد در رده ششم تا دهم مهمترین مقاصد صادراتی کالاهای کشاورزی از منظر ارزش به حساب میآیند. برخلاف مقدار صادرات، تنوع کشورهای مقصد صادراتی از منظر ارزش متنوعتر است و علاوه بر کشورهای همسایه، کشورهایی نظیر هندوستان، چین و قزاقستان نیز سهمی از ارزش صادرات محصولات کشاورزی ایران را به خود اختصاص دادهاند.
حجم صادرات محصولات صنایع غذایی
مقدار صادرات محصولات صنایع غذایی در ۹ماهه نخست سال ۱۴۰۴ برابر ۰۰۴/۱میلیون تن بوده است که این مقدار نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۳درصد افزایش یافته است. از منظر ارزش نیز صادرات محصولات گروه صنایع غذایی با افزایش ۳درصد از ۸۵۳میلیوندلار در ۹ماهه نخست سال ۱۴۰۳ به ۸۸۳میلیوندلار در مدت مشابه سال ۱۴۰۴ رسیده است. بررسی مهمترین کالاهای صادراتی صنایع غذایی از منظر مقدار نشان میدهد که خوراک آماده دام و طیور با سهم ۱۵درصد از مقدار صادرات صنایع غذایی در رتبه نخست قرار دارد و پس از آن رب گوجهفرنگی (۱/۱۲درصد)، انواع خمیرهای غذایی (۶/۱۱درصد)، انواع آبمیوه و کمپوت (۶/۱۰درصد)، بیسکویت و ویفر (۱۰درصد)، شیرینی و شکلات بدون کاکائو (۸/۶درصد)، سیبزمینی آماده یا محفوظ شده (۴/۶درصد)، سایر سبزیجات محفوظشده (۶درصد) مربا، ژله و مارمالاد (۴/۹درصد) و آب معدنی و نوشابه (۵/۳درصد) در ردههای دوم تا دهم قرار گرفتهاند.
از نظر ارزش صادرات، محصول خوراک آماده دام و طیور ارزآوری بالغ بر ۱۲۹میلیوندلار در ۹ماهه نخست سال ۱۴۰۴ داشته و سهمی ۷/۱۴درصد از کل ارزش صادرات صنایع غذایی را به خود اختصاص داده است. پس از آن انواع آبمیوه و کمپوت با ارزش صادرات ۸۲میلیوندلار و سهم ۳/۹درصد، بیسکویت و ویفر با ارزش صادرات ۷۹میلیوندلار و سهم ۹درصد، رب گوجهفرنگی با ارزش صادرات ۷۷میلیوندلاری و سهم ۷/۸درصد و شیرینی و شکلات بدون کاکائو با ارزش صادرات ۷۲میلیوندلار (۲/۸درصد)، پنج محصول اصلی ارزآور در گروه کالاهای صنایع غذایی محسوب میشوند. پس از این محصولات، انواع خمیرهای غذایی (۴/۷درصد)، سیبزمینیهای آماده و محفوظ شده (۴/۶درصد)، سایر سبزیجات آماده یا محفوظ شده (۳/۶درصد)، مربا، ژله و مارمالاد (۵/۸درصد) و کاکائو و فرآوردههای آن (۳/۴درصد) جزو ۱۰محصول ارزآور تولیدات صنایع غذایی هستند و در مجموع سهمی ۸۰درصد از کل ارزش صادرات محصولات صنایع غذایی را به خود اختصاص دادهاند.
متوسط ارزش واحد کالاهای صادراتی صنایع غذایی در ۹ماهه نخست سال ۱۴۰۴ برابر ۳/۸۴۹دلار به ازای هر تن بوده است که نسبت به مدت مشابه سال گذشته رشدی ۴/۰درصد را به ثبت رسانده است. در میان محصولات صادراتی، فرآوردههای غذایی برای تغذیه کودکان با ارزش واحد ۱/۳۴۴۲دلار به ازای هر تن گرانترین محصول صادراتی صنایع غذایی محسوب میشود و پس از آن گروه سوسیس و انواع گوشتهای کنسرو شده و انواع آدامس به ترتیب با ارزش واحد ۲۸۷۱ و ۸/۲۷۴۶دلار در رتبههای دوم و سوم قرار گرفتهاند. از سوی دیگر گروه محصولی انواع شربت قند، آرد گندم و انواع سرکه خوراکی به ترتیب با ارزش واحد ۶/۲۷۷، ۲/۴۲۴ و ۹/۵۱۸دلار به ازای هر تن کمارزشترین محصولات صادراتی گروه صنایع غذایی به حساب میآیند.
نگاهی به مهمترین مقاصد صادراتی
مهمترین کشورهای مقصد صادراتی محصولات صنایع غذایی در ۹ماهه نخست سال ۱۴۰۴ از منظر مقدار در «نمودار ۳» نمایش داده شدهاند. بر این اساس، کشور عراق با سهم ۵۰درصد از مقدار صادرات صنایع غذایی، نخستین مقصد صادرات این کالاها به حساب میآید و پس از آن به ترتیب کشورهای افغانستان با سهم ۱۱درصد، ترکیه با سهم ۹درصد، ازبکستان با سهم ۴درصد و پاکستان با سهم ۴درصد در رتبههای دوم تا پنجم قرار گرفتهاند. مابقی مقاصد صادراتی کالاهای صنایع غذایی در نه ماه نخست سال جاری سهمی کمتر از ۴درصد را به خود اختصاص دادهاند و کشورهای روسیه، سومالی، امارات متحده عربی، ترکمنستان و قزاقستان در رتبههای ششم تا دهم قرار دارند. بررسی مقاصد صادراتی کالاهای صنایع غذایی نشان میدهد که به استثنای کشورهای سومالی و قزاقستان سایر کشورهای مقصد از جمله کشورهای همسایه به حساب میآیند.
