بورس درقفس
هیوا زارعی– بیش از یک سال از کاهش دامنه نوسان معاملات بازارسهام از منفی و مثبت ۵درصد بهمنفی و مثبت ۳درصد میگذرد؛ تصمیمی که در واکنش بهشوکهای ناشی از جنگ و برای جلوگیری از ریزش شدید بازار اتخاذ شد اما حالا با گذشت ماهها از بازگشایی بورس و رشد چشمگیر قیمت سهام و شاخصها این محدودیت همچنان پابرجا بوده و فعالان بازار را در سردرگمی فرو برده است. آیا زمان بازگشت بهشرایط عادی فرا نرسیده است؟
پیش از جنگ دامنه نوسان روزانه سهام در بورس ایران مثبت و منفی ۵درصد بود اما در پی شوکهای ناشی از جنگ سازمان بورس آن را به۳درصد کاهش داد. این اقدام که بهعنوان یک سیاست موقت و اضطراری برای جلوگیری از ریزشهای سنگین بازار طراحی شده بود قرار بود با فروکشکردن تنشها و بازگشت ثبات بهبازار جمعآوری شود اما نه تنها جمعآوری نشد بلکه با گذشت بیش از یک سال و باوجود رشد قابل توجه شاخصها هنوز هم بهقوت خود باقی است.
در ماههای اخیر بازارسرمایه مسیر صعودی قابلتوجهی را طی کرده است. شاخص کل بورس از کانالهای پایینتر عبور کرده و موفق بهثبت رشدهای چشمگیری شده است. ارزش معاملات نیز بهبود یافته و نشانههای بازگشت اعتماد بهبازار دیده میشود. بااینحال سازمان بورس همچنان بر دامنه نوسان ۳درصدی اصرار دارد و هیچ ارادهای برای بازگشت بهحالت عادی نشان نمیدهد. این تناقض پرسشهای جدی را در ذهن فعالان بازار ایجاد کرده است: مگر قرار نبود این محدودیت موقت باشد؟ چرا باوجود بهبود شرایط همچنان ادامه دارد؟
چرا دامنه نوسان ۳درصدی بهضرر بازار است؟
دامنه نوسان محدود یکی از مهمترین موانع بر سر راه کشف واقعی قیمتهاست. وقتی دامنه قیمتی سهام محدود باشد قیمتها نمیتوانند بهسرعت خود را با اخبار و اطلاعات جدید تعدیل کنند. این موضوع بهویژه درشرایطیکه بازار تحتتاثیر عوامل بنیادی مانند افزایش نرخ ارز و رشد قیمتهای جهانی قرار دارد، بسیار حیاتی است. محدودیت دامنه نوسان باعث میشود که تقاضای واقعی بازار در صفهای طولانی خرید یا فروش حبس شود و معاملات بهجای آنکه در بستری روان و کارآمد انجام شده با اختلال و تاخیر مواجه شوند. نتیجه این وضعیت کاهش نقدشوندگی بازار، افزایش هزینههای معاملاتی و فرار سرمایهگذاران حقیقی است که دیگر توان تحمل این شرایط را ندارند.
سیگنال بحران بهسرمایهگذاران
شاید تاثیرگذارترین و درعینحال نادیدهگرفتهشدهترین پیامد تداوم دامنه ۳درصدی اثر روانی آن بر سرمایهگذاران باشد. وقتی سازمان بورس باوجود بهبود نسبی شاخصها و بازگشایی پایدار بازار همچنان اصرار بر حفظ محدودیتهای دوران جنگ دارد این پیام روشن را بهسرمایهگذاران میفرستد که اوضاع هنوز عادی نیست و خطر همچنان پابرجاست. این سیگنال دقیقا نقطه مقابل آن چیزی است که بازار برای خروج از رکود و جذب سرمایهگذاران جدید بهآن نیاز دارد. سرمایهگذاران حقیقی و حقوقی که مهمترین بازیگران بازار هستند این تداوم محدودیت را بهمعنای ناامنی بازار تعبیر میکنند و ترجیح میدهند سرمایه خود را از بازار خارج کنند.
افزایش سرمایهگذاریها در بازارهای موازی
نکته جالب توجه این است که همزمان با تداوم محدودیت دامنه نوسان در بورس سرمایهگذاریها در بازارهای موازی مانند طلا، ارز و مسکن افزایش چشمگیری داشته است. سرمایهگذاران که از قفس ۳درصدی بورس خسته شدند بهسمت بازارهایی میروند که محدودیت قیمتی ندارند و میتوانند آزادانه معامله کنند. این خروج سرمایه از بورس بهبازارهای موازی نهتنها بهنفع اقتصاد کشور نیست بلکه عمق بازارسرمایه را نیز کاهش داده و آن را بهبازاری کمرونق تبدیل کرده است.
صنایع آسیبپذیر و معاملات بلوکی
یکی دیگر از پیامدهای منفی تداوم دامنه نوسان ۳درصدی تاثیر آن بر معاملات بلوکی و عرضههای اولیه است. در شرایطی که دامنه نوسان محدود است انگیزه برای انجام معاملات بزرگ و عرضه سهام شرکتهای جدید کاهش مییابد. این موضوع بهویژه برای شرکتهایی که قصد عرضه اولیه دارند بسیار حیاتی است. صنایعی که با نوسانات شدید قیمتی مواجه هستند مانند خودروییها و فلزات اساسی نیز بیش از سایرین از این محدودیت آسیب میبینند.
زمان بازگشت بهشرایط عادی فرا رسیده است
بازارسرمایه ایران ماههاست که در قفس ۳درصدی نفس میکشد؛ قفسی که برای کنترل شوک طراحی شد اما حالا خود بهعاملی برای تداوم رکود و فرار سرمایهگذاران تبدیل شده است. رشد قابلتوجه بازار در ماههای اخیر این واقعیت را آشکار ساخته که شوک جنگ تا حد زیادی جذب شده و بازار توانایی بازگشت بهشرایط عادی را دارد.
با این حال تداوم این محدودیت، این سیگنال نادرست را بهسرمایهگذاران میفرستد که وضعیت هنوز بحرانی است و نباید بهبازار اعتماد کنند. وقت آن رسیده که نهاد ناظر بهجای چسبیدن بهسیاستهای دوران جنگ گامهای عملی برای بازگشت بهشرایط عادی بردارد و با افزایش دامنه نوسان اجازه دهد بازار نفس بکشد و قیمتها را بهشکلی واقعی کشف کند. درغیراینصورت بورس تهران نهتنها نمیتواند نقش خود را بهعنوان قلب تپنده اقتصاد ایران ایفا کند بلکه بهتدریج بهحاشیهایترین بازارسرمایه کشور تبدیل خواهد شد.
بازارسهام، تشنه پویایی
بهمن فلاح – دامنه نوسان ۳درصدی که در ابتدا بهعنوان ابزاری مدیریتی برای شرایط بحرانی طراحی شد اکنون بهمعضلی مزمن در بازارسرمایه تبدیل شده است. براساس اعلام رییس سازمان بورس فلسفه اولیه این محدودیت مدیریت مقاطع ویژه نظیر دوران جنگ بوده اما با گذشت بیش از یک سال همچنان برنامه مشخصی برای نرمالسازی و بازگشت بهدامنه ۵یا۶درصد ارائه نشده است. درشرایطیکه میانگین ارزش معاملات خرد از ۱۰هزارمیلیاردتومان در سال گذشته به۲۰تا۳۰هزارمیلیاردتومان رسیده تداوم دامنه ۳درصدی بهعامل بیثباتی تبدیل شده است. افزایش ارزش معاملات درکنار محدودیت دامنه موجب دوقطبیشدن شدید بازار شده است. سهام یا ۳درصد مثبت میخورند و در صف خرید قرار میگیرند یا ۳درصد منفی میخورند و صف فروش تشکیل میدهند. عملا تعادل قیمتی از بین رفته و بازار از حالت تحلیلپذیری خارج شده است.
در این فضا سرمایهگذاران بهجای تحلیل بنیادی، صرفا براساس تابلوخوانی و جهتگیری صفها تصمیمگیری میکنند. رفتارهای هیجانی بر معاملات مسلط شده و کوچکترین تحرک در چند سهم شاخصساز جهت کلی بازار را تعیین میکند. این شرایط عمق تحلیل و عمق بازار را کاهش داده و ناپایداری را بهویژگی دائمی بازار تبدیل کرده است. فعالان بازار ماههاست خواستار پویاسازی دامنه نوسان هستند یعنی دامنه در شرایط عادی افزایش و در شرایط ویژه کاهش یابد. اما نهتنها برنامهای اعلام نشده بلکه منطق سازمان برای تداوم این محدودیت نیز مبهم است. این ابهام سیگنال تداوم بحران را بهبازار مخابره کرده و بهعاملی برای تداوم ترس و اضطراب تبدیل شده است.
تداوم این محدودیت بهمزمن شدن اضطراب دامن زده و سرمایهگذاران بهجای نگاه بلندمدت بهمعاملات کوتاهمدت روی آوردند. این درحالی است که بازارسرمایه بستری برای سرمایهگذاری ریسکپذیران محسوب میشود و محدودیت دامنه نوسان با ماهیت اصلی آن در تضاد است. انتظار بهحق فعالان بازار اعلام برنامه شفاف برای پویاسازی یا نرمالسازی دامنه نوسان است تا بازار بتواند بهمسیر پایداری و بلوغ خود بازگردد.
کارشناس بازارسرمایه
