بررسی سرنوشت تنگه هرمز در دهلینو
جهان صنعت – روزهای پایانی هفتهای که گذشت، روزهایی سرنوشتساز برای جنگی بود که از نهمین روز اسفندماه با آغاز حملات امریکا و اسرائیل به خاک ایران آغاز شد، تا قریب به ۴۰روز بعد تا پیش از اعلام آتشبسی شکننده میان ایران و امریکا ادامه یافت و کماکان نیز اگرچه خوشبختانه این آتشبس بهطور نسبی پایدار مانده اما از آنجا که دور نخست مذاکرات اسلامآباد بدون دستیابی به نتیجه به پایان رسید و در این مدت نیز بهرغم تلاشهای دیپلماتیک و رایزنیهای مستقیم و غیرمستقیمی که میان تهران و واشنگتن شکل گرفت، کماکان در وضعیت بلاتکلیف باقی مانده است. با این همه آنچه موجب شد روزهای پایانی هفته گذشته اینچنین به روزهایی مهم برای تعیینتکلیف و سرنوشت این جنگ تبدیل شود، همزمانی سفر مهم دونالد ترامپ به پکن بود با سفر هیات عالیرتبه دیپلماتیک جمهوری اسلامی به سرپرستی عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران به دهلینو آنهم در حالی که از چند روز پیش از عزیمت رییسجمهور ایالات متحده به پایتخت چین، بسیاری از ناظران تاکید داشتند که اگر تا پیش از پایان سفر دوروزه ترامپ به چین، شاهد تحولی چشمگیر در مسیر مذاکرات و رایزنیهای دیپلماتیک ایران و امریکا با میانجیگری طرف پاکستانی نباشیم، به احتمال بسیار شاهد ازسرگیری حملات نظامی امریکا و اسرائیل به خاک ایران خواهیم بود.
البته همانطورکه در حال حاضر، در زمان نگارش این گزارش در واپسین ساعات غروب جمعه و در شرایطی که برنامههای اصلی مسافران امریکایی و ایرانی پکن و دهلینو به پایان رسیده، نشانهای از توافق احتمالی تهران و واشنگتن به چشم نمیآید، کماکان نشانهای از آغاز تنش نظامی و شعلهور شدن آتش جنگ نیز رویت نشده اما به هر حال همین که تفاهمی نیز حاصل نشده، دستکم این را که باید نسبتبه احتمال شعلهور شدن مجدد آتش جنگ نگران باشیم، توجیه میکند بهویژه آنکه در روزهای گذشته، همزمان با تمرکز گسترده رسانههای بینالمللی و جامعه جهانی بر سفر ترامپ به پکن و البته سفر عراقچی و هیات عالیرتبه همراه به دهلینو بهمنظور شرکت در اجلاس وزیران خارجه بریکس، اخبار و تحولات مهم دیگری نیز رقم خورده که هر کدام بهنحوی تضادها و تنازعهای میان بازیگران اصلی و فرعی این تخاصم گسترده نظامی را تشدید کرده است؛ اخبار و تحولاتی که بخش مهم آن بر تحرکات نظامی امارات متحده عربی و در سطحی محدودتر عربستان سعودی، کویت و البته بحرین علیه ایران متمرکز است و دستکم بخشی از گمانهزنیهای این هفتههای گذشته درخصوص نقشآفرینی کشورهای حاشیه خلیجفارس در جنگ امریکا و اسرائیل علیه ایران را تایید کرده است؛ مسالهای که ازقضا به یکی از مهمترین محورهای مباحث عراقچی و همراهانش در متن و حاشیه اجلاس اخیر وزیران خارجه بریکس تبدیل شد.
واکنش ایران به ادعاهای امارات در حاشیه بریکس
عباس عراقچی که حوالی غروب چهارشنبه هفته گذشته بهمنظور شرکت در نشست وزیران امور خارجه کشورهای عضو بریکس وارد دهلینو شد و در روزهای پنجشنبه و جمعه در راس یک هیات دیپلماتیک عالیرتبه در این اجلاس دو روزه شرکت کرد، در یک پیام توئیتری به مساله «همدستی امارات با اسرائیل» پرداخت و این رویکرد حاکمان ابوظبی را «غیرقابل بخشش» توصیف کرد. وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران که در یک پیام توئیتری به اظهارات اخیر نتانیاهو در مطلبی واکنش نشان میداد، در این رابطه نوشت: «نتانیاهو اکنون بهصورت علنی آنچه را که نهادهای امنیتی ایران مدتها قبل به رهبری ما منتقل کرده بودند، افشا کرده است. دشمنی با ملت بزرگ ایران، قماری احمقانه و همکاری و همدستی با اسرائیل در این مسیر غیرقابلبخشش است.» او که از اشاره مستقیم به نام کشور امارات خودداری کرده، در پایان این پیام توئیتری نوشته است: «کسانی که در همدستی با اسرائیل برای ایجاد تفرقه نقش دارند، باید پاسخگو باشند.»
عراقچی همچنین درباره ادعاهایی که امارات در جریان اجلاس وزیران امور خارجه بریکس علیه ایران مطرح کرد نیز واکنش نشان داد و در یک موضعگیری صریحتر در این رابطه خطاب به حاکمان ابوظبی گفت: «ائتلاف شما با اسرائیلیها از شما محافظت نکرد.» او از امارات خواست که در سیاست خود در قبال ایران بازنگری کند و گفت: «من در سخنرانی خود بهخاطر حفظ وحدت ترجیح دادم به نام امارات اشاره نکنم اما در واقع باید بگویم که امارات مستقیما در اقدام تجاوزکارانه علیه کشور من دخیل بود. زمانی که این تجاوز آغاز شد، آنها حتی از محکوم کردن آن خودداری کردند.» وزیر امور خارجه خاطرنشان کرد: «آنها (امارات) اجازه دادند از سرزمینشان برای شلیک توپخانه و تجهیزات علیه ما استفاده شود و همین دیروز فاش شد که نتانیاهو در زمان جنگ به امارات و ابوظبی سفر کرده بود. همچنین آشکار شد که آنها در این حملات مشارکت داشتهاند و شاید حتی بهطور مستقیم علیه ما اقدام کرده باشند. بنابراین امارات شریک فعال این تجاوز است و هیچ تردیدی در این باره وجود ندارد.»
عراقچی در ادامه نیز با اشاره به پاسخ تهران به ادعاها و اتهامهای اماراتیها علیه ایران در جریان برگزاری نشست وزیران خارجه بریکس گفت: «برای همه حاضران در نشست بریکس عجیب بود که نماینده امارات هیچ مسالهای نداشت، جز پرداختن به موضوع جنگ و پاسخهایی که ایران به آمریکا در خاک آن کشور داده بود.» او در جمع خبرنگاران این موضوع را «واقعا تاسفآور» ارزیابی کرد و گفت: «من ناچار شدم در آنجا برای اعضای جلسه و کشورهای حاضر در بریکس بهطور کامل توضیح بدهم که ما معمولا این مسائل را مطرح نمیکنیم اما بالاخره هر چیزی حدی دارد.» عراقچی با تاکید بر اینکه «امارات در این جنگ کنار آمریکا و اسرائیل ایستاد»، توضیح داد: «من گفتم که ما نمیخواستیم برای حفظ وحدت و انسجام بریکس وارد این مباحث شویم اما چون نماینده امارات این موضوعات را مطرح کرد، ناچار شدیم واقعیتها را برای جامعه بینالمللی بازگو کنیم.» وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی همچنین یادآور شد که در پایان بهناچار به نماینده امارات توصیه کرده که امریکا و اسرائیل نمیتوانند برای آنها امنیت به ارمغان بیاورند. این درحالی بود که همزمان کاظم غریبآبادی هم که بهعنوان معاون امور حقوقی و بینالمللی وزارت امور خارجه در نشست دوم اجلاس وزیران امور خارجه کشورهای عضو بریکس شرکت کرده بود، در پاسخ به ادعاهای واهی وزیر مشاور در امور خارجی امارات مبنیبر حملات ایران به این کشور و معرفی ایران بهعنوان متجاوز گفت: «امارات متحده عربی نقشی قابلتوجه در حمایت و تسهیل تجاوز نظامی علیه جمهوری اسلامی ایران ایفا کرده است. از اینرو طرفی که خود در شکلگیری و تشدید تنشها سهیم بوده، فاقد جایگاه لازم برای طرح اتهامات و ادعاهای سیاسی علیه ایران است.» او صراحتا امارات را «یک متجاوز» خواند و گفت: «شما نمیتوانید خود را پشت این دروغها و ادعاهای پوشالی پنهان کنید. تنها کشوری که باید براساس تعهدات خود ذیل حقوق بینالملل عمل کند، امارات است.» معاون وزیر امور خارجه با اشاره به رایزنیهای تهران با ابوظبی پیش و پس از آغاز حملات نظامی و درخواست از طرف اماراتی که هیچگونه حمایت تسلیحاتی یا لجستیکی در اختیار متجاوزین قرار ندهند، گفت: «امارات نهتنها به جمهوری اسلامی ایران بهعنوان یک کشور همسایه خیانت کرد بلکه در حال خیانت به آرمان فلسطین نیز هست.»
مواضع تهران درباره سرنوشت تنگه هرمز در دهلینو
در حالی که بحث تنگه هرمز بلافاصله پس از آغاز حملات امریکا و اسرائیل به خاک ایران به یکی از مهمترین مسائل این تنش نظامی و سیاسی تبدیل شده، عراقچی نیز در این رابطه اظهارنظر کرد و در گفتوگویی با پرستیوی در حاشیه برگزاری اجلاس وزیران خارجه بریکس گفت: «تنگه هرمز اکنون بیش از هر چیز از تجاوز آمریکا و محاصرهای که بر آن تحمیل کرده، آسیب میبیند.» وزیر امور خارجه ایران یادآور شد: «از نظر ما تنگه هرمز برای تمامی کشتیهای تجاری باز است اما آنها باید با نیروهای دریایی ما همکاری کنند.» عراقچی تاکید کرد: «ما هیچ مانعی ایجاد نکردهایم؛ این آمریکاست که محاصره ایجاد کرده و امیدوارم این وضعیت با رفع این محاصره غیرقانونی تحمیلشده از سوی آمریکا پایان یابد.»
وزیر امور خارجه ایران همچنین در یک نشست مطبوعاتی در محل سفارت جمهوری اسلامی در دهلینو نیز شرکت کرد و در بخش مهمی از سخنانش در ارتباط با سرنوشت جنگ گفت: «آمریکا در یک سردرگمی به سر میبرد و هیچ طرحی برای پایان جنگ ندارد.» او با تاکید مجدد بر اینکه تنگه هرمز برای همه کشورها بهجز آنهایی که با ما در جنگ بودند، باز است، گفت: «کسانی که میخواهند از این تنگه عبور کنند باید با ما هماهنگ کنند و ما آنها را برای گذر امن راهنمایی و کمک میکنیم.» او با تاکید بر نگرانیهای مشترک تهران و دهلینو یادآور شد: «درمورد وضعیت تنگه هرمز باید بگویم که ارتباط با این موضوع پیچیدگیهای دارد و ما تلاش داریم که گذر امن برای کشتیها و شناورها در این منطقه تامین شود و زمانی که اقدامات تجاوزکارانه آمریکا و رژیم صهیونیستی به پایان برسد، این اقدام شدنی خواهد بود.» عراقچی به رایزنیهای ایران و عمان در این رابطه اشاره کرد و گفت: «گذر امن از تنگه هرمز سیاست ماست و بر آن تاکید داریم و میخواهیم که کشتیها با امنیت و ایمنی از این تنگه عبور کنند.» او تصریح کرد: «بهدلیل تجاوز آمریکا و ناامنیهایی که در منطقه ایجاد شده، شرایط مانند گذشته نیست اما اگر این تجاوزها پایان یابد، اوضاع به حالت عادی بازخواهد گشت و ایران همراه با عمان برای تضمین عبور امن همه کشتیها از تنگه هرمز هماهنگی خواهد کرد.» هرچند او در عین حال تاکید کرد که «مدیریت این مسیر باید توسط ایران و عمان انجام شود و اکنون نیز دو کشور در حال رایزنی هستند تا سازوکاری مناسب برای اداره آینده تنگه هرمز و تضمین عبور امن همه کشتیها ایجاد شود.»
پافشاری بر قدرت ایران و ضرورت اصلاح ساختار شورای امنیت
بیتردید اما یکی از مهمترین بخشهای سفر عراقچی به دهلینو، شرکت او در اجلاس اصلی وزیران خارجه بریکس و سخنانی بود که در این نشست مطرح کرد. او تصریح کرد: «اکنون باید برای همگان روشن شده باشد که ایران شکستناپذیر است و هر زمان تحت فشار قرار گیرد، نیرومندتر و متحدتر از پیش ظاهر میشود.» وزیر امور خارجه ایران در بخشی از سخنرانی خود در این نشست گفت: «همانگونه که آمادهایم با تمام توان برای دفاع از آزادی و سرزمین خود بجنگیم، به همان اندازه نیز آماده پیگیری و پاسداری از دیپلماسی هستیم.» او در بخش دیگر این سخنرانی تاکید کرد: «همانطورکه بارها تاکید کردهام، هیچگونه راهحل نظامی برای هر موضوعی که به ایران مربوط باشد وجود ندارد.
عراقچی در دومین روز نشست وزیران امور خارجه بریکس تحت عنوان «بازسازی نظم جهانی؛ ضرورت اصلاح حکمرانی بینالمللی و احیای چندجانبهگرایی» نیز سخنرانی کرد و در بخشی از این نطق مهم یادآور شد: «امروزه تحریمها از ابزارهای دیپلماتیک به سلاحهایی برای جنگ اقتصادی و فشار بر جوامع در حال توسعه و مستقل تبدیل شدهاند.» او با هشدار نسبتبه اینکه «جهان امروز شاهد بازگشت به دوران جنگهای بیپایان، خشونت عریان و یکجانبهگرایی افراطی است» گفت: «آرمان صلح، آزادی و احترام به حقوق و کرامت انسانها رنگ باخته و جای خود را به افتخار به نسلکشی، غارت و تجاوز داده است. کاربرد حقوق بینالملل، حقوق بشردوستانه و منشور ملل متحد از سوی متجاوزان قدرتمند، به لفظی و دروغی برای توجیه جنگ و اشغالگری تقلیل یافته است. اکثر سازمانهای بینالمللی بهویژه سازمان ملل متحد، در محدودیت قدرت قانونگذاری خود را با زورگویی یکجانبه تنزل دادهاند.» وزیر امور خارجه ایران تاکید کرد: «جمهوری اسلامی بر ضرورت اصلاحات بنیادین در سازمانهای بینالمللی بهویژه شورای امنیت سازمان ملل متحد تاکید میورزد. اصلاحات مورد نظر ما، اصلاحاتی برای «توزیع عادلانه قدرت» است، نه صرفا تغییر در نام یا ترکیب اعضا.» او که معتقد است «اصلاح شورای امنیت یک انتخاب نیست بلکه یک ضرورت برای بقای سازمان ملل است» میگوید: «ما به دنبال شورایی هستیم که نمایندگی واقعی از تمام قارهها و مناطق جهان داشته باشد؛ شورایی که در آن قدرت با مسوولیتپذیری و عدالت توزیع شده باشد، نه اینکه تنها در خدمت منافع برخی قدرتهای سوءاستفادهگر و متجاوز باشد.» او با تاکید بر اینکه «شورای امنیت نماد بارز ناکارآمدی و عدم توازن است»، تصریح کرد: «نمونه آشکار ناکارآمدی این شورا سکوت دربرابر جنگ تحمیلی و تجاوزکارانه آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران است.»
رایزنی عراقچی با مقامهای ارشد هند، روسیه، برزیل، مصر و مالزی
در حالی که اما برگزاری چنین اجلاسیهها و نشستهایی همواره این فرصت را در اختیار دیپلماتها قرار میدهد که بتوانند در حاشیه برگزاری اجلاس، رایزنیهای دوجانبه خود را با کشورهای مختلف نیز گسترش دهند، عراقچی نیز از اجلاس اخیر بریکس استفاده کرد و با همتایان خود از هند، روسیه، برزیل و مالزی دیدار و گفتوگو کرد. وزیر امور خارجه ایران بر این اساس بهطور دوجانبه با سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه دیدار کرد و طرفین با تاکید بر نقش بالقوه و سازنده بریکس در کاهش اختلافات کشورهای منطقه و سازوکارهای امنیت دستهجمعی در منطقه خلیج فارس، در ارتباط با همکاریهای تهران و مسکو در حوزههای سیاسی، انرژی، حملونقل و همکاریهای منطقهای با یکدیگر تبادلنظر کردند. عراقچی با اشاره به اهمیت مناسبات راهبردی جمهوری اسلامی ایران و روسیه، همتای روس خود را در جریان آخرین تحولات پس از آتشبس قرار داد و بر توسعه همکاریها در چارچوب سازمانهای منطقهای و بینالمللی از جمله بریکس تاکید کرد. دو طرف همچنین با اشاره به توافقات قبلی دو کشور در جریان سفر اخیر عراقچی به سنپترزبورگ، بر تداوم رایزنیها و تماسهای نزدیک میان مقامهای دو کشور در سطوح مختلف تاکید کردند.
وزیر امور خارجه ایران با آجیت دووال، مشاور امنیت ملی هند نیز دیدار کرد؛ دیداری که در آن دو طرف آخرین وضعیت روابط دوجانبه جمهوری اسلامی ایران و هند را مرور کرده و بر اهمیت توسعه همکاریها در حوزههای سیاسی، اقتصادی، تجاری، ترانزیتی و انرژی تاکید کردند. عراقچی همچنین آخرین تحولات منطقه بهویژه روند جنگ و پیامدهای ناشی از تداوم ناامنی و تنش در غرب آسیا را تشریح کرد و بر ضرورت اقدام موثر جامعه جهانی برای توقف درگیریها و جلوگیری از گسترش بیثباتی در منطقه تاکید کرد.
اما شاید یکی از مهمترین برنامههای سفر اخیر عراقچی به دهلینو، دیدار او با ناراندرا مودی، نخستوزیر این کشور قدرتمند بود؛ دیداری که در آن عراقچی با اشاره به روابط تاریخی و دوستانه تهران- دهلینو، آخرین وضعیت فعلی جنگ و پیامدهای ناشی از آن را تشریح کرد و مودی نیز در این دیدار ضمن تاکید بر اهمیت حفظ مناسبات دو کشور، ثبات و امنیت منطقه را مورد اشاره قرار داد و آمادگی هند برای کمک به استقرار امنیت در منطقه را اعلام کرد.
وزیر امور خارجه ایران با محمد حسن وزیر امور خارجه مالزی نیز دیدار کرد و از مواضع دولت و ملت مالزی در قبال جنگ تحمیلی علیه ایران، بهویژه محکومیت کشتار کودکان دانشآموز در میناب قدردانی کرد. عراقچی با بدر عبدالعاطی وزیر امور خارجه مصر نیز دیدار کرد و طرفین در این دیدار، آخرین وضعیت منطقه غرب آسیا، روند تحولات پس از آتشبس و ضرورت تداوم رایزنیهای منطقهای برای کمک به ثبات و امنیت منطقه را مورد بررسی و تبادل نظر قرار دادند. وزیر امور خارجه ایران با رونالد لامولا وزیر امور خارجه آفریقای جنوبی نیز دیدار کرد و پس از قدردانی از مواضع سازنده و مثبت دولت آفریقای جنوبی در قبال جنگ، نسبت به بازگشت صلح و آرامش به منطقه ابراز امیدواری کرد.
