بحران خاموش ایمنی
پویا اصل باغ– بوی دود هنوز از غرفههای نیمسوخته به مشام میرسد؛ جایی که در عرض چند دقیقه حاصل سالها کار و زندگی کاسبان به خاکستر تبدیل شد. «تمام زندگیم شب عیدی سوخت»؛ این را یکی از غرفهداران میگوید. در روزگاری که معیشت بسیاری از خانوادهها زیر فشار است، این حادثه تنها یک خسارت مالی نبود بلکه امنیت شغلی و آرامش چندین خانواده نیز در شعلهها خاکستر شد و از میان رفت. در حالی که برخی کسبه از تاخیر در امدادرسانی و فرسودگی زیرساختها سخن میگویند، مسوولان این ادعاها را رد کرده و از حضور بهموقع نیروها و تامین آب مورد نیاز خبر میدهند. با این حال آنچه از این فضای سوخته باقی مانده پرسشی اساسی درباره وضعیت ایمنی بازارها و نقاط پرخطر پایتخت است؛ پرسشی که بیتوجهی به آن میتواند هزینههای سنگینتری را برای معیشت، امنیت و حتی جان افراد به همراه داشته باشد. تلاش برای دریافت پاسخ مناسب از مسوولان آتشنشانی و شورای شهر به نتیجه نرسید و هیچیک حاضر به گفتوگو نشدند. در میان سکوت نهادهای مسوول، تنها پاسخی که دریافت شد، صدای یکی از غرفهداران بود که آنهم دل و دماغ صحبت کردن را نداشت و با اصرار فراوان توانستیم با او گفتوگو کنیم.
شرح حادثه
حادثه در صبح روز ۱۴بهمنماه ۱۴۰۴ حوالی ساعت۹:۵۵ در یک مجموعه تجاری و بازارچه واقع در بخش غربی تهران رخ داد، زمانی که آتشسوزی گستردهای در بخشی از سازهای حدود ۵هزار مترمربع آغاز شد و با سرعت به بخشهای دیگر سرایت کرد. گزارشهای اولیه حاکی از آن بود که دود سیاه حجیمی از محل حادثه به آسمان برخاسته و از نقاط مختلف شهر قابل رویت بود بهطوری که ساکنان منطقه شاهد شعلههای گسترده و شدت حریق بودند. نیروهای آتشنشانی از پنجایستگاه مختلف به محل اعزام شدند و با تجهیزات کامل از جمله تانکرهای آب و خودروهای امدادی عملیات مهار آتش را آغاز کردند. در ساعات نخست، آتش تا اندازهای گسترش یافت که سقف برخی مناطق در حال فروریختن دیده شد و بخش زیادی از سازه و غرفههای داخل آن بهشدت تحتتاثیر قرار گرفتند.
منابع خبری غیررسمی از سوختن بیش از یکصدغرفه و تلفات گسترده مالی سخن گفتند، براساس اظهارات رسمی بعدی مقامهای آتشنشانی علت اولیه حریق اتصالی در سیمکشی برق در یکی از بخشهای داخلی سازه بوده که پس از آن شعلهها به بخشهای دیگر سرایت کرده است. این حادثه در محلی رخ داد که بسیاری از غرفهها کالاهای قابلاشتعال از جمله پوشاک، لوازم آرایشی و بهداشتی نگهداری میکردند، عاملی که در تشدید سرعت گسترش آتش موثر بوده است. سرانجام پرسنل آتشنشانی پس از ساعتها تلاش موفق شدند آتش را مهار کنند و در ادامه عملیات لکهگیری و جلوگیری از بازگشت شعلهها را در نقاط مختلف محل حادثه انجام دادند. با این حال اظهارات کسبه و مسوولان درباره حادثه، درست نقطه مقابل یکدیگر است. برخی شاهدان میگویند زیرساختهای بازارچه فرسوده بوده و در ساعات اولیه، کپسولهای آتشنشانی خالی بودهاند درحالیکه مقامات این ادعاها را رد کردهاند.
روایتها علیه یکدیگر
پیشتر اشاره شد که کاسبان و مقامات مسوول هریک اظهارات متفاوتی ارائه کردهاند. هرکدام روایتی از حادثه ارائه میدهند و مشخص نیست ابعاد دقیق آن چگونه است. با این حال شواهد و قرائن حاکی از آن است که فرسودگی زیرساختها و بیتوجهی شهرداری و پیمانکار در وقوع این رخداد نقش داشتهاند. در ادامه روایت برخی کاسبان و مسوولان را در کنار هم قرار دادهایم و قضاوت نهایی را به شما واگذار کردیم.
روایت کاسبان و غرفهداران
به گفته کاسبان این بازارچه، آتش حوالی ساعت ۹صبح از یکی از غرفهها جرقه زد و در کمتر از نیم ساعت شعلهها به بخشهای دیگر سرایت کرد. بسیاری از غرفهها کالاهای قابلاشتعال داشتند و کپسولهای آتشنشانی موجود در محل خالی بود بهطوری که کسبه برای چند دقیقه عاجز از کنترل حریق مانده بودند. یکی از کسبه میگوید: «تمام زندگیام شب عیدی سوخت. کپسولها خالی بود و هیچ کمکی در آغاز حادثه به ما نشد.» او افزود که بازارچه به گفته ریشسفیدان سه دهه پیش ساخته شده و در دهه۸۰ به عنوان محل کسب درآمد زنان سرپرست خانوار بازسازی شد. این غرفهدار میگوید از چند سال قبل امکانات برقی و تاسیساتی بازارچه ناکافی بود و امنیت آن تحت فشار قرار داشت.
پس از وقوع حادثه جلسهای با حضور نمایندگانی از کسبه و شرکت ساماندهی صنایع و مشاغل وابسته به شهرداری تهران برگزار شد. در این جلسه مدیرعامل شرکت قول داد بازارچه در ششماه تا یکسال آینده بازسازی شود و سه مکان موقت برای کسبه پیشنهاد شد اما کسبه بر اولویت دریافت خسارت و جبران سرمایه از دسترفته تاکید کردند. یکی از کاسبان میگوید: «اول باید پول ما داده شود تا بتوانیم سرمایه خود را بازسازی کنیم. بازارچه موقت، اولویت بعدی است.»
اظهارات مقامات مسوول
جلال ملکی، سخنگوی آتشنشانی درباره زمان رسیدن نیروها گفت: با توجه به شرایط ترافیکی، نیروهای آتشنشانی هفتدقیقه بعد از تماس به محل رسیدند. متاسفانه مردم قبل از تماس با آتشنشانی برای خاموش کردن آتش اقدام کردند و این روند طبیعی باعث طولانی شدن زمان اطفای حریق شد. بازارچه جنت جزو ساختمانهای پرخطر تهران بود و خودروهای آتشنشانی بدون تجهیزات یا آب به محل اعزام نشدند. در هنگام تغییر شیفت، تمام تانکرها و تجهیزات بررسی میشوند و رانندگان از موجودی آب مطلع هستند. استفاده از منابع آب مختلف، طبیعی و برای مقابله با آتش در چند جبهه ضروری است.
از سوی دیگر کامران عبدولی، معاون حفاظت و پیشگیری سازمان آتشنشانی تهران گفت بازارچه در سال گذشته پنج بار اخطار ایمنی دریافت کرده است که آخرین آن مربوط به آذر۱۴۰۳ بوده است. به گفته او، رعایت اصول ایمنی مانند جداسازی و منطقهبندی حریق، آمادهبهکار بودن سیستمهای اعلام و اطفای حریق و سیمکشیهای استاندارد بهدرستی انجام نشده بود. عبدولی نیز تاکید کرد که اصول ایمنی رعایت نشده بود. او در این باره میگوید: سیستمهای اعلام و اطفای حریق آماده نبود، سیمکشیها ناایمن بودند و جداسازی حریق نیز انجام نشده بود. اینها از جمله مواردی بود که حادثه را تشدید کرد.
در این میان برخی نمایندگان شورای شهر تهران نیز واکنشهای مختلفی را نسبت به این حادثه ابراز کردهاند. سوده نجفی، رییس کمیته سلامت شورای شهر تهران حادثه را زنگ خطری جدی برای سلامت، ایمنی و معیشت شهروندان دانست و گفت: این حادثه نشان میدهد بیتوجهی به الزامات ایمنی و نبود نظارت مستمر بر زیرساختها میتواند پیامدهای جدی و غیرقابل جبران داشته باشد. مدیریت شهری باید اقدامات فوری برای جبران خسارت و ایجاد محل موقت کسب برای آسیبدیدگان انجام دهد. فشار معیشتی و روانی شدیدی بر خانوادهها وارد شده است؛ بسیاری تنها منبع درآمدشان فعالیت در غرفهها بود و این حادثه نزدیک به شب عید رخ داد.
زهرا شمس، رییس کمیته اجتماعی شورای شهر، یکی دیگر از نمایندگان شورای شهر بوده که در این باره اظهارنظر کرده است. وی درباره ضرورت بازسازی فوری گفته: بازسازی تنها به ساخت دوباره محدود نمیشود؛ تشکیل کمیته فنی برای بررسی عملکرد تجهیزات ایمنی، روند نظارت بر بازارچه و نقش عوامل انسانی ضروری است. مدیریت شهری موظف است با شفافیت روند بررسی حادثه و جبران خسارات را به اطلاع عموم برساند تا اعتماد شهروندان حفظ شود.
ناصر امانی هم از دیگر نمایندگانی بود که درباره این حادثه سخنانی را مطرح کرد. او اخطارهای صادرشده از سمت شهرداری را کافی ندانسته و در این زمینه میگوید: شهرداری چندبار تذکر داده اما کافی نیست. مالکان باید ملزم به ایمنسازی فوری شوند و دستگاه قضایی، نیروی انتظامی و آتشنشانی همکاری کنند.
حمایت از کاسبان؛ از وعده تا واقعیت
رییس کمیته گردشگری شورای اسلامی شهر تهران با اشاره به آتشسوزی بازارچه جنت گفت: شهردار تهران جلساتی در این خصوص برگزار کرده و امیدواریم هرچه سریعتر خبرهای خوبی به این غرفهداران داده شود.
معاون خدمات شهری و محیطزیست شهرداری تهران نیز با اشاره به حریق و تخریب بازارچه، از استقرار غرفهداران در یک بازار موقت در منطقه۵ تهران خبر داد. وی افزود که همزمان با اقدامات اجرایی، موضوع بیمه و سایر فرآیندهای مرتبط با حادثه در حال پیگیری است و با همکاری مجموعه شهرداری و سایر نهادهای مرتبط، تمهیدات لازم برای معرفی غرفهداران آسیبدیده به منظور دریافت تسهیلات مالی و وام در حال انجام است. صورتجلسات مربوطه نیز برای شفافیت روند تنظیم میشود تا حمایتها هرچه سریعتر عملیاتی شود.
به گفته او، حدود ۲۵۰غرفهدار در این حادثه متضرر شدهاند و اولویت نخست مدیریت شهری، رسیدگی فوری به وضعیت معیشتی و فراهمسازی امکان فعالیت آنان پیش از شب عید است. معاون خدمات شهری تاکید کرد که ورود به مباحث حقوقی و تعیین مسوولیتها در مرحله بعدی انجام خواهد شد و تمرکز فعلی بر حمایت عملی و میدانی از کسبه است.
وی همچنین درباره ابعاد حقوقی حادثه توضیح داد: بهرهبردار بازار موظف به رعایت کامل ضوابط ایمنی بوده و این موارد در قراردادها قید شده است. با این حال مدیریت شهری فارغ از مسوولیت قانونی هر نهاد، خود را موظف به حمایت از شهروندان آسیبدیده میداند. نمایندگانی از میان غرفهداران انتخاب شدهاند و جلسات روزانه با این نمایندگان و شرکت ساماندهی صنایع و مشاغل شهر تهران برگزار میشود تا روند رسیدگی به مطالبات بهصورت شفاف و مستمر دنبال شود. شهرداری تهران تاکید کرده است که در این حادثه مانند حوادث گذشته، از شهروندان و آسیبدیدگان حمایت میکند و تلاش میشود بخشی از خسارتها جبران و شرایط بازگشت به فعالیت عادی فراهم شود.
برباد رفتن سرمایه مردم
یکی از کاسبان این بازارچه در گفتوگو با «جهانصنعت» تشریح کرد: آتش حوالی ساعت ۹صبح از سیمکشی دو غرفه آغاز شد و با سرعت به بخشهای دیگر سرایت کرد. در آن ساعت تعداد کمی از غرفهداران در محل حضور داشتند و بسیاری هنوز به محل کار خود نرسیده بودند. کپسولهای آتشنشانی موجود در محل کارایی لازم را نداشتند و آتشنشانی دیر به محل رسید.
وی افزود: این حادثه خسارت سنگینی بههمراه داشت. تمام سرمایهام در عرض سهربع از بین رفت. همچنین سرمایه و کالاهای غرفههای دیگر نیز از بین رفت و بیش از ۳۰۰خانواده، تنها منبع درآمد خود را از دست دادند. هیچ بیمه یا حمایت مالی برای جبران خسارتها ارائه نشده است. وضعیت بازارچه پیش از حادثه نیز با مشکلات فراوانی مواجه بود و نگرانیهایی درباره آینده آن و احتمال تصاحب زمین برای ساخت پارکینگ وجود داشت.
این کسبه با انتقاد از مسوولان وقت بیان کرد: انتظار داریم که هرچه زودتر خسارتهای وارده جبران و شرایطی برای بازگشت به کسبوکار فراهم شود. اجارههای بالا، کمبود امکانات رفاهی و نبود زیرساختهای ایمنی مناسب، کسبوکار و زندگی خانوادهها را در این بازارچه در معرض خطر قرار داده؛ در چنین شرایطی ما قرار است به استقبال بازار شب عید برویم؟
