بازگشت به جنگ داخلی
جهان صنعت – یک سال پس از سقوط بشار اسد و در حالی که بسیاری از ناظران معتقد بودند که سوریه از دوران سیاه ۱۲ساله جنگ داخلی خارج شده است، اکنون درگیری میان کردها (نیروهای قسد) با دولت دمشق در حلب بار دیگر تداعی کننده بازگشت به جنگ داخلی در این کشور است.
در واقع ناظران اعتقاد دارند با توجه به حمایتی که از احمد الشرع رهبر جدید سوریه بهعمل آمده و تحریمهای سوریه توسط غرب بهخصوص ایالات متحده لغو شده است، این کشور در مسیری جدید برای گذار به سمت ثبات و بازسازی ویرانههای جنگ داخلی قرار گرفته اما حالا به نظر میرسد مشکل اصلی یعنی اختلافات میان کردها و دولت مرکزی که زمانی گمان میرفت حلوفصل شده دوباره و به نوع جدید شعلهور شده است.
بسیج کردها علیه دمشق
در همین رابطه با افزایش تنشهای میدانی در شمال و شرق سوریه، نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) فراخوانی را برای بسیج عمومی به منظور مقابله با ارتش سوریه صادر کردند؛ تحولی که همزمان با اعلام پیشرویهای جدید ارتش، چشمانداز امنیتی منطقه را وارد مرحلهای تازه کرده است. در این میان اداره خودگردان کردهای سوریه وابسته به نیروهای دموکراتیک سوریه از اعلام بسیج عمومی در مناطق شمال و شرق سوریه خبر داد و از ساکنان این مناطق، بهویژه جوانان خواست برای مقابله با آنچه تهدیدهای پیشرو خوانده شد، سلاح به دست بگیرند.
طبق گزارش شبکه الجزیره، در بیانیه اداره خودگردان کردها آمده است که همه اقشار مردم بهخصوص جوانان و زنان باید برای مواجهه با هرگونه حمله احتمالی در مناطق الجزیره و کوبانی آماده شوند. در این بیانیه تاکید شده است که شرایط کنونی جنگی وجودی بهشمار میرود.
قسد همچنین دولت سوریه را متهم کرد که با نقض توافقات پیشین، حملات خود علیه نیروهای این گروه را در بیش از یک جبهه ادامه میدهد. به گفته قسد، این اقدامات نشاندهنده تشدید رویارویی نظامی و بیاعتنایی دمشق به تفاهمات موجود است.
قسد اعلام کرد که از مردم مناطق شمال و شرق سوریه میخواهند برای رویارویی با تحولات پیشرو آماده باشند و اصل «دفاع مشروع و دفاع از خود» را مبنای عمل قرار دهند. در این بیانیه تاکید شده است که قسد از شهروندان میخواهد برای حفاظت از شهرها و مناطق محل سکونت خود وارد عمل شوند و در آنچه «نبرد دفاع از کرامت» توصیف شده، مشارکت کنند.
قسد همچنین دولت سوریه را به پافشاری بر گزینه نظامی متهم و اعلام کرد که دمشق باوجود تلاشها برای یافتن راهحلهای سیاسی و مسالمتآمیز و همچنین عقبنشینی قسد از برخی مناطق، همچنان بر ادامه درگیری و مسیر نظامی اصرار دارد.
این فراخوان جدید در حالی است که مدیریت خودگردان دموکراتیک در شمال و شرق سوریه، هشدار داد در صورت تداوم حملات و تشدید تنشهای نظامی از سوی ارتش سوریه، خطر فرار بازداشتشدگان داعش در شهر الرقه بسیار جدی است.
به گزارش ایسنا به نقل از اسکاینیوز، مدیریت این مناطق با انتشار بیانیهای رسمی اعلام کرد: استمرار حملات در مجاورت این منطقه میتواند به بیثباتی امنیتی در زندانها منجر شود که تهدیدی واقعی برای فعال شدن دوباره هستههای این گروه تروریستی محسوب میشود.
این بیانیه تصریح کرده است: چنین اتفاقی پیامدهایی فاجعهبار نهتنها برای شمال و شرق سوریه بلکه برای کل کشور، منطقه و جهان درپی خواهد داشت.
مدیریت خودگردان مناطق کردنشین سوریه با تاکید بر اینکه حفاظت از مراکز بازداشت و اردوگاههای آوارگان بهویژه زندانهای داعش یک مسوولیت جمعی است، خواستار توقف فوری حملات، احترام به قواعد حقوق بینالملل بشردوستانه و تضمین امنیت غیرنظامیان و تاسیسات حیاتی شد.
در همین راستا این نهاد از ائتلاف بینالمللی خواست تا ابعاد و خطرات وضعیت موجود را درک کند، مسوولیتهای خود را بهطور کامل بپذیرد و برای پایان دادن به نقض قوانین و تجاوزات گروههای وابسته به دولت انتقالی سوریه اقدام فوری و جدی انجام دهد.
در پایان این بیانیه مدیریت خودگردان بر پایبندی خود به حفاظت از مردم منطقه و تداوم مبارزه با تروریسم تاکید و اعلام کرد: در برابر هرگونه تهدیدی که امنیت و ثبات شمال و شرق سوریه را هدف قرار دهد، بی تفاوت و دستبسته نخواهد ماند.
در همین راستا خبرنگار شبکه العربی گزارش داد که نیروهای ارتش سوریه به پیشروی خود به سمت شهر رقه ادامه میدهند و در این مسیر درگیریهایی میان ارتش سوریه و نیروهای قسد رخ داده است.
از سوی دیگر ارتش سوریه اعلام کرد که نیروهای قسد را از مناطق غرب رود فرات خارج کرده و کنترل شماری از میادین مهم نفتی را در دست گرفته است. بنابر اعلام ارتش سوریه، میدان راهبردی العمر و همچنین میادین التنک، کونیکو و الجفره از جمله مناطق و تاسیساتی هستند که در جریان این عملیات به کنترل نیروهای دولتی درآمدهاند.
دورنمای آینده
تحولات اخیر نشاندهنده مرحلهای جدید از تقابل نظامی در شمال سوریه است؛ مرحلهای که میتواند پیامدهای گستردهای برای موازنه قدرت میدانی و آینده امنیتی این مناطق به همراه داشته باشد.
در واقع به گفته کارشناسان، یک سال پس از سقوط بشار اسد و آغاز یک دوره ظاهری بازسازی سیاسی و اقتصادی، شعلهور شدن مجدد درگیری میان نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) و دولت مرکزی در حلب نشانهای از بازگشت بحرانهای ساختاری است که مسیرِ ثبات را تهدید میکند. از منظر استراتژیک، این تحولات را میتوان در سه سطح تحلیل کرد؛ نخست دلایل بازگشت تنش، دوم پیامدهای منطقهای و بینالمللی و سوم سناریوهای محتمل آینده.
درخصوص دلایل اصلی بازگشت تنشها میتوان گفت، توافقات اولیه میان قسد و دمشق احتمالا برپایه مصالح مقطعی و نه اصلاح ساختاری اختلافات قومی و اداری شکل گرفته بود. لذا فقدان یک چارچوب حقوقی و اجرایی برای تقسیم قدرت و تضمین حقوق اقلیتها باعث کاهش پایداری تفاهمها شد.
از سوی دیگر کنترل میادین نفتی و خطوط تامین در شرق فرات، انگیزهای قوی برای دولت مرکزی جهت بازپسگیری مناطق دارای درآمد و برای قسد جهت حفظ خودمختاری و منابع تامین مالی فراهم کرده است همچنین نگرانی از فرار زندانیان داعش بهعنوان عامل بازدارنده یا ابزار فشار از سوی قسد مطرح شده و میتواند به بسیج عمومی و تشدید نظامی منجر شود.
علاوه بر این، درخصوص نقش بازیگران خارجی نیز میتوان گفت، لغو تحریمها و بهرسمیتشناسی دولت جدید به همراه تردید و تغییر در حمایتهای بازیگران منطقهای و بینالمللی میتواند فضا را برای رقابت نفوذ باز گذاشته و طرفها را به سمت راهحلهای نظامی سوق دهد.
بنابراین تشدید درگیریها به بازگشت موج آوارگان و تشدید بحران انسانی منجر میشود و فشارهای منطقهای و بینالمللی را افزایش میدهد. همچنین اختلال در امنیت زندانها و اردوگاهها، ریسک فعال شدن هستههای داعش را بالا میبرد که تاثیر فرامرزی چنین موضوعی بسیار حائز اهمیت است. از سوی دیگر کنترل دولت بر میادین نفتی و خطوط استراتژیک میتواند بازی قدرت در دمشق را تقویت کند و از یکسو منجر به حذف تدریجی فضای خودگردان قسد شود یا بالعکس، مقاومت نیروهای دموکراتیک باعث تشدید خودمختاری شود.
در چنین شرایطی جهت تحلیل دورنمای آینده سه سناریو را میتوان مدنظر داشت؛ نخست اینکه فشار بینالمللی و هزینه بالای نظامی، طرفین را به میز مذاکره بازمیگرداند؛ یعنی توافقی مبتنی بر خودگردانی گسترده قسد در قبال تضمینهای امنیتی و تقسیم درآمد میتواند شکل گیرد که البته احتمال وقوع آن متوسط به پایین ارزیابی میشود.
سناریوی دوم، تقابل محدود و بلندمدت است یعنی درگیریهای پراکنده و مدیریت شده اما بدون توافق فراگیر که این امر باعث شکنندگی بیشتر اقتصاد و بیثباتی داخلی میشود اما سناریوی سوم و خطرناک شعلهور شدن یک جنگ داخلی دوباره است؛ بهگونهای که علاوه بر تشدید درگیریهای نظامی، تنشهای نیابتی در سوریه افزایش یابد و در چنین وضعیتی داعش بار دیگر فرصت را برای بروز و ظهور خود فراهم ببیند.
در همین راستاست که برخی تحلیلگران اعتقاد دارند این مرحله آزمونی تعیینکننده برای آینده سوریه است و موفقیت در جلوگیری از بازگشت به جنگ کامل، مستلزم ترکیبی از تضمینهای سیاسی برای حقوق محلی، مدیریت مشترک منابع و مداخله هماهنگ بینالمللی برای جلوگیری از فروپاشی امنیت زندانها و افزایش نفوذ بازیگران نیابتی است زیرا بدون چنین رویکردی، خطر بازگشت به چرخه خشونت و گسترش بحران منطقهای بالا خواهد بود.
