بازار کساد گردشگری
نادر نینوایی– بهدنبال هشدارهای سفر و وضعیت پرتنش کنونی، آنطورکه رییس جامعه تورگردانان کشور به «جهانصنعت» گفته جریان تورهای ورودی به کشور قطع شده است. از سوی دیگر یکی از اعضای جامعه هتلداران هم از کاهش چشمگیر ضریب اشغال هتلها بهواسطه ریزش سفرهای داخلی و ورودی خبر داده است. در این شرایط سرمایهگذاران بخش گردشگری ایران با چالش جدی برای تامین هزینههای جاری کسبوکارهای خویش مواجه شدهاند.
گردشگری ایران قلب تپنده فرهنگ و اقتصاد شهری که روزی میزبان میلیونها مسافر بود، امروز در سکوت و رکود فرو رفته است. حتی گردشگران داخلی که زمانی نفس بازار بودند، حالا بهواسطه شرایط نامساعد اقتصادی ناچارند درآمد خود را به معیشت اختصاص دهند و سفر از اولویت بخش بزرگی از آنها خارج شده است.
با هر رزرو و تور لغو شده و هر مسافر که سفر را عقب میاندازد، ضربهای مستقیم به سرمایههای انسانی و زیرساختهای گردشگری کشور وارد میشود.
از سوی دیگر اعتراضات اخیر، هشدارهای سفر از کشورهای مختلف، تعلیق پروازهای بینالمللی نظیر لوفتهانزا و اخبار رسانههای جهانی درخصوص وضعیت پرتنش ایران، تصویر کشورمان را بهعنوان مقصدی قابل اعتماد و امن مخدوش کرده است.
تورگردانان و هتلداران که مهمترین سرمایههای صنعت سبز گردشگری شمرده میشوند، اکنون با دفترهای خالی و قبضهای سنگین انرژی دستوپنجه نرم میکنند. بسیاری از کارکنان آموزشدیده صنعت، به سبب رکود ادامهدار، عطای فعالیت در صنعت توریسم کشور را به لقایش بخشیدهاند و هرروزی که بحران ادامه دارد، امید بازگشت آنها به عرصه گردشگری کمتر میشود.
تحتتاثیر شرایط کنونی، هتلها، تورها، راهنمایان گردشگری، رانندگان و کارکنان خدماتی، همه در معرض آسیب هستند و اگر حمایت فوری صورت نگیرد، بازگشت به شرایط پیشین، سالها طول خواهد کشید.
قطع جریان تورهای ورودی به کشور
مصطفی شفیعیشکیب، رییس جامعه تورگردانان ایران درخصوص وضعیت تورهای ورودی به کشور تحتتاثیر تنشهای اخیر به «جهانصنعت» گفت: «جریان ورود تور به کشور بهطور کلی در این مدت قطع شده است. صرفا توانستیم تعداد محدودی از متقاضیان سفرهای خروجی را که از پیشتر ثبتنام کرده بودیم، به خارج از کشور اعزام کنیم. تورهای ورودی نیز که برای آنها برنامهریزی و رزرو داشتیم یکی پس از دیگری لغو میشوند و بازار تورگردانی در رکود به سر میبرد.»
وی ضمن اشاره به چالشهای رکود کنونی برای جامعه تورگردانان کشور گفت: «تحتتاثیر وضعیت کنونی بازار گردشگری، خروج منابع انسانی از حوزه تورگردانی اتفاق افتاده است. دفاتر تورگردانی کشور در دوران کرونا نیز بهناچار با تعدیل نیروی انسانی مواجه شدند و بعد از جنگ ۱۲روزه باز هم ریزش دیگری در بحث نیروی انسانی اتفاق افتاد و حالا باتوجه به وضعیت اخیر کشور بار دیگر تورگردانان با تعدیل نیروی انسانی مواجه هستند و سرمایههای انسانی این صنعت از دست میرود. توجه داشته باشید که تحتتاثیر شرایط چندسال گذشته نیروهایی از چرخه خارج شدند که سالها برای آموزش و تجربهاندوزی آنها تلاش شده بود و واقعا سرمایههایی قابلاتکا بودند. به هر حال در این وضعیت برخی تورگردانان توان پرداخت حقوق و حفظ نیروهای انسانی خود را ندارند و واقعا وضع دفاتر خدمات مسافرتی بسیار نامطلوب است. امیدواریم که دولت اقدام تاثیرگذاری برای رفع این چالشها کند چراکه نهتنها تورهای ورودی قطع شده بلکه حتی مردم رغبتی برای سفرهای خارجی نشان نمیدهند و بازار تورهای خروجی نیزمطلوب نیست. سفرهای داخلی نیز در شرایط کنونی تعطیل شده است و کسی رغبتی به سفر نشان نمیدهد.»
رییس جامعه تورگردانان ایران در پاسخ به این پرسش که در این شرایط بحرانی دولت افزون بر تمرکز بر تنشزدایی، میتواند چه اقدامات کوتاه مدتی در جهت رفع مشکلات به انجام رساند، گفت: «به نظرم دولت باید تلاش کند از طریق معرفی ایران در رسانههای بینالمللی برای جذب گردشگران خارجی و در جهت رفع ایرانهراسی تلاش کند. همچنین استفاده از ظرفیت رایزنهای فرهنگی و سفارتها برای معرفی ایران میتواند کمک کند که جریان جذب گردشگر حداقل از کشورهایی که روابط دوستانه با ایران دارند حفظ شود. به هر حال در این شرایط امیدی به جذب گردشگران غربی وجود ندارد چراکه کشورهای اروپایی توصیه عدم سفر به ایران به اتباع خود داشتهاند و گردشگران اروپایی بههیچوجه به ایران نمیآیند. در این وضعیت ناچاریم که بر جذب گردشگر از کشورهای همسایه و کشورهای آمریکای جنوبی تمرکز کنیم و سفرای ما در این کشورها باید تور اپراتورها را دعوت و زمینه جذب گردشگر از کشورهایی که روابط دولت با آنها دوستانه است را فراهم کنند.»
زخم رکود به صنعت هتلداری کشور
عبدالحمید حرمتی، عضو هیاتمدیره جامعه هتلداران ایران درخصوص وضعیت صنعت گردشگری و هتلداری کشور در سایه شرایط پرتنش کنونی کشور به «جهانصنعت» گفت: «وضعیت اخیر کشور بر گردشگری و هتلداری تاثیر گذاشته و متاسفانه ضریب اشغال هتلهای کشور بهشدت آسیب پیدا کرده و زیانهای فراوانی به هتلها بهخصوص در مناطق جنوبی کشور نظیر استان خوزستان وارد آمده است.»
وی افزود: «باید توجه داشت که فصل «high season» یا پرمسافر استانهای جنوبی بین ماههای هشتم تا یازدهم سال است. درواقع در دورهای که هتلدار روی جذب مسافر برنامهریزی کرده بود، با این رکود مواجه شده و آسیب شدید دیدیم. حال در نظر داشته باشید که با گرم شدن هوا، این استانهای جنوبی وارد «low season» یا فصل کم مسافر میشود و امکان جبران آسیبهای وارده به صنعت هتلداری وجود نخواهد داشت. هتلهای کشور در این شرایط زیان میبینند و تلاشمان صرفا این است که از ورشکستگی واحدها جلوگیری کنیم.»
ریزش گردشگران ورودی به کشور
باتوجه به تهدیدهای اخیر آمریکا و نیز به سبب هشدارهای سفری که از سوی برخی کشورها صادر شده است، گردشگری ورودی ایران نیز در دورانی از رکود فرو رفته است.
حرمتی درخصوص وضعیت گردشگری ورودی به کشور گفت: «در سالهای گذشته گروه مهمی از گردشگران ورودی به کشور عراقیها بودند که باتوجه به اعتراضات اخیر دیگر گردشگران عراقی نیز به آن شکل وارد کشور نمیشوند. درواقع آنها هم احساس میکنند که خطر وجود دارد و از ورود به ایران اجتناب میکنند.»
وی ضمن اشاره به پیامدهای این وضعیت بر صنعت هتلداری و گردشگری کشور خاطرنشان کرد: «تحتتاثیر این شرایط هتلهای کشور آسیبهای فراوانی دیدهاند و امیدواریم که تنشها برطرف شده و شرایط یک مقداری آرام و شرایط لازم برای ورود گردشگران خارجی به کشور مهیا شود.»
ضرورت اختصاص تسهیلات برای زنده نگهداشتن توریسم
در شرایطی که هتلداران، تورگردانان و سایر ذینفعان صنعت گردشگری از ابتدای امسال بهدنبال تنشها با اسرائیل و جنگ ۱۲روزه با رکود دستوپنجه نرم میکنند، جهش ناگهانی نرخ ارز و بهدنبال آن اعتراضات و هشدارهای بینالمللی درخصوص سفر به ایران، تداوم فعالیت اقتصادی در صنعت گردشگری را با چالش جدی مواجه کرده است و ضرورت نگاه حمایتی دولت به این صنعت بیش از هر زمان دیگر احساس میشود.
حرمتی ضمن تاکید بر ضرورت ارائه تسهیلات و مشوقها به هتلداران و فعالان گردشگری گفت: «در شرایط کنونی برای زندهماندن هتلها باید دولت معافیتهای مالیاتی و ارائه تسهیلات و مشوقها را در نظر بگیرد. همچنین ارائه تسهیلات کمبهره و بلندمدت امکان باقیماندن هتلها در چرخه صنعت را ممکن میکند و باید به این موارد نظر داشت.»
وی افزود: «در فصل تابستان بحث جنگ ۱۲روزه مطرح بود و گردشگری افت شدید پیدا کرد و الان هم که فصل زمستان است و انتظار میرفت که تحولی در زمینه جذب گردشگر اتفاق بیفتد، تنشهای اخیر ایجاد شد و هتلها آسیب شدید دیدند. در این وضعیت حداقل کاری که دولت میتواند انجام دهد، در نظر گرفتن معافیتهای مالیاتی است و اینکه حداقل هزینههای انرژی هتلها را کاهش دهد. امروز هزینههایی که وزارت نیرو از هتلداران مطالبه میکند بسیار بالاست و تحتعناوین مختلف مثل هزینه ترانزیت برق، مبالغ بالایی را مطالبه میکنند و بعضی قبوض هتلداران تا ۴۰۰درصد افزایش یافته و هزینه برق واحدی که ۵۰میلیونتومان بوده به ۳۰۰میلیونتومان رسیده است. باید تاکید کنم که هزینه انرژی برق دارد آسیب جدی به هتلها وارد میکند.»
خطر از دست رفتن منابع ساختاری و انسانی
هتلها و تاسیسات گردشگری سرمایههای ساختاری و کارکنان آنها منابع انسانی صنعت گردشگری شمرده میشوند و در صورتی که تحتتاثیر شرایط موجود این سرمایهها از دست برود، زیانی ساختاری به صنعت گردشگری کشور وارد میآید که شاید قابل جبران نباشد.
حرمتی با تاکید براینکه هتلها سرمایههای کشور هستند، گفت که باید این سرمایههای ساختاری صنعت گردشگری ایران حفظ و سیاستهایی پی گرفته شود که هتلهای کشور امکان ادامه فعالیت داشته باشند.
وی خاطرنشان کرد: ضعیفترین اقشار جامعه شامل کارگر، گارسون، نظافتچی و ظرفشور در هتلها کار میکنند و انتظار میرود که از هتلها هم به سبب اشتغالی که براین گروهها ایجاد کردهاند و هم در جهت حفظ زیرساختهای گردشگری کشور حمایت موثر شود. باید توجه داشت در صورتی که هتلی بسته شود، امکان اینکه بهراحتی به چرخه فعالیت بازگردد، وجود ندارد چراکه هزینه بازسازی و بهروزرسانی خدمات هتلها بسیار زیاد است.
این عضو جامعه هتلداران ایران ضمن تاکید بر خطر از دست رفتن منابع انسانی صنعت گردشگری و هتلداری کشور خاطر نشان کرد: «در دوره کرونا خروج گسترده فعالان و منابع انسانی از صنعت هتلداری و گردشگری اتفاق افتاد و بخش عمدهای از بدنه کارشناسی از دست رفت. با سختی فراوان تلاش کردیم که در دوران پساکرونا نیروهای جدید آموزش دهیم و استخدام کنیم و حال بیم آن میرود که اگر دولت در زمینه معافیت مالیاتی، ارائه تسهیلات و کاهش هزینههای انرژی اقدام نکند، آسیبهای دوران کرونا در حوزه منابع انسانی گردشگری تکرار شود.»
هشدارهای سفر به ایران گریبانگیر گردشگری کشور
سیدمصطفی موسوی، رییس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران ضمن تاکید بر وضعیت نامناسب صنعت توریسم کشور به «جهانصنعت» گفت: «هشدارهای سفری که کشورها درخصوص سفر به ایران داشتند بر شکلگیری وضعیت کنونی تاثیر داشته است و گردشگر به کشور نیامده و آنهایی نیز که در ایران بودند، کشور را ترک کردند. میتوان گفت که نسبتبه ماه قبل ۷۰ تا ۸۰درصد گردشگرانی که در ایران بودند از کشور خارج شدند و آنچه باقی مانده عمدتا گردشگران سلامت هستند. تا زمانیکه تنشهای موجود برقرار باشد، شرایط کنونی تداوم خواهد داشت.»
وی درخصوص وضعیت سفرهای داخلی نیز گفت: «درخصوص سفرهای داخلی نیز باید اذعان داشت که با قطعی اینترنت، تبلیغات گردشگری متوقف شده و نبود شفافیت در بحث اقتصادی و نامشخص بودن آینده اقتصادی کشور موجب شده که گردشگران داخلی سعی کنند که پول خود را پسانداز کنند و رویکرد محافظهکارانهتری داشته باشند بنابراین اولویت سفرهای داخلی هم در این شرایط از بین میرود. توجه داشته باشید که در انتهای زمستان ماه رمضان است و پس از آن هم عید نوروز را در پیش داریم و مخارج مرتبط با این دو رویداد در راه است و خانواده ایرانی هم فکر میکند که اولویت باید حفظ منافع خانواده و تامین معیشت باشد و در نتیجه سفر از اولویت خارج میشود.»
رییس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران ضمن تاکید بر متاثر شدن اقتصاد گردشگری کشور از رکود موجود در بازار گفت: «ورود و خروج گردشگران به کشور کاهش محسوس داشته است، فروش پکیجهای سفر نیز کاهش داشته است و میشود گفت که حدود۶۰درصد کاهش فروش داریم که یکی از جمله عوامل آن قطعی اینترنت و کاهش میزان سفرهای ورودی و درکنار آن کم شدن میزان سفرهای داخلی است.»
وی درخصوص تعلیق پروازهای لوفتهانزا و برخی دیگر از خطوط هوایی بینالمللی به ایران و تاثیر آن بر گردشگری کشور نیز گفت: «لوفتهانزا، فلای دوبی و امارات پروازهایشان را لغو کردهاند. به هر صورت خطوط هوایی نیز با توجه به حضور مسافر فعالیت میکنند و زمانی که ورود و خروج مسافر به حداقل میرسد و همچنین زمانی که هشدارهای سفر به ایران مطرح میشود، طبیعتا اولویتهای پروازی هم دستخوش تغییر میشود. در کل خطوط هوایی نیز ملزم هستند که یکسری ضوابط را رعایت کنند و وقتی هشدار سفر بالا رفته و قرمز میشود، اثرگذاری خود را دارد. امیدوارم این شرایط رفع شود اما شفافیت وجود ندارد که شرایط کشور چه زمانی حالت عادی به خود میگیرد. به نظرم با توجه به پروتکلهای سخت سفرهای هوایی، خطوط هوایی بینالمللی تا زمان رفع تنش و شفافشدن شرایط به ایران نمیآیند و فعلا آینده پروازهای بینالمللی به مقصد ایران در حالت ابهام است.»
بحران خاموشِ گردشگری ایران
گردشگری ایران زمانی یکی از ستونهای اقتصادی و فرهنگی کشور بود اما امروز در نقطهای بحرانی قرار دارد. مسیری که سالها با سرمایهگذاری، آموزش نیروی انسانی و توسعه زیرساختها ساخته شد، اکنون با انبوهی از ابهام و نااطمینانی روبهرو است. صنعت گردشگری، بیش از هر بخش دیگری به اعتماد، تصویر ذهنی و احساس امنیت مسافران وابسته است و هرگونه شکاف در این عناصر میتواند زنجیرهای از آسیبها را بهدنبال داشته باشد. شرایط کنونی نشان میدهد که گردشگری نمیتواند تنها با ظرفیتهای طبیعی و تاریخی زنده بماند؛ امنیت روانی و ثبات اقتصادی بخشی جداییناپذیر از تجربه سفر هستند.
یکی از مهمترین چالشهای پیشروی این صنعت، آسیب به سرمایههای انسانی است. نیرویی که سالها آموزش دیده و تجربه کسب کرده، در مواجهه با رکود طولانی و شرایط نامطمئن انگیزه خود را از دست میدهد و ترک این چرخه، زیانی است که بازسازی آن دهها سال زمان میبرد. هتلها، تورگردانان، راهنمایان گردشگری و کارکنان خدماتی، همه در معرض فشار اقتصادی و روانی هستند؛ کاهش تقاضای سفر نهتنها بر درآمد بنگاهها اثر میگذارد بلکه استمرار حرفه و شغل افراد را نیز به مخاطره میاندازد.
از سوی دیگر تصویر بینالمللی ایران بهعنوان مقصد گردشگری دستخوش تغییرات منفی شده است. حتی اگر زیرساختها آماده پذیرش باشند، ذهنیت مخاطب خارجی نسبت به امنیت، شفافیت و قابلیت پیشبینی شرایط تعیینکننده است. بازاریابی داخلی و خارجی، معرفی مقصد و مدیریت اعتماد، به اندازه خود زیرساختها اهمیت پیدا کرده زیرا بدون جذابیت روانی و تصویر مثبت، ظرفیتهای طبیعی و تاریخی تنها روی کاغذ باقی میمانند.
اقتصاد گردشگری نیز بهشدت با زنجیرهای از عوامل بیرونی گره خورده است؛ از ثبات سیاسی و دیپلماتیک گرفته تا نرخ ارز، قدرت خرید مردم و هزینههای عملیاتی بنگاهها. هر گونه عدم هماهنگی میان این عناصر، رکود را تشدید میکند و باعث میشود سرمایهگذاران محتاط شوند، پروژهها متوقف و امکان بازگشت سریع به شرایط عادی محدود شود.
تحلیل کلی نشان میدهد که وضعیت گردشگری ایران گرفتار یک بحران جدی است. حفظ سرمایههای انسانی، تقویت زیرساختها، ایجاد ثبات اقتصادی و احیای اعتماد مسافران داخلی و خارجی، محورهای اصلی بازسازی این صنعت خواهند بود. بدون اقدام هماهنگ و حمایت هدفمند، صنعت گردشگری ایران نهتنها رشد نخواهد کرد بلکه بخش بزرگی از توان بالقوه آن بهراحتی از دست خواهد رفت و جبران این زیانها سالها زمان میبرد.
