ایران ثروتمند و ترکیه بدون گاز در نبرد پلاستیکی
فرزین سوادکوهی– ترکیه با صادرات ۵/۹میلیارد دلاری محصولات پلاستیکی در سال۲۰۲۴ بهعنوان یکغول منطقهای در بازارهای اروپا و خاورمیانه میدرخشد اما ایران باوجود ذخایر هیدروکربوری بینظیر تنها به۷میلیارد دلار صادرات بسنده کرده است.
اینشکاف نهتنها از تحریمهای همه جانبهو مدیریت ناکارآمد ناشی شده بلکه نشاندهنده فرصتهای ازدسترفتهای است که میتوانست ایران را بهقطب جهانی پلاستیک تبدیل کند؛ فرصتی که ترکیه بدون یکقطره نفت خام با هوشمندی زنجیره تامین آن را غصب کرده است.ایران و ترکیه، دو همسایه با جاهطلبیهای اقتصادی مشابه در بازار جهانی محصولات پلاستیکی مسیری کاملا متفاوت پیمودند. ترکیه، کشوری بدون ذخایر هیدروکربوری قابل توجه در سال۲۰۲۴ با صادرات ۵/۹میلیارد دلاری محصولات پلاستیکی ازجمله بستهبندی، قطعات خودرو و عایقها رکورد جدیدی ثبت کرد. اینرقم که ۵/۲درصد رشد نسبت بهسالقبل را نشان میدهد ترکیه را بهرتبهششمتاهشتم صادرکنندگان جهانی پلاستیک میرساند. حجم صادرات اینکشور بهبیشاز ۱۸۰مقصد از آلمان با ۲۵۰میلیوندلار تا عراق و ایالاتمتحده رسیده و مازاد تجاری ۶۸/۲میلیارد دلاری در بخش بستهبندی را بهارمغان آورده است. اینموفقیت ریشهدر عضویت ترکیه در اتحادیه گمرکی اروپا و تنوع بازارهای صادراتی داشته آنهم وقتی که ۴۸درصد حجم صادرات به۱۰کشور برتر اختصاص یافته و دسترسی بهفناوریهای پیشرفته بازیافت ازجمله واردات ۷/۶۲۲میلیونکیلوگرمزباله پلاستیکی از اروپا زنجیره تولید را تقویت کرده است.
درمقابل ایران با پتانسیل عظیم منابع هیدروکربوری که بیشاز ۱۰میلیونتن پلیمر سالانه تولید میکند تنها ۷میلیارد دلار صادرات در سال۲۰۲۴ داشته است. اینرقم که حدود ۹/۱۶درصد از صادرات غیرنفتی کشور را تشکیل میدهد عمدتا بهمواد خام مانند پلیاتیلن(۸/۱میلیونتن در نیمهاول۲۰۲۴ با رشد ۱۱درصدی) محدود شده و محصولات نهایی سهم ناچیزی دارند.
ایران در رتبه۱۰تا۱۲ صادرکنندگان جهانی قرار گرفته اما اینجایگاه باوجود ظرفیت تولید ۸تا۹میلیونتنی دور از انتظار است. بازارهای هدف ایران عمدتا همسایگان مانند عراق، چین و هند(با ۶۰تا۷۰درصد صادرات) هستند و دسترسی بهاروپا و آمریکا که ۴۰تا۵۰درصد بازار ترکیه را تشکیل میدهد مسدود مانده است. بههمین دلیل ایران نهتنها در زنجیره ارزش پایینتر مثل صادرات خام گیر افتاده بلکه واردات ۳/۱میلیارد دلاری مواد پیشرفته از چین و امارات وابستگی را تشدید کرده است.
تفاوتهای کلیدی ایندو بازار مانند آینهای نابرابریهای ساختاری را بازتاب میدهد: نخست، حجم و ارزش و آنکه مشاهده میکنیم ترکیه با ۳۰تا۵۰درصد برتری در ارزش صادرات(۵/۹میلیارد دربرابر ۷میلیارد) مازاد تجاری مثبتی ایجاد کرده درحالیکه ایران با تمرکز بر مواد خام از ارزش افزوده محروم مانده است.
ترکیه در محصولات نهایی مانند بستهبندی با رشد ۱۹درصدی مازاد پیشتاز بوده اما ایران هنوز در پلیمرهای پایه مانند HDPE و PP اسیر است؛ صادراتی که در نیمهاول۲۰۲۴ به۸/۱میلیونتن رسید اما بدون تبدیل بهکالاهای نهایی سودآوری را کاهش داد.
دوم، تنوع جغرافیایی است که کار را مشکلزاتر میکند. ترکیه با صادرات بهاروپا بهمیزان ۴۰تا۵۰درصد ثبات اقتصادی را تضمین کرده درحالیکه ایران بهدلیل تحریمهای آمریکا از سال۲۰۱۸ از بازارهای غربی محروم است. اینتحریمها نهتنها دسترسی بهتجهیزات پیشرفته را قطع کرده بلکه «ناوگان سایه» صادراتی ایران را هدف قرار داده و نوسانات ارزی را تشدید کرده است.
ترکیه بدون چنین موانعی از زبالههای پلاستیکی وارداتی بهمیزان ۷۵۰هزارتن سالانه از بریتانیا و اتحادیه اروپا بهعنوان سوخت بازیافت استفاده کرده و ۲۰تا۳۰درصد آنرا بهمحصولات پایینکیفیت مانند پلیاستر تبدیل میکند؛ اقدامی که ایران باوجود پتانسیل بازیافت داخلی بهدلیل کمبود فناوری از آن بیبهره است.
سوم، تمرکز محصول و رشد پایدار است که بر مبنای آن ترکیه بر محصولات نهایی سرمایهگذاری کرده و پیشبینی میشود صادراتش تا۲۰۲۸ به۶۷/۷میلیارد دلار برسد اما ایران با رشد ۹۸درصدی در شاخصهای صادراتی همچنان در مواد خام گرفتار است. ذخایر هیدروکربوری ایران که میتوانستند زنجیره کاملی از مونومر استایرن تا فوم EPS را تامین کنند بهدلیل ضعف مدیریت و رهبری صنعتی هدر میروند. صادرات پلیمرها در سال منتهیبهمارس۲۰۲۴ بیشاز ۶/۴میلیارد دلار بود اما دوسال تاخیر در پروژههای پتروشیمی بهدلیل کمبود نقدینگی و تحریمها ظرفیت ۱۳درصدی تولید کل نفت ایران را تهدید کرده است.
ایننابرابری ریشه در بهرهمندی ترکیه از موقعیت ژئوپلیتیکی دارد. ترکیه با واردات زباله و فناوری و بدون نیاز بهمنابع خام هاب بازیافت مدیترانه شده که البته درعینحال ۱۶درصد آلودگی پلاستیکی ایندریا را تولید میکند. ایران باوجود مزیت طبیعی تحت فشار تحریمها که دسترسی به۵۳۰میلیونتن تولید جهانی پلیمر در۲۰۲۵ را محدود کرده و مدیریت داخلی ضعیف(مانند صادرات غیررسمی با کارتهای بازرگانی یکبارمصرف) بازارهای بالقوه را از دست داده است. اگر تحریمها برداشته شود ایران میتواند با افزایش ۲۰درصدی بازیافت و جذب سرمایه خارجی جایگاه خود را به پنجصادرکننده برتر جهانی محصولات پلاستیکی برساند اما بدون تغییر و تحول لازم ترکیه همچنان برتری خواهد داشت.
بیتردید داستان ایران و ترکیه در بازار پلاستیک روایتی از فرصتهای ازدسترفته است. ایران با منابع هیدروکربوری که میتوانست بازارهای اروپا را فتح کند بهدلیل زنجیر تحریمها و ناکارآمدی مدیریتی در سایه همسایهای بدون نفت خام مانده و ترکیه نشان داده که هوشمندی زنجیره تامین بیشاز ذخایر طبیعی کلید موفقیت است. برای ایران زمان آن رسیده که از خامفروشی فاصله گرفته، فناوری را جذب کند و دیوارهای تحریم را با دیپلماسی بشکند وگرنه پتانسیل ۸میلیارد دلاری پیشبینیشده برای۲۰۲۸ تنها یکرویای دور خواهد ماند.
