انرژی در میانه فشار و فرصت
جهان صنعت- در شرایطی که تنشهای ژئوپلیتیک روز به روز در حال افزایش است و بازار جهانی انرژی با تلاطمهای سیاسی کمسابقهای مواجه شده، امضای چهار تفاهمنامه میان ایران و روسیه نگاهها را به این دو کشور که هر دو مقابل آمریکا در تنشهای منطقهای قرار گرفتهاند، دوخته شده است. تفاهمنامههایی که همکاریهای انرژی دو کشور را افزایش داده و حاوی یک نقشه راه همکاری انرژی میان دو کشور است.
همزمان با مذاکرات سهجانبه آمریکا، اوکراین و روسیه و از آن سو مذاکرات ایران و آمریکا در قلب اروپا، تهران و مسکو هم در حوزه نظامی و هم در حوزه انرِژی نمایشی از گسترش همکاریها را به جهان مخابره کردهاند. در حالی که مانور نظامی ایران و روسیه در دریای عمان قرار است برگزار شود، همزمان نوزدهمین جلسه کمیسیون مشترک همکاریهای اقتصادی ایران و روسیه در تهران هم برپا شده است.
مقامات دو کشور اعلام کردهاند که چهار تفاهمنامه همکاری به امضا رسیده و مذاکرات برای واردات گاز از روسیه به ایران در مرحله نهایی قرار دارد، در کنار اینکه توسعه هفت میدان نفتی مشترک با شرکتهای روسی در قالب چهار قرارداد ادامه دارد. این رخدادها پیام واضحی به بازارهای نفت و گاز میفرستد که دو کشور تحریمزده به دنبال تثبیت نقش خود در نظم انرژی در حال تغییر هستند و تلاش میکنند از حد تفاهمهای سیاسی به مرحله قراردادها و اجرای مشترک پروژهها برسند، حتی در دشوارترین دورههای ژئوپلیتیک در دهههای اخیر.
پروژههایی که تاریخی شدند
روند همکاریهای انرژی میان ایران و روسیه موضوع تازهای نیست. در سال۱۳۹۷ دو کشور برای توسعه همکاریهای بخش انرژی تفاهمنامهای امضا کردند که نشاندهنده افزایش ارتباطات میان شرکتهای نفتی و گازی تهران و مسکو بود. در همین چارچوب و پیش از آن نیز تفاهمهای مختلفی در دهههای قبل وجود داشت که راه را برای استمرار ارتباط فراهم کرد. نقطه عطف این روابط را میتوان در دولتهای بعدی جست، بهویژه در دورهای که ولادیمیر پوتین، رییسجمهور روسیه و مقامات عالی ایران در سلسله مذاکرات رسمی تعامل داشتند، که بخشی از آن به توسعه پروژههای مشترک و پیمانهای استراتژیک مربوط میشد. براساس کارنامه همکاریها، در سالهای اخیر قراردادهایی هم در میدان توسعه نفت و طرحهای گسترده انرژی توسط شرکتهای روسی با مشارکت ایران امضا شدهاند. یکی از این نمونهها، قراردادهای چندمیلیارد دلاری برای توسعه هفت میدان نفتی ایران با حضور شرکتهای روس است که در سال گذشته اعلام شده بود و نشان میدهد پروژههای مشترک در مرحلههای عملیاتی قرار گرفتهاند.
این تاریخچه نشان میدهد که رابطه ایران و روسیه در زمینه انرژی، مسیر طولانی و چندمرحلهای را پشت سر گذاشته است و امروز در شرایطی از برخی از آنها رونمایی میشود که شرایط پرچالشی از تحریمهای آمریکا و محدودیتهای جهانی بر قراردادهای نفت و گاز سنگینی میکند.
از سوی دیگر باوجود آنکه امضای تفاهمنامهها و اعلام پیشرفت مذاکرات انرژی میان ایران و روسیه بارها در دولتهای مختلف تکرار شده، تجربه تاریخی نشان میدهد که بخش قابلتوجهی از این توافقها هرگز به مرحله اجرای کامل نرسیدهاند. از دولتهای پیشین تا دولت سیزدهم تقریبا هیچ دورهای را نمیتوان یافت که تهران و مسکو فاقد سند همکاری در حوزه انرژی بوده باشند. در دولتهای مختلف از توسعه میادین نفتی و سوآپ گاز گرفته تا سرمایهگذاری مشترک و انتقال فناوری، توافقهایی روی کاغذ شکل گرفت اما نتیجه عملی آنها یا بسیار محدود بود یا اساسا محقق نشد.
تفاهمها کی به قرارداد میرسند؟
برخی تحلیلگران براین باورند که روسیه در عمل، همواره منافع خود را در اولویت قرار داده و در بزنگاههای حساس به تعهدات اعلامی در قبال ایران پایبند نمانده است. بهویژه در حوزه انرژی. تجربه نشان داده که مسکو زمانی به اجرای تعهدات خود تمایل نشان داده که این همکاریها با منافع راهبردیاش در بازار جهانی و روابطش با سایر بازیگران از جمله اروپا و چین در تعارض نبوده است.
به گفته آنان، تفاهمنامههای انرژی میان ایران و روسیه بیش از آنکه ابزار تضمین همکاری بلندمدت باشند، اغلب بهعنوان اهرم سیاسی در مذاکرات بزرگتر روسیه با غرب عمل کردهاند. در مقاطع مختلف هر زمان که روابط مسکو با اروپا یا آمریکا وارد فاز تنش شده، نزدیکی به تهران برجسته شده و با کاهش فشارها، اجرای عملی پروژههای مشترک نیز به حاشیه رفته است. همین الگو باعث شده برخی ناظران همکاریهای جدید را نه یک «چرخش استراتژیک پایدار» بلکه تکرار چرخهای بدانند که پیشتر نیز بارها تجربه شده است. با این حال مقامات وزارت نفت دولت چهاردهم امیدوارند که همکاریهای نفتی و گازی میان تهران و مسکو این بار به نتایج ملموستری رسیده است. آنها به سرمایهگذاری شرکتهای روسی در چند میدان نفتی ایران که اکنون نزدیک به ۶درصد تولید نفت کشور را پوشش میدهند اشاره کرده و میگویند که قرار است این سهم در آینده نیز افزایش یابد. از سوی دیگر یکی از مهمترین محورهای مذاکرات انرژی، موضوع واردات گاز از روسیه است که در ماههای اخیر بارها مورد اشاره مقامات انرژی ایران قرار گرفته است.
طبق برخی گزارشها، مذاکرات برای واردات تا ۵۵میلیارد مترمکعب گاز از روسیه در سال نیز مورد بحث بوده است و البته قیمت و جزئیات اجرایی هنوز تعیین نهایی نشده است. هر چند در دولت سیزدهم هم تفاهمی برای انتقال گاز از روسیه به ایران با هدف تقویت نقش ایران به عنوان هاب گازی منطقه امضا شده بود اما دولت چهاردهم براین باور است که این گفتوگوها که نشاندهنده عزم طرفین برای رسیدن به قراردادهای بزرگتر است، حالا در مرحلهای حساس قرار گرفته که فقط چند بند حقوقی و مالی تا شکلگیری متن نهایی فاصله دارد.
از لحن امیدوارانه پاکنژاد تا احتیاط روسها
مقامات وزارت نفت در جریان امضای تفاهمنامههای اخیر تلاش کردند تصویری عملگرایانه از همکاری با روسیه ارائه دهند. وزیر نفت ایران در حاشیه نشست کمیسیون مشترک اقتصادی با صراحت گفت که روابط تهران و مسکو از مرحله تفاهم عبور کرده و وارد فاز اجرا شده است و تاکید کرد که توسعه هفت میدان نفتی با مشارکت شرکتهای روسی دیگر صرفا روی کاغذ نیست و بخشی از این پروژهها به تولید رسیده است. این موضعگیری در واقع پاسخی بود به انتقادهایی که سالهاست همکاریهای انرژی با روسیه را «کاغذی» توصیف میکنند.
محسن پاکنژاد با اشاره به مذاکرات گازی با روسیه گفت: ایران در حال بررسی و پیگیری واردات گاز از روسیه است و مذاکرات به مرحلهای رسیده که تنها چند بند محدود باقی مانده است. او در عین حال کوشید حساسیت افکار عمومی را مدیریت کند و تاکید داشت که واردات گاز بهمعنای چشمپوشی از توسعه میادین داخلی نیست بلکه ابزاری برای مدیریت ناترازی و افزایش امنیت انرژی در دورههای اوج مصرف محسوب میشود. این اظهارات، بازتاب مستقیم تجربه زمستانهای اخیر است که کمبود گاز به یکی از چالشهای اصلی سیاستگذاری انرژی تبدیل شد.
از سوی روسیه نیز لحن مقامها محتاط اما مثبت بوده است. رییس هیات روس در کمیسیون مشترک اقتصادی، همکاری با ایران را بلندمدت و راهبردی توصیف کرده و گفته مسکو آماده است در حوزههای نفت، گاز و زیرساختهای انرژی همکاری خود با تهران را گسترش دهد. تاکید روسها بر بلندمدت بودن همکاری، در واقع تلاشی است برای پاسخ به این تردید که آیا مسکو حاضر است در شرایط پیچیده ژئوپلیتیک، هزینه همکاری پایدار با ایران را بپردازد یا نه.
در همین راستا، مقامهای روس بارها به این نکته اشاره کردهاند که پروژههای مشترک انرژی با ایران بخشی از راهبرد مسکو برای گسترش حضور در بازارهای غیرغربی است. این موضعگیریها نشان میدهد روسیه تلاش دارد همکاری با ایران را نهصرفا بهعنوان یک گزینه مقطعی بلکه بهعنوان بخشی از بازآرایی بازار انرژی پس از جنگ اوکراین معرفی کند.
