امنیت غذایی در پرتگاه چالشهای ارزی!
جهان صنعت– بر کسی پوشیده نیست که امنیت غذایی یکی از پایههای ثبات اقتصادی و اجتماعی کشور بوده و در سالهای اخیر بیش از هر زمان دیگری تحت تاثیر فشارهای خارجی و محدودیتهای داخلی قرار گرفته است. بازگشت تحریمها در قالب اسنپبک نشان داد که وابستگی ساختاری بخش کشاورزی و صنایع غذایی ایران به واردات نهادههای حیاتی از بذر و کود تا خوراک دام میتواند کوچکترین اختلال در مبادلات مالی و حملونقل بینالمللی را بهسرعت به افزایش هزینه تولید و کاهش دسترسی خانوارها به غذای سالم تبدیل کند.
از سوی دیگر بحران آب بهعنوان یک محدودیت پایدار توان کشور را برای جبران فشار تحریمها از مسیر افزایش تولید داخلی کاهش داده است. همزمان ضعف شفافیت در زنجیره توزیع و انتقال مستقیم فشار قیمت به مصرف کننده وضعیت تغذیهای دهکهای پایین درآمدی را بیشازپیش در معرض آسیب قرار میدهد. درچنینشرایطی مدیریت امنیت غذایی تنها موضوعی مرتبط با بخش کشاورزی نبوده بلکه یکچالش چندبعدی در تقاطع تجارت بینالملل، اقتصاد کلان، حکمرانی بازار و سلامت عمومی است.
چالش تامین نقدینگی تنها دامنگیر بخش کشاورزی نبوده و صنایع دیگر را نیز با چالشهای جدی مواجه کرده است. صنعت کنسرو را میتوان ازجمله مهمترین صنایع تبدیلی برشمرد که میتواند تاثیر بسیاری بر توسعه درآمدهای غیرنفتی داشته باشد. این صنعت یکصنعت استراتژیک است که محصولاتش نقش پررنگی در شرایط بحرانی مانند جنگ، زلزله و… از خود نشان دادند. البته استفاده از آنها تنها منوطبه دوران بحران نیست و درحالحاضر نیز از آنها استقبال بسیاری شده و خانوادهها و افراد بسیاری هستند که از این محصولات در سبد سفره خود استفاده میکنند اما با وجود اقبال به این محصولات جای سوال بوده که تاکنون مسیر حرکت این صنعت در کشور چگونه بوده است؟ آنهم در شرایطی که کشور در شرایط نهجنگونهصلح به سر میبرد و باید برای چالشهای احتمالی آماده بود.
چنانچه گفته شد صنعت کنسرو، یکی از بخشهای کلیدی صنایع غذایی کشور این روزها با افزایش بیسابقه هزینههای تولید و اختلال در تامین مواد اولیه روبهرو است. به عبارت دقیقتر حذف ارز ترجیحی فشار بر تولیدکنندگان را افزایش و بازار داخلی و صادراتی محصولات کنسروی را تحتالشعاع قرار داده است. در همین راستا خبرگزاری بازار گفتوگویی با علیاکبر قدیریان، دبیر سندیکای صنایع کنسرو ایران داشته که این گفتوگو را در ادامه میخوانیم.
وضعیت کلی صنعت کنسرو کشور در شرایط فعلی چگونه است؟
همانطور که میدانید صنعت کنسرو نقش مهمی در فرآوری محصولات کشاورزی و شیلاتی کاهش ضایعات و تامین غذاهای ماندگار برای اقشار مختلف جامعه دارد. با این حال بخش قابلتوجهی از ظرفیت کارخانجات تولیدی بلااستفاده مانده یا با حداقل توان فعالیت میکند. درواقع «افزایش مستمر هزینههای تولید، ناپایداری در تامین مواد اولیه و اختلال در زنجیره تامین» باعث کاهش بهرهوری واحدها شده و در برخی موارد خطوط تولید متوقف و یا با کمترین توان درحال فعالیت هستند.
باتوجه به اینکه از جدیدترین اقدامات دولت بحث آزادسازی نرخ ارز است که بر بخشهای مختلف تولید تاثیرگذار بوده این اقدام چه تاثیری بر صنعت کنسرو داشته است؟
صنعت کنسرو بهطور اصولی با حذف ارز ترجیحی موافق بوده و آن را گامی در جهت اصلاح ساختارهای معیوب، شفافسازی زنجیره تامین و جلوگیری از رانت میداند. به همین واسطه فعالان این صنعت از ابتدا اعلام کردند که در مسیر اصلاحات اقتصادی همراه و همجهت با سیاستهای دولت هستند مشروط بر اینکه این اصلاحات با سازوکارهای اجرایی و حمایتی متناسب همراه باشد.
با این وجود مساله فعلی نه اصل حذف ارز ترجیحی بلکه نحوه و زمانبندی اجرای آن است. یعنی حذف ارز ترجیحی در شرایطی انجام شد که بخش عمدهای از مواد اولیه صنعت کنسرو وارداتی بوده و این عدم توازن فشار مضاعفی بر تولیدکننده وارد کرده است.
نکته قابلتوجه این بوده که با حذف ارز ترجیحی بهای تمامشده تولید به شدت افزایش یافته است. اقلام وارداتی مانند روغن، ماهی وارداتی، ورق قوطی، درب و مواد بستهبندی و… در این صنعت مورد استفاده قرار میگیرند که با نرخهای چندبرابری تامین میشوند. این در حالی است که سرمایه در گردش واحدها متناسب با این افزایش هزینه رشد نکرده و بسیاری از واحدها با کمبود نقدینگی مواجه شدند.
موضوع مهم دیگر پس از حذف ارز ترجیحی فرآیند تخصیص ارز و ترخیص مواد اولیه بوده که با تاخیرهای طولانی همراه شده است. در مواردی مواد اولیه بیشاز چندماه در صف تخصیص ارز باقی ماندند در حالی که محصول نهایی قبلا با قیمتهای تالار اول و برمبنای نرخهای قبلی به بازار عرضه شده و اکنون تولیدکننده با مطالبه مابهالتفاوت ارزی مواجه است.
این تغییرات چه تاثیری بر بازار مصرف گذاشته است؟
طبیعتا افزایش بهای تمامشده باعث اصلاح قیمت مصرفکننده شده است. به این ترتیب شاهد هستیم که برخی محصولات کنسروی که پیشتر به راحتی در دسترس خانوارها قرار داشتند به تدریج از سبد مصرف دهکهای متوسط و پایین درحال حذفشدن هستند یا مصرف آنها کاهش پیدا کرده است. این موضوع نیز فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان وارد کرده است.
وضعیت صادرات صنعت کنسرو کشور را چگونه ارزیابی میکنید؟
مسلما «افزایش هزینههای داخلی و محدودبودن مشوقهای صادراتی» رقابتپذیری صنعت را در بازارهای هدف تحت تاثیر قرار داده اما با این حال برخی محصولات روند مثبت صادراتی داشتند. برای مثال صادرات کنسرو ماهی تن در ۹ماهه نخست سال۱۴۰۴ نسبت به مدت مشابه سال۱۴۰۳ حدود ۳۷درصد افزایش داشته است.
درمقابل صادرات کنسرو رب گوجه فرنگی کاهش را تجربه کرده و میزان آن در ۹ماهه نخست سال۱۴۰۴ نسبت به مدت مشابه در سال قبل حدود ۱۷درصد کاهش یافته است. این آمار نشان میدهد که در حالی که برخی محصولات توانستند جایگاه خود را در بازارهای بینالمللی حفظ یا ارتقا دهند برخی محصولات با چالشهای جدی مواجه هستند و نیاز به راهکارهای حمایتی دارند.
شما بهعنوان یک فعال صنعت برای بهبود شرایط این صنعت چه راهکارهایی را ضروری میدانید؟
باز هم تاکید میکنم که صنعت کنسرو همچنان بر موضع خود مبنی بر حمایت از حذف ارز ترجیحی بهعنوان یک اصلاح ساختاری باقی است اما معتقدم تداوم تولید و حفظ امنیت غذایی کشور مستلزم یکسری اقدامات بوده که از مهمترین آنها میتوان به «تسریع در تخصیص و تامین ارز، تامین به هنگام مواداولیه تولید و پیشبینی سازوکارهای جبرانی برای سرمایه در گردش و پرهیز از تحمیل مابهالتفاوتهای ناگهانی به تولیدکننده» اشاره کرد.
