از دیپلماسی منطقه ای تا تهدیدات نظامی
جهان صنعت – ناوگانهای ارتش ایالات متحده در آبهای جنوب ایران مستقر شدهاند و اگرچه دونالد ترامپ و برخی دیگر مقامهای ارشد کاخ سفید کماکان از این سخن میگویند که ترجیحشان مذاکره و راهبرد دیپلماسی است اما بسیاری از ناظران معتقدند این سخنان فارغ از آنکه با کنش عملی رییسجمهور آمریکا همخوان نیست، ممکن است بخشی از سناریوی تکراری او برای مشغول نگهداشتن افکار عمومی تا پیش از اقدام اصلی باشد.
ترامپ در آخرین اظهارات خود نیز در حالی نسبتبه دستیابی به «توافق با ایران» ابراز امیدواری کرده بود که همزمان با تهدید جمهوری اسلامی به حمله نظامی از این گفته بود که «ما ایران را زیرنظر داریم.»
سخنانی که در روزهای گذشته با واکنش مقامهای ارشد کشوری و لشکری ایران نیز مواجه شده است؛ چنان که اسماعیل بقائی سخنگوی وزارت امور خارجه ایران در نشست مطبوعاتی هفته جاری خود با تاکید بر اینکه «ما هیچ وقت از جنگ استقبال نکرده و هرگز از دیپلماسی رویگردان نبودهایم»، گفت: «ایران نسبت به توانمندیهای خود اطمینان دارد و ما تجربیات گذشته از جمله تجربه جنگ ۱۲روزه را در ذهن داریم و توانمندتر از هر زمانی به هرگونه تعرض به ایران پاسخی فراگیر و پشیمانکننده میدهیم.»
رایزنی تلفنی نخستوزیر قطر و دبیر «شعام» ایران
در حالی که تحولات و موضعگیریهایی که هرکدام به نحوی بر احتمال شعلهور شدن آتش جنگ تاکید دارند، رو به افزایش گذاشته، دیروز خبرگزاریها از رایزنی تلفنی نخستوزیر قطر با دبیر شورایعالی امنیت ملی خبر دادهاند. خبری مختصر و سربسته که در آن تاکید شده «محور رایزنی محمد بنعبدالرحمن آلثانی و علی لاریجانی»، بحث و گفتوگو درباره «شرایط منطقه» بوده و طرفین در این تماس تلفنی درباره آخرین تحولات و راهحلهای دیپلماتیک برای شرایط منطقه گفتوگو کردهاند.
تکذیب تماس با ویتکاف ازسوی عراقچی
همزمان عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران هم که در حاشیه نشست هفتگی روز گذشته هیاتدولت با حضور در جمع خبرنگاران به سوالاتی درباره آخرین وضعیت رایزنیهای دیپلماتیک برای جلوگیری از تشدید سطح تنش پاسخ میگفت، ادعای برخی منابع رسانهای به نقل از دونالد ترامپ درخصوص «تقاضای ایران برای مذاکره» را رد کرد و گفت: «در روزهای گذشته تماسی بین من و وتیکاف وجود نداشته است و ما هم تقاضای مذاکره نداشتهایم.»
او در عین حال رایزنیهای غیرمستقیم سران کشورهای منطقه در این راستا را که در روزهای گذشته به اوج رسیده، تایید کرد و گفت: «البته کشورهایی بهعنوان واسطه در حال تلاش و رایزنی هستند که با آنها در تماس هستیم.»
وزیر امور خارجه ایران در ادامه بار دیگر بر موضع جمهوری اسلامی نسبتبه افزایش تهدیدهای نظامی ایالات متحده تاکید کرد و گفت: «اگر آمریکا بهدنبال مذاکره است، در فضای تهدید نمیتوان از مذاکره صحبت کرد. مذاکره مرام خودش را دارد و باید از موضع برابر و با احترام متقابل انجام شود.»
عراقچی با تاکید مجدد بر برقراری ارتباط تهران با واسطههایی که تلاش میکنند با حسننیت در راستای کاهش سطح تنش نقشآفرینی کنند، گفت: «ولیکن هنوز هیچ تصمیمی گرفته نشده و درخواستی از سمت ما وجود ندارد.»
وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی که در ادامه مشخصا با پرسشی درخصوص همزمانی صحبت از مذاکره و شکلگیری آرایش نظامی پیرامون ایران از سوی آمریکا مواجه شد، در این رابطه گفت: «در عرصه بینالملل اینها همیشه با هم بودهاند؛ یعنی هم تهدید و هم دیپلماسی. بحث نظامی و دیپلماسی همیشه مطرح بوده و دنبال میشده و هر کدام مسیر خودش را دارد. موضع ما هم دقیقا همین است که اعمال دیپلماسی از طریق تهدید نظامی نمیتواند نتیجهبخش و مفید باشد. اگر میخواهند مذاکره شکل بگیرد، حتما باید تهدید، زیادهخواهی و طرح موضوعات غیرمنطقی را کنار بگذارند.»
او تصریح کرد: «اینکه یک طرف بخواهد با استفاده از زور به مقاصد خودش برسد، قابلقبول نیست و نامش هم دیپلماسی نیست.»
تلاش کشورهای منطقه برای کاهش سطح تنش
در شرایطی که طی روزهای گذشته امارات و عربستان سعودی مدعی شده بودند که از استفاده از حریم هوایی این کشورها برای حمله به ایران ممانعت به عمل آورده و در تلاش هستند تا با نقشآفرینی دیپلماتیک موثر، مانع از شعلهور شدن آتش جنگ شوند، روز گذشته نیز ترکیه و تاجیکستان نیز بهعنوان دو کشور موثر در مناسبات منطقهای، بر مخالفت خود با اقدام نظامی آمریکا علیه ایران تاکید کردند.
برایناساس وزارت امور خارجه تاجیکستان در بیانیهای به تشدید تنشهای نظامی میان ایران و آمریکا واکنش نشان داد و با اعلام مخالفت با هرگونه اقدام نظامی علیه ایران، خواستار حلوفصل اختلافات به روش دیپلماتیک شد.
وزارت امور خارجه جمهوری تاجیکستان که در بیانیهای بر نگرانی جدی خود درباره تشدید اوضاع در خاورمیانه، بهویژه در ارتباط با ایران تاکید کرده، ضمن اعلام مخالفت با هرگونه اقدام نظامی علیه ایران اعلام کرد: «تاجیکستان از حلوفصل صلحآمیز کلیه اختلافات منحصرا به روش دیپلماتیک حمایت میکند.»
دستگاه دیپلماسی تاجیکستان همچنین از تمامی طرفها خواست که به اصول منشور سازمان ملل متحد و هنجارهای حقوق بینالملل پایبند بوده و همه تلاش خود را برای حفظ صلح و ثبات در منطقه به کار گیرند.
همچنین هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه به تحولات اخیر در منطقه واکنش نشان داد و تاکید کرد که حمله به ایران اقدام درستی نخواهد بود. این دیپلمات ارشد ترک که با شبکه خبری الجزیره گفتوگو میکرد، با تاکید بر «آمادگی تهران برای مذاکره مجدد»، به واشنگتن توصیه کرد که مسائل خود را با ایران گام به گام حل کند. او که «حمله به ایران» را «اشتباه» ارزیابی کرده، گفته است: «شروع دوباره جنگ اشتباه است. ایران آماده مذاکره دوباره بر سر پرونده هستهای است و من همیشه به آمریکاییها توصیه میکنم که مسائلشان را با ایران گام به گام حل کنند. با یک پرونده شروع کنید و آن را ببندید و بعدی را شروع کنید و همینطور ادامه دهید.»
هاکان فیدان همچنین میگوید: «اگر همه مسائل با هم باشد، این ممکن است برای دوستان ایرانی ما سخت باشد و شاید این از نظر آنها تحقیرآمیز باشد و توضیح دادن آن به خودشان و حاکمیت سخت شود و اگر ما این مسائل را بهتر تحمل و مدیریت کنیم، کمک میکند.»
استقبال عراقچی از میانجیگری کشورهای منطقه
همزمان با ادامه تلاشهای کشورهای منطقه برای ایفای نقش میانجی میان تهران و واشنگتن، وزیر امور خارجه ایران نیز ضمن استقبال از اقدامها، بهویژه از تعامل ایران با کشورهای عربی برای جلوگیری از جنگ سخن گفته و تاکید کرده است: «تماسهای ما با آنان مستمر و مرتب ادامه دارد. سفیرانشان در اینجا در تماس مستقیم با وزارت خارجه هستند. من با وزیران این کشورها در تماس هستم و دیشب هم با وزیر خارجه قطر صحبت کردم.»
او با اشاره به ویژگیهای حضور آمریکا در منطقه، تاکید کرد که «این نگرش در کل منطقه وجود دارد که تهدید نظامی باعث بیثباتی در کل منطقه است» و گفت: «این فهم مشترک وجود دارد و منطقه کاملا علیه تهدید نظامی است و همه معتقدند بیثباتی منجر به چالشهای عمده برای منطقه خواهد شد. بنابراین کشورهای منطقه با این موضوع مخالف هستند.»
وزیر امور خارجه ایران با اشاره به تمایل کشورهای مختلف برای میانجیگری میان ایران و آمریکا، تصریح کرد: «مواضع ما مشخص است؛ مذاکره با تهدید نمیتواند جور دربیاید و مذاکره در شرایطی باید صورت بگیرد که از تهدیدها و زیادهخواهیها دست کشیده شود.»
رایزنی تلفنی عراقچی با وزیران خارجه ترکیه و عربستان
هنوز ساعتی از این توضیحات عراقچی در حاشیه نشست هفتگی هیاتدولت نگذشته بود که خبرگزاریها از تماسهای تلفنی جداگانه وزیر امور خارجه ایران با وزیران خارجه دو کشور ترکیه و عربستان سعودی خبر دادند. آنطور که خبرگزاری تیآرتی به نقل از یک منبع در وزارت خارجه ترکیه خبر داد، هاکان فیدان و عباس عراقچی در تماسی تلفنی درخصوص تلاشها برای کاهش تنشها درپی تحولات اخیر در منطقه گفتوگو کردهاند اما در حالی که عباس عراقچی در ادامه رایزنیهای دیپلماتیک خود با فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان سعودی نیز به صورت تلفنی گفتوگو کرد. در این تماس تلفنی، وزیران خارجه ایران و عربستان ضمن تبادلنظر درباره محورهای گفتوگوی مفید پزشکیان و محمد بن سلمان درباره تحولات منطقهای و بینالمللی، نسبت به پیامدهای خطرناک هرگونه تشدید تنش در منطقه بر صلح و ثبات منطقه هشدار داده و بر مسوولیت مشترک همه کشورهای منطقه و تشریک مساعی آنها جهت حفظ ثبات و امنیت در منطقه تاکید کردند.
پیام ترامپ به نظامیان آمریکایی در آبهای جنوب ایران
در حالی که سران کشورهای منطقه در رایزنیهای دیپلماتیک، بهدنبال کاهش سطح تنش هستند، دونالد ترامپ در پیامی اعلام کرد که یک «ناوگان عظیم» نظامی بهسوی ایران در حرکت است که با «قدرت، سرعت، اشتیاق و هدف» پیش میرود. رییسجمهور آمریکا در این پیام با تاکید بر اینکه این ناوگان که در راس آن ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن قرار دارد، از ناوگانی که پیشتر به ونزوئلا اعزام شده بود، بزرگتر است، اعلام کرد که همانگونه که در مورد ونزوئلا عمل شد، این ناوگان «آماده، مایل و قادر است» در صورت لزوم ماموریت خود را با «سرعت و خشونت» به انجام برساند.
ترامپ البته حتی در این پیام نیز با همان رویکرد دوگانه، ابراز امیدواری کرد که ایران «بهسرعت پای میز مذاکره بیاید» و بر سر یک توافق «منصفانه و عادلانه» با محور «عدم دستیابی به سلاح هستهای» گفتوگو کند؛ توافقی که به ادعای او، «به نفع همه طرفها» باشد. ترامپ هشدار داد «زمان در حال پایان یافتن است» و شرایط فوریت دارد.
