آمار علیه وعدههای ارزی
احسان کشاورز- این جملات را کنار هم بگذارید: «ارز ترجیحی بهجای تولیدکننده به مردم داده میشود و رانت حذف خواهد شد»، «بانک مرکزی تصمیمی نمیگیرد که به التهاب قیمتی منجر شود»، «قدرت خرید دهکهای اول تا ششم بهتر شده است» و در نهایت «ارز تکنرخی شد و به ثبات ارزی رسیدهایم».
اینها نه نقلقولهای پراکنده بلکه مواضع رسمی سیاستگذاران اقتصادی کشور در دیماه ۱۴۰۴ است؛ ماهی که قرار بود نقطه آغاز ثبات، پایان رانت و بهبود معیشت باشد اما درست در همان ماه، آمارهای رسمی مرکز آمار ایران تصویر کاملا متفاوتی ثبت کردهاند.
در دیماه ۱۴۰۴ قیمت روغن نباتی جامد نسبت به آذر ۶ /۷۸درصد و روغن مایع ۱ /۷۷درصد افزایش یافت؛ جهشی که حتی در سالهای پرنوسان اخیر نیز کمسابقه است. قیمت تخممرغ ماشینی در یک ماه ۶ /۴۸درصد بالا رفت و مرغ ماشینی رشد ۴ /۳۷درصدی را تجربه کرد.
برنج خارجی درجه یک ۲۹درصد و برنج ایرانی درجه یک ۴ /۱۷درصد گران شد، آن هم در شرایطی که این اقلام مستقیما با سیاستهای ارزی و تجاری دولت پیوند خوردهاند.
این تنها روایت ماهانه نیست بلکه در مقیاس سالانه، قیمت لیموترش ۲۹۵درصد، لوبیا چیتی ۲۱۸درصد، برنج ایرانی ۱۹۲درصد، روغن نباتی ۱۷۰درصد و تخممرغ ۱۴۶درصد افزایش یافته است.
در مجموع از ۵۳قلم خوراکی منتخب، ۳۸ قلم رشدی بالاتر از تورم نقطهای ۱ /۵۸درصدی داشتهاند. این اعداد نه تحلیل شخصی بوده و نه برآورد غیررسمی بلکه دادههای رسمی همان نهادی هستند که باید مبنای سیاستگذاری باشند.
پرسش اما اینجاست: چگونه در ماهی که ارز تکنرخی شده، تالارها ادغام شدهاند و سیاستگذار از ثبات ارزی سخن میگوید، سفره خانوار با چنین شوک قیمتی مواجه میشود؟ اگر قدرت خرید دهکهای اول تا ششم بهبود یافته، چرا پروتئین حیوانی، لبنیات، برنج و حتی میوه همگی با شتابی بیسابقه گران شدهاند؟
آمار دیماه ۱۴۰۴ یک پیام روشن دارد: میان روایت رسمی از موفقیت سیاستهای ارزی و واقعیت ثبتشده در قیمت کالاهای اساسی، شکافی عمیق وجود دارد. شکافی که هر روز نه در گزارشهای سیاستی بلکه در فاکتور خرید خانوارها خود را نشان میدهد. وقتی عددها چنین بیرحمانه سخن میگویند، دیگر نمیتوان از ثبات حرف زد؛ ثباتی که در آمار معیشت دیده نمیشود، در زندگی مردم هم وجود ندارد.
برنج و روغن؛ صعود بیوقفه
بررسی سری زمانی قیمت برنج و روغن در مناطق شهری کشور نشان میدهد که این دو کالای پایه و پرمصرف، از ابتدای دهه۱۴۰۰ تاکنون وارد یک مسیر افزایشی پایدار شدهاند؛ مسیری که نهتنها متوقف نشده بلکه در مقاطع مختلف با شتاب بیشتری ادامه یافته است.
دادههای رسمی مرکز آمار ایران نشان میدهد قیمت برنج ایرانی درجه یک از سطوح قیمتی ابتدای دهه۱۴۰۰، طی سالهای۱۴۰۱و۱۴۰۲ بهصورت پیوسته افزایش یافته و در سال۱۴۰۳ وارد فاز جهشی شده؛ روندی که در سال۱۴۰۴ نیز متوقف نشده و در ماههای پایانی سال شدت گرفته است.
در آبانماه ۱۴۰۴ قیمت برنج ایرانی درجه یک نسبت به ماه قبل ۲ / ۵درصد افزایش یافت، این رشد در آذرماه به ۹ / ۴درصد رسید و در دیماه با جهش ۴ /۱۷درصدی نسبت به آذر، یکی از بالاترین رشدهای ماهانه این کالا در سالهای اخیر ثبت شد.
در مقیاس سالانه نیز قیمت برنج ایرانی در دیماه ۱۴۰۴ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۹ /۱۹۲درصد افزایش یافته که بهمعنای تقریبا سه برابر شدن قیمت این کالای اساسی طی یکسال است. برنج خارجی درجه یک نیز وضعیتی مشابه و حتی ناپایدارتر داشته است.
قیمت این کالا در آبانماه ۱ /۸درصد، در آذرماه ۷ /۲۶درصد و در دیماه ۲۹درصد افزایش یافته است. رشد سالانه قیمت برنج خارجی نیز در دیماه به ۸ /۱۸۷درصد رسیده؛ رقمی که نشان میدهد این کالا عملا نقش جایگزین ارزانتر برای برنج ایرانی را از دست داده است.
در بازار روغنهای خوراکی شدت افزایش قیمتها بهمراتب بیشتر بوده است. قیمت روغن نباتی جامد که طی سالهای گذشته بهصورت تدریجی افزایش یافته بود در دیماه۱۴۰۴ نسبت به آذر ۶ /۷۸درصد رشد کرده و روغن مایع نیز افزایش ۱ /۷۷درصدی را ثبت کرده است.
در مقیاس سالانه قیمت روغن نباتی جامد ۲ /۱۷۰درصد و روغن مایع ۹ /۱۵۴درصد افزایش یافته است؛ ارقامی که این دو کالا را در زمره اقلام با بیشترین تورم سالانه قرار میدهد. نکته قابل تامل آن است که این تحولات دقیقا در ماهی رخ داده که سیاستگذار پولی و ارزی از اجرای ارز تکنرخی و اثر آن بر ثبات بازار کالاها سخن گفته است.
با این حال دادههای رسمی قیمتها روایت دیگری دارند؛ روایتی که نشان میدهد برنج و روغن، بهعنوان دو ستون اصلی سفره خانوار نهتنها از فشار تورمی رها نشدهاند بلکه در دیماه وارد فاز تازهای از گرانی شدهاند. بهنظر میرسد آنچه در آمارها ثبت شده، بیش از آنکه بازتاب وعدههای سیاستی باشد، بازتاب واقعیت بازار و هزینههای تحمیلشده به مصرفکننده نهایی است.
لبنیات گران؛ هزینههای پنهان
بررسی دادههای قیمت لبنیات در مناطق شهری کشور نشان میدهد که این گروه کالایی طی سالهای اخیر یکی از پایدارترین و در عین حال کمسروصداترین کانونهای تورم بوده است. برخلاف برخی اقلام که افزایش قیمت آنها مقطعی یا فصلی است، قیمت لبنیات از ابتدای دهه۱۴۰۰ تاکنون تقریبا بدون وقفه در مسیر صعودی حرکت کرده و در دیماه ۱۴۰۴ باردیگر شتاب گرفته است.
دادههای مرکز آمار ایران نشان میدهد که قیمت شیر پاستوریزه از سال۱۴۰۰ تاکنون بهصورت پیوسته افزایش یافته و در دیماه۱۴۰۴ نسبت به آذرماه ۲ /۱۱درصد رشد کرده است. رشد سالانه قیمت شیر نیز در این ماه به ۹ /۷۸درصد رسیده که بهمعنای نزدیک به دو برابر شدن قیمت این کالای پایه در یکسال است. ماست پاستوریزه نیز در دیماه افزایش ۵ /۱۱درصدی نسبت به ماه قبل را ثبت کرده و رشد سالانه آن به ۳/۸۳درصد رسیده است. در میان فرآوردههای لبنی، پنیر ایرانی پاستوریزه بیشترین فشار قیمتی را تجربه کرده است. قیمت این کالا در دیماه نسبت به آذر ۴ /۱۷درصد افزایش یافته و رشد سالانه آن به ۳ /۷۷درصد رسیده است.
خامه پاستوریزه نیز با افزایش ماهانه ۳ /۶درصدی و رشد سالانه ۹ /۵۵درصدی نشان میدهد که موج گرانی محدود به اقلام اصلی نبوده و کل زنجیره لبنیات را دربر گرفته است. حتی دوغ پاستوریزه بهعنوان یکی از ارزانترین اقلام این گروه در دیماه ۴ /۹درصد و در مقیاس سالانه ۸ /۷۰درصد افزایش قیمت داشته است.
نکته قابلتوجه آن است که این افزایشها در شرایطی رخ داده که لبنیات از جمله کالاهایی است که امکان حذف کامل آن از سبد مصرفی خانوار بهویژه برای دهکهای پایین وجود ندارد. با این حال شتاب مداوم قیمتها اثر جانشینی و درآمدی را همزمان فعال کرده و مصرفکنندگان را به سمت کاهش مصرف یا جایگزینی با کالاهای کمکیفیتتر سوق داده است.
پیامد این روند تنها به سفره خانوار محدود نمیشود. کاهش مصرف لبنیات میتواند در میانمدت و بلندمدت هزینههای سنگینی را به اقتصاد سلامت تحمیل کند؛ هزینههایی که بهمراتب بیش از صرفهجویی کوتاهمدت در سبد مصرفی خواهد بود و آثار آن در آمارهای درمان و بهداشت عمومی نمایان میشود.
پروتئین حیوانی؛ غذای لوکس
بررسی روند قیمت اقلام پروتئینی حیوانی در مناطق شهری کشور نشان میدهد که مرغ، تخممرغ و گوشت قرمز طی سالهای اخیر بهتدریج از جایگاه کالاهای مصرف روزانه فاصله گرفته و به سمت اقلام پرهزینه و بعضا لوکس حرکت کردهاند. دادههای رسمی مرکز آمار ایران حاکی از آن است که این روند در دیماه۱۴۰۴ بهطور محسوسی تشدید شده است.
در دیماه قیمت تخممرغ ماشینی نسبت به آذرماه ۶ /۴۸درصد افزایش یافته است؛ افزایشی که در امتداد رشد ۷ /۹درصدی آبان و ۳ /۱۸درصدی آذر قرار میگیرد و نشاندهنده شکلگیری یک موج تورمی پیوسته در این بازار است. در مقیاس سالانه نیز قیمت تخممرغ نسبت به دیماه سال قبل ۵ /۱۴۶درصد افزایش یافته است. بهعبارت دیگر هزینه تامین این منبع اصلی پروتئین تقریبا دو و نیم برابر شده است.
مرغ ماشینی نیز در دیماه با رشد ۴ /۳۷درصدی قیمت نسبت به ماه قبل، یکی از بالاترین افزایشهای ماهانه خود در سالهای اخیر را ثبت کرده است. رشد سالانه قیمت مرغ به ۷ /۱۱۶درصد رسیده؛ رقمی که نشان میدهد این کالا عملا از فهرست پروتئینهای ارزانقیمت خانوار خارج شده است.
در بازار گوشت قرمز روند افزایشی با شیب ملایمتر اما ماندگارتر ادامه دارد. قیمت گوشت گاو یا گوساله در دیماه نسبت به آذر ۱ /۱۵درصد افزایش یافته و رشد سالانه آن به ۴ /۸۵درصد رسیده است. گوشت گوسفند نیز با افزایش ماهانه ۱۳درصدی و رشد سالانه ۴ /۵۳درصدی همچنان در سطوح قیمتی بالا تثبیت شده است.
مجموع این تحولات نشان میدهد که پروتئین حیوانی بهتدریج از سبد مصرف روزانه خانوارها حذف یا به مصرف مناسبتی محدود شده است. تبدیل گوشت و حتی مرغ به کالای شبهلوکس، تنها یک تغییر در الگوی مصرف نیست بلکه نشانهای از کاهش قدرت خرید واقعی خانوار و تعمیق شکاف تغذیهای است که آثار اجتماعی و سلامتمحور آن در ماهها و سالهای آینده نمایان خواهد شد.
میوه؛ جهشهای ناگهانی
بررسی روند قیمت میوه و صیفیجات در مناطق شهری کشور نشان میدهد که این گروه کالایی طی سالهای اخیر به یکی از بیثباتترین بخشهای سبد مصرفی خانوار تبدیل شده است. دادههای مرکز آمار ایران نشان میدهد که برخلاف تصور رایج درباره فصلی بودن نوسانات قیمت میوه، روند کلی قیمتها از ابتدای دهه۱۴۰۰ تاکنون افزایشی بوده و شوکهای مقطعی هر بار سطح جدیدی از گرانی را تثبیت کردهاند؛ الگویی که در دیماه۱۴۰۴ بار دیگر تکرار شده است.
در دیماه قیمت انار نسبت به آذرماه ۷ /۱۲درصد افزایش یافته و رشد سالانه آن به ۳ /۱۴۱درصد رسیده است. سیب نیز با افزایش سالانه ۳ /۱۶۹درصدی به یکی از گرانترین اقلام مصرفی خانوار تبدیل شده است.
پرتقال که معمولا بهعنوان میوهای در دسترس شناخته میشود در دیماه رشد سالانه ۴ /۱۵۰درصدی را ثبت کرده و عملا از گروه میوههای ارزانقیمت خارج شده است. در همین ماه قیمت هندوانه ۷درصد و خربزه با وجود کاهش ماهانه ۲ /۳درصدی، در مقیاس سالانه ۸ /۱۰۵درصد افزایش یافته است. در میان صیفیجات، نوسانات شدیدتر نیز به چشم میخورد.
قیمت گوجهفرنگی در دیماه نسبت به آذر ۷ /۷درصد کاهش یافته اما رشد سالانه آن همچنان ۲ /۲۷درصد است؛ موضوعی که نشان میدهد افتهای مقطعی تاثیری در مهار تورم بلندمدت این کالا نداشتهاند. پیاز نیز با وجود افزایش ماهانه ۷ /۶درصدی، در مقیاس سالانه ۱۹درصد رشد قیمت را تجربه کرده است. جمعبندی دادههای قیمتی نشان میدهد که میوه و صیفیجات که قرار بود با سیاستهای تنظیم بازار و ثبات ارزی به ثبات برسند، در عمل به یکی از کانونهای فشار معیشتی تبدیل شدهاند.
وقتی قیمت سیب، پرتقال و انار طی یکسال بیش از دو برابر میشود، دیگر نمیتوان این تحولات را به نوسانات فصلی نسبت داد. آمارها بهروشنی نشان میدهد که مجموعه سیاستهای پولی و ارزی اجراشده نهتنها نتوانستهاند از سفره خانوار محافظت کنند بلکه در عمل به افزایش هزینههای روزمره زندگی و تضعیف معیشت خانوارهای شهری منجر شدهاند؛ واقعیتی که در دیماه ۱۴۰۴ با عدد و رقم به ثبت رسیده است.
