آشوب نفتی در لبه جنگ
جهان صنعت- یک درگیری دیگر، بار دیگر بازار نفت را تکان داد. پنجشنبه شب درگیری میان ایران و آمریکا در آبهای خلیج فارس، برای چندمین بار در هفتههای اخیر بازار جهانی نفت را به لرزه درآورد و موج تازهای از جهش قیمتها را رقم زد؛ رخدادی که نه فقط تجارت انرژی بلکه زنجیره تامین جهانی، حملونقل دریایی و چشمانداز رشد اقتصاد جهان را در معرض بحرانی کمسابقه قرار داد.
هرچند هنوز تکلیف مذاکرات صلح میان ایران و آمریکا نامشخص ولی آتشبس حاکم است با این تفاوت که آمریکا آن را هرچند وقت یکبار نقض میکند. مثل حملات پنجشنبه شد. حملات متقابل در شرق تنگه هرمز و جنوب چابهار آن هم در شرایطی که مسیر عبور حدود ۲۰درصد نفت جهان همچنان با اختلال روبهرو است، بار دیگر نشان داد بازار نفت اکنون بیش از آنکه بر پایه عرضه و تقاضای متعارف حرکت کند، اسیر ریسک ژئوپلیتیک و نااطمینانی امنیتی شده است. افزایش دوباره قیمت نفت برنت و WTI پس از این درگیریها، در کنار سرگردانی هزاران کشتی در خلیج فارس و سقوط تولید اوپک به پایینترین سطح در ۳۶سال گذشته، هشداری جدی درباره ورود اقتصاد جهانی به مرحلهای از تورم انرژی، کمبود سوخت و آشفتگی تجاری است که میتواند رکود تازهای را به اقتصادهای بزرگ تحمیل کند.
خلیج فارس در محاصره بحران
بازار جهانی انرژی اکنون در وضعیتی قرار گرفته که بسیاری از تحلیلگران آن را بزرگترین اختلال عرضه نفت در تاریخ معاصر توصیف میکنند در حالی که تنشهای نظامی میان ایران و آمریکا در منطقه ادامه دارد، سازمان جهانی دریانوردی اعلام کرده حدود ۱۵۰۰کشتی و نزدیک به ۲۰هزار خدمه دریایی از زمان بسته شدن مستمر تنگه هرمز در خلیجفارس گرفتار شدهاند. این آمار تنها یک عدد خشک تجاری نیست بلکه نشانهای از قفل شدن یکی از حیاتیترین شریانهای اقتصاد جهان است.
تنگه هرمز مسیر انتقال بخش بزرگی از نفت خام، میعانات گازی و فرآوردههای انرژی جهان بهشمار میرود و اختلال در آن عملا به معنای افزایش هزینه حملونقل، رشد نرخ بیمه نفتکشها و تاخیر در تامین انرژی برای پالایشگاههای آسیا، اروپا و حتی آمریکاست. حملونقل دریایی بیش از ۸۰درصد کالاهای مصرفی جهان را جابهجا میکند و هرگونه وقفه طولانی در این مسیر میتواند زنجیره تامین جهانی را دچار بحران کند.
در چنین فضایی حملات شب گذشته میان نیروهای ایران و آمریکا بار دیگر این نگرانی را تشدید کرد که بحران از سطح یک تنش منطقهای فراتر رفته و به تهدیدی ساختاری برای تجارت جهانی تبدیل شود. واکنش فوری بازار نفت نیز همین نگرانی را بازتاب داد. قیمت نفت برنت پس از افت شدید روزهای قبل دوباره صعود کرد و از مرز ۱۰۱دلار عبور کرد. نفت WTI نیز به محدوده ۹۵دلار بازگشت.
این نوسانات شدید قیمتی نشان میدهد معاملهگران دیگر صرفا به اخبار سیاسی واکنش نشان نمیدهند بلکه نسبت به واقعیات فیزیکی بازار نفت دچار نگرانی عمیق شدهاند. وانداناهاری، تحلیلگر بازار نفت معتقد است بازار در آستانه «فروپاشی کامل» قرار گرفته و فرآیند کشف قیمت دیگر بر پایه ارزیابی منطقی از عرضه و تقاضا انجام نمیشود. به بیان دیگر، نفت اکنون بیش از هر زمان دیگری به کالایی امنیتی تبدیل شده است.
سقوط تولید اوپک و گودال یکمیلیارد بشکهای
همزمان با تشدید بحران در خلیج فارس، آمارهای تولید اوپک نیز تصویری نگرانکننده از وضعیت عرضه جهانی ارائه میدهد. نظرسنجی بلومبرگ نشان میدهد تولید نفت خام اوپک در آوریل به پایینترین سطح خود در ۳۶سال گذشته رسیده است. تولید این سازمان با کاهش ۴۲۰هزار بشکهای به حدود ۵۵/۲۰میلیون بشکه در روز سقوط کرده؛ سطحی که از سال۱۹۹۰ تاکنون سابقه نداشته است.
بخش بزرگی از این افت ناشی از اختلال در صادرات نفت کشورهای خلیج فارس و تعطیلی بخشی از ظرفیت تولید در منطقه است. کویت بیشترین آسیب را دیده و تولیدش به کمتر از یکسوم سطح پیش از جنگ رسیده است. صادرات این کشور نیز تقریبا متوقف شده و به تنها ۲۲هزار بشکه در روز سقوط کرده است.
آنچه اما بیش از اعداد تولید بازارها را نگران کرده، هشدار مدیران غولهای نفتی جهان درباره شکاف عظیم عرضه است. وائل ساوان، مدیرعامل شل اعلام کرده بازار نفت اکنون با کمبودی نزدیک به یکمیلیارد بشکه روبهرو است؛ کمبودی که هر روز عمیقتر میشود. او تاکید کرده بخشی از این نفت به دلیل بسته شدن مسیرهای صادراتی عملا قفل شده و بخش دیگر نیز اصلا تولید نمیشود.
این اظهارات زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بدانیم مصرف روزانه نفت جهان حدود ۱۰۰میلیون بشکه است. به عبارت دیگر، بازار جهانی با شکافی روبهرو شده که جبران آن حتی در صورت توقف فوری جنگ نیز ماهها زمان خواهد برد. جفری میلر، مدیرعامل هالیبرتون نیز هشدار داده بازیابی تولید از دست رفته نه سریع خواهد بود و نه ساده.
همین نگرانیها باعث شده بسیاری از شرکتهای نفتی و پالایشگاهی جهان به برداشت گسترده از ذخایر استراتژیک روی بیاورند. ذخایر نفت خام آمریکا نیز طی هفتههای اخیر روند نزولی داشته و اداره اطلاعات انرژی آمریکا اعلام کرده ذخایر نفت و سوخت این کشور همچنان در حال کاهش است.
در این میان بحران فقط به بازار نفت خام محدود نمانده است. قیمت سوخت جت، دیزل و بنزین در بسیاری از کشورها روندی صعودی گرفته و شرکتهای هواپیمایی بهدلیل افزایش هزینه سوخت ناچار به کاهش برخی پروازها شدهاند. مدیرعامل شل اعلام کرده تاکنون حدود ۵درصد از مصرف سوخت جت کاهش یافته اما این افت هنوز نتوانسته فشار ناشی از کمبود عرضه را جبران کند.
اقتصاد جهانی در آستانه موج جدید تورم
تشدید بحران نفتی اکنون به مهمترین تهدید برای اقتصاد جهانی تبدیل شده است. اقتصادهایی که هنوز بهطور کامل از تبعات تورم سالهای اخیر و شوکهای زنجیره تامین پس از کرونا خارج نشدهاند، حالا با خطر افزایش دوباره هزینه انرژی مواجه شدهاند.
افزایش قیمت نفت معمولا با فاصله زمانی کوتاهی به رشد قیمت کالاها و خدمات منجر میشود. بالا رفتن هزینه حملونقل، افزایش قیمت مواد اولیه و رشد هزینه تولید میتواند موج تازهای از تورم را در سراسر جهان ایجاد کند. تفاوت بحران کنونی با شوکهای قبلی اما در این است که این بار بازار نه با یک کاهش موقتی عرضه بلکه با اختلالی عمیق در زیرساخت لجستیک انرژی روبهرو شده است.
مدیران شرکتهای بزرگ نفتی نیز هشدار دادهاند حتی اگر توافق سیاسی میان ایران و آمریکا حاصل شود، بازگشت بازار به شرایط عادی بسیار زمانبر خواهد بود. مایک ویرث، مدیرعامل شورون گفته احتمالا ماهها طول میکشد تا صادرات نفت از طریق تنگه هرمز به وضعیت طبیعی بازگردد. دارن وودز، مدیرعامل اکسونموبیل نیز تاکید کرده پس از بازگشایی تنگه هرمز حداقل دو ماه زمان لازم است تا جریان نفت به شرایط عادی برسد.
اندرو اوبراین، مدیر مالی کونوکوفیلیپس هشدار داده تاثیر واقعی کمبود عرضه هنوز بهطور کامل نمایان نشده است زیرا نفتکشهایی که پیش از آغاز جنگ از خلیج فارس خارج شده بودند، تازه در هفتههای اخیر به مقصد رسیدهاند. اکنون که آن محمولهها تخلیه شدهاند، بازار به تدریج با واقعیت کاهش شدید عرضه روبهرو خواهد شد. او حتی احتمال داده برخی کشورهای وابسته به واردات نفت و سوخت در تابستان امسال با کمبودهای بحرانی مواجه شوند. همزمان بحران در اوپک نیز ابعاد تازهای پیدا کرده است. خروج امارات متحده عربی از این سازمان آنهم در میانه بحران فعلی، نشانهای از افزایش شکافهای درونی میان تولیدکنندگان بزرگ نفتی است. هرچند برخی اعضای اوپکپلاس اعلام کردهاند تولید اسمی خود را در ماه ژوئن افزایش خواهند داد اما بسیاری از تحلیلگران معتقدند این افزایش بیشتر جنبه روانی دارد و در عمل توان جبران کمبود فعلی را ندارد. بازار نفت اکنون میان دو سناریو گرفتار شده است؛ از یک سو احتمال توافق سیاسی و کاهش تنش وجود دارد و از سوی دیگر هرگونه درگیری تازه میتواند شوک قیمتی جدیدی ایجاد کند. همین وضعیت باعث شده معاملهگران و سرمایهگذاران تقریبا هر روز تحتتاثیر تیترهای سیاسی تصمیمگیری کنند. پریانکا ساچدوا، تحلیلگر بازار میگوید: بازار نفت بیش از دو ماه است که «میان دیپلماسی و اختلال» سرگردان مانده است.
تحلیلگران میگویند: حتی اگر جنگ متوقف شود، اثرات آن بر بازار انرژی و اقتصاد جهانی به این زودی پایان نخواهد یافت. جهان اکنون با بحرانی روبهرو است که تنها یک تنش نظامی ساده نیست بلکه نشانهای از شکنندگی نظم انرژی جهانی و وابستگی عمیق اقتصاد دنیا به امنیت خلیج فارس است. در چنین شرایطی هر گلولهای که در آبهای این منطقه شلیک میشود، میتواند نه فقط قیمت نفت بلکه سرنوشت رشد اقتصادی جهان را تغییر دهد.
