یکشنبه ۵ خرداد ۱۳۹۸- Sunday 26 May 2019

دکتر صلاح‌الدین هرسنی*
درست به مدت یک ماه پس از سفر حسن روحانی به بغداد، عادل عبدالمهدی نخست‌وزیر عراق به تهران آمد. آن‌گونه که گفته شده قرار است عادل عبدالمهدی بعد از تهران به ریاض و سپس آنکارا سفر کند. جدا‌ از پیام‌هایی که در سفر عادل عبدالمهدی وجود دارد، باید دانست که این سفر او و هیات همراه دارای چه اهمیتی است‌ و چرا اساسا عادل عبدالمهدی تهران، ریاض و سپس آنکارا را ایستگاه و مقصد دیپلماسی عراق در وقت کنونی انتخاب کرده است؟
پاسخ به این پرسش در ارتباط با شرایطی است که عراق در آن قرار گرفته است. واقعیت آن است که عراق دوران پسا‌داعش تلاش دارد خود را از حاشیه تحولات منطقه غرب آسیا به متن این تحولات آورد. معنی و مفهوم این وضعیت آن است که اگر عراق در روزگاران ترکتازی‌ها و فتنه داعش نتوانست نوعی موازنه را میان بازیگران تحولات خود بر‌قرار کند، حال بعد از برقراری یک دوره نظم آنارشیک و تئوری آشوب، خواهان ثبات و سامان سیاسی است. به این ترتیب با توجه به جنس و نوع سیاستی که عراق در دوره پسا‌داعش تعقیب می‌کند، می‌توان گفت که عادل عبدالمهدی و سایر مقامات کنونی عراق با این سفر‌ها در‌صدد تعقیب و باز‌تعریف موازنه‌گرایی پایدار در سیاست خارجی عراق پسا‌داعش هستند. از منظر تئوریک، موازنه‌گرایی پایدار به شرایطی اطلاق می‌شود که در فرآیند آن به یک بازیگر بیشتر از سایر بازیگران امتیاز داده نشود. به عبارت دیگر، عراق با توجه به و در نظر گرفتن منافع ملی خود در پسا‌داعش در‌صدد اعطا و دادن امتیاز یکسان به همه بازیگرانی است که نقشی در مناسبات و تحولات سیاسی این کشور در دوران بی‌ثباتی و فتنه داعش داشته‌اند. واقعیت آن است که تهران به همراه ریاض و آنکارا در زمره بازیگرانی قرار داشتند که اگر‌چه نقش آنها در روزگاران فتنه و ترکتازی‌های داعش در عراق یکسان نبود، اما با توجه به منافع خود خواهان بیشترین نقش‌یابی در تحولات عراق دوران داعش بوده‌اند.
در این ارتباط، نقش تهران هنگام بی‌ثباتی و فتنه داعش بیشتر از نقش ریاض و آنکارا بود و این پیشتازی را مرهون تدارک و سازماندهی نیروی مردمی حشد الشعبی بود. حال و بعد از دفع فتنه داعش مقامات عراق چاره را در آن دیده‌اند که بخواهند برای ثبات و سامان سیاسی نوعی موازنه را در دوران گذار و پسا‌داعش فراهم سازند. به همین خاطر بود که عادل‌ عبدالمهدی در سفر به تهران این پیام را ابتدا به مقامات تهران و سپس به صورت غیر‌مستقیم به دیگر بازیگران منطقه‌ای و فرا‌منطقه‌ای تحولات عراق منتقل کرد که به هیچ بازیگری اجازه نمی‌دهد از خاک عراق علیه تهران استفاده کنند. از منظر معنا‌گرایی این پیام عادل عبدالمهدی را باید تلاشی برای موازنه‌گرایی پایدار در عراق پسا‌داعش دانست. به واقع موازنه‌گرایی پایدار مقامات عراق در بطن و متن این پیام نهفته است، به این معنی که اگر عادل عبدالمهدی خواهان آن است که خاک کشورش در پساداعش علیه تهران استفاده نشود، به همان میزان نیز خواهان آن است که تهران از خاک بغداد علیه سایر بازیگران مانند ریاض و حتی آنکارا و در سوی دیگر علیه بازیگر فرا‌منطقه‌ای تحولات عراق یعنی واشنگتن استفاده نکند. چراکه عراق پساداعش بیش از هر چیز به ثبات و سامان سیاسی نیازمند است و منافع حیاتی و به طریق اولی منافع ملی عراق اجازه نمی‌دهد راهبرد دیگر را جز موازنه‌گرایی پایدار تعقیب کند.
محققا این تلاش و مساهمت جدید مقامات بغداد برای جایگاه‌یابی و نقش‌آفرینی بازیگران تحولات عراق در پسا‌داعش متضمن بیشترین فواید راهبردی برای تهران نسبت به دیگر بازیگران منطقه‌ای تحولات عراق یعنی ریاض و آنکارا خواهد بود. اول آنکه در این نقش‌یابی جدید تهران می‌تواند با نقش واسطه‌ای و میانجی بغداد در منازعه خود با ریاض و محافل دیگر دنیای عرب امتیاز بگیرد. دوم آنکه بغداد می‌تواند در پرتو نقش واسطه خود از شدت منازعه تهران و واشنگتن بکاهد و همچنین تلاش‌های واشنگتن را برای شکاف روابط تهران و بغداد بی‌اثر سازد و سوم آنکه حتی تهران می‌تواند در سایه این نقش جدید، بغداد را برای دور زدن تحریم‌های واشنگتن به حیاط خلوت خود تبدیل کند. به نظر می‌رسد با توجه به نیاز اقتصادی ایران در پسا برجام و با توجه به لزوم کاهش شرایط تنازعی در روابط تهران- ریاض و حتی شرایط ضعیف و شکننده آنکارا، تهران برای پذیرش این نقش‌آفرینی جدید بغداد آمادگی نشان داده است. البته پذیرش این نقش جدید از سوی تهران همه عوامل نقش‌دهنده موازنه‌گرایی پایدار مقامات عراق نیست. در راستای نقش سازنده تهران،ریاض و آنکارا نیز باید برای تحقق راهبرد موازنه‌گرایی پایدار مقامات عراق آمادگی نشان دهند که به نظر می‌رسد مظاهر و نشانه‌های این آمادگی با توجه به تلاش مقامات جدید عراق و از سوی دیگر با توجه به شرایط آنها در منطقه ژئوپلیتیکی غرب آسیا در حال پدیدار و هویدا شدن است.
*مدرس علوم سیاسی و روابط بین‌الملل
[email protected]

لطفا برای دریافت فایل روزنامه به آرشیو روزنامه و یا وبسایت جــــار یا پیشخوان مراجعه نمائید.

  • facebook
  • googleplus
  • twitter
  • linkedin
  • linkedin

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *