شنبه ۲۴ فروردین ۱۳۹۸-Saturday 13 April 2019

محسن یزدان‌پناه- چندی پیش فوریت طرحی در مجلس به تصویب رسید مبنی بر اینکه بانک مرکزی باید مالیات سود خرید و فروش ارز را پرداخت کند‌‌. در مقابل، هم در بانک مرکزی و همچنین بیرون از آن جمعی به این موضع واکنش نشان دادند‌‌. حرف اصلی واکنش‌ها این بود که این پول پرقدرت است و هر ریال آن در اقتصاد لاجرم هفت برابر خواهد شد‌‌. بانک مرکزی باید «هرگونه ریال ناشی از خرید و فروش ارز را عقیم کند‌‌.»
این نوشتار کوتاه به دنبال ارزیابی و جهات طرح پیشنهادی در مجلس نیست، در پی آن است که نشان دهد تاچه حد باورهای غلطی می‌تواند لباس و ظاهر «علمی» به تن کند و زمینه‌ساز گمراهی شود‌‌. خاطرم هست زمانی که دانشجوی کارشناسی بودم در درس کلان دو، مبحث ضریب فزاینده پولی تا چه حد احساس متفاوت بودن را القا می‌کرد‌‌. نیروی استعاری و رمزگونه ضریب فزاینده (از اینکه ظاهر چیزی با واقعیت آن متفاوت است و این علم است که می‌تواند با کاوشش آن واقعیت زیرین و ناپیدا را کشف کند) موثر بود‌‌. با این نیرو بود که من نوعی می‌توانستم میان خودم و کسان عامی دیگر فاصله‌گذاری کنم و خود را مجهز به عینکی (مفهوم ضریب فزاینده پولی) رمزگشا ببینم‌‌.
اما چرا ضریب فزاینده بیشتر از اینکه مسیر تبیین باشد به افسون بدل شده است؟ برای اینکه باورمندان به آن به سختی حاضر می‌شوند صحت و وجاهت این مفهوم را مورد پرسش قرار دهند‌‌. بااین حال، ارزیابی این مفهوم و حتی رد آن ابدا کار دشواری نیست‌‌. ادبیات منتشرشده در رد آن هم کم نیست، یکی از معروف‌ترین آنها مقاله بانک مرکزی انگلیس است‌‌.
ضریب فزآینده پولی بر یک روایت (داستان) استوار است‌‌. در این روایت بانک مرکزی ۱۰ تومان پول منتشر می‌کند، دریافت‌کننده پول آن را در بانک A، سپرده‌گذاری می‌کند، بانک A بعد از کسر ذخیره قانونی (مثلا ده درصد)، مبلغ نه تومان را وام‌دهی می‌کند، وام‌گیرنده نه تومان را در بانک B، سپرده‌گذاری می‌کند؛ این روند تا اتمام قدرت وام‌دهی در بانک C، D، E‌، و ‌‌. ‌‌. ‌‌. ادامه پیدا می‌کند‌‌. برای اساس این توالی فرمول ضریب فزاینده متناسب با عکس نرخ ذخیره قانونی استخراج می‌شود‌‌.
چرا این روایت از ضریب فزاینده نادرست است؟ (یک) به این دلیل که روایتی کلان نیست و دچار «مغالطه ترکیب» است‌‌. یک روایت کلان نباید در موقعیت اول خود بانک A را از سایر بانک‌ها جدا کند‌‌. در مقابل، روندها باید به شکل متقارن بر بانک‌ها بار شود‌‌. در این صورت عددی (تقریبا) مساوی به هر بانک در گام اول می‌رسد‌‌. اگر در مثال تعداد بانک‌ها را ده فرض کنیم، به هر بانک یک تومان رسیده است و هر بانک می‌تواند بدون اتکا به طی توالی روایت شده در داستان ده واحد خلق پول کند؛ از این جهت که سرجمع ورود پول و خروج پول از یک بانک به شکل تقریبا متقارنی با یکدیگر خنثی می‌شود.
(دو) نکته بعدی در خطا بودن مفهوم ضریب فزاینده ندیدن بازار بین بانکی است‌‌. نظام کنونی بانکی مبتنی بر جاری بودن بازار بین بانکی است‌‌. جاری بودن بازار بین بانکی یعنی جاری بودن یک کانال روزانه برای دسترسی به «پول پرقدرت» بانک مرکزی با نرخی که در آن بازار جاری است‌‌. همچنین اگر این واقعیت را با واقعیت دیگر، یعنی از بین رفتن اهمیت اسکناس در اقتصاد جمع کنیم، نتیجه این خواهد بود که اساسا کنشگران اقتصاد به پول بانک مرکزی (که بخش اعظم آن ذخیره است نه اسکناس) دسترسی ندارند‌‌. انتشار پول پرقدرت از بانک مرکزی (با هر ترتیبی) به معنای عرضه بیشتر ذخایر در بازار بین بانکی و کاهش فشار برنرخ بهره است و معنای دیگری ندارد‌‌.
(یک) بانک مرکزی اعلام کرده است که سیاستش جلوگیری از افزایش فشار بر نرخ بهره است‌‌. همچنین از تحلیل ترازنامه‌ای نظام بانک می‌دانیم که جمع نسبت بالای شبه پول (حدود ۸۰ درصد) با نرخ بهره بالا (حدود ۲۰ درصد) لزوما به معنای اضافه برداشت و افزایش فشار برنرخ بهره خواهد بود‌‌. بنابراین اگر سیاست، تعدیل نرخ بهره یا حتی جلوگیری از افزایش آن است، لازمه آن افزایش عرضه ذخایر به بازار بین بانکی است‌‌.
(دو) در اینجا افزایش عرضه ذخایر اثر مبادله‌ای با اضافه‌برداشت دارد؛ در این معنا با افزایش عرضه از سطح اضافه‌برداشت خواهد کاست‌‌.
(سه) برخی از کارشناسان اظهار کرده‌اند که بانک مرکزی هرگونه ریال ناشی از فروش ارز را باید عقیم کند‌‌. در مقابل باید پرسید که این «ریال» چیست و از کجا آمده است؟ اگر در نظام حسابداری میان بانک‌ها و بانک مرکزی دقیق شویم این ریال چیزی نمی‌تواند باشد جز ذخیره موجود در سیستم بانکی (بدهی بانک مرکزی به بانک‌ها)‌‌. در شرایطی که فشار بر ذخایر به دلیل پیش گفته بالاست، این خود عامل دیگری خواهد بود برای فشار بیشتر بر ذخایر و اضافه‌برداشت بیشتر‌‌. از دلایل اوج‌گیری اضافه برداشت بانک‌ها در زمان پیش فروش سکه هم همین بود‌‌. بنابراین تزریق ریال ناشی از فروش ارز به سیستم (به غیر از موضوع تسعیر) در واقع تزریق ریالی است که پیشتر از موجودی ذخایر کسر شده است و اگر مجددا تزریق نشود، به اضافه‌برداشت بیشتر دامن می‌زند‌‌.

لطفا برای دریافت فایل روزنامه به آرشیو روزنامه و یا وبسایت جــــار یا پیشخوان مراجعه نمائید.

  • facebook
  • googleplus
  • twitter
  • linkedin
  • linkedin

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *