۴شهر و یک‌رویا
جهان صنعت _ چهارشهر آلماتی، آستانه، تاشکند و بیشکک وارد رقابتی فشرده برای تبدیل‌شدن به‌قطب اقتصادی آینده آسیای مرکزی شدند. در این میان آلماتی و آستانه به‌پشتوانه قدرت اقتصادی قزاقستان، توسعه بازارهای مالی و جذب گسترده سرمایه خارجی همچنان موقعیت برتر را در اختیار دارند. با این حال رشد سریع تاشکند و برنامه‌های توسعه شهری ازبکستان نشان می‌دهد که توازن اقتصادی منطقه به‌تدریج درحال تغییر است.
موتور دوگانه اقتصاد قزاقستان
به گزارش ایرنا، آلماتی برای مدت طولانی مرکز سیاسی و تجاری قزاقستان بود اما انتقال پایتخت به‌آستانه باعث تقسیم نقش میان این دوشهر شد. آلماتی همچنان بزرگ‌ترین مرکز تجاری و مالی آسیای مرکزی باقی مانده درحالی‌که آستانه به‌مرکز سیاسی، نهادی و فعالیت شرکت‌های بزرگ تبدیل شده است. اقتصاد آستانه در سال۲۰۲۵ حدود ۱۰درصد و اقتصاد آلماتی نزدیک به۵درصد رشد کرد. این دوشهر در مجموع حدود ۱۰۷میلیارددلار تولید اقتصادی داشتند و اکنون یک موتور دوگانه را تشکیل می‌دهند که بخش مهمی از تجارت و سرمایه منطقه را در خود متمرکز کرده است.
مهم‌ترین مزیت آنها قدرت اقتصاد قزاقستان است. این کشور بیش از نیمی از تولید ناخالص داخلی آسیای مرکزی و نزدیک به‌دوسوم سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی منطقه را در اختیار دارد. چنین مقیاسی منابع لازم برای ساخت و نگهداری زیرساخت‌های شهری، توسعه شبکه حمل‌ونقل و پشتیبانی از فعالیت شرکت‌های بزرگ را فراهم کرده است.
قزاقستان توسعه‌یافته‌ترین بازارهای سرمایه منطقه را دارد. بورس اوراق بهادار قزاقستان در آلماتی و مرکز مالی بین‌المللی و بورس بین‌المللی آستانه، امکان دسترسی شرکت‌ها به‌بازار سهام، اوراق بدهی، سرمایه‌گذاران نهادی و خدمات مالی پیشرفته را فراهم می‌کنند. قزاقستان تنها کشور آسیای مرکزی است که از رتبه اعتباری حاکمیتی در سطح سرمایه‌گذاری برخوردار است؛ مزیتی که ریسک کشوری و هزینه تامین مالی پروژه‌ها را کاهش می‌دهد.
حضور چنددهه‌ای شرکت‌های بین‌المللی در آلماتی و آستانه نیز اکوسیستمی از مدیران حرفه‌ای، موسسات مالی، شرکت‌های خدماتی و نیروی کار ماهر به‌وجود آورده است. این سابقه باعث می‌شود سرمایه‌گذاران جدید نیز این دوشهر را به‌عنوان محل استقرار دفتر منطقه‌ای خود انتخاب کنند.
خیز تاشکند برای کاهش فاصله
تاشکند درحال تبدیل‌شدن به‌جدی‌ترین رقیب مراکز اقتصادی قزاقستان است. اقتصاد پایتخت ازبکستان در سال۲۰۲۵ به‌حدود ۲۹میلیارددلار رسید؛ رقمی معادل ۴۰درصد اقتصاد آلماتی و حدود سه‌چهارم اقتصاد آستانه. تاشکند در همین سال رشد واقعی ۳/۱۱درصدی را ثبت کرد که از رشد ۲/۱۰درصدی آستانه و ۹/۴درصدی آلماتی بیشتر بود.
مهم‌ترین مزیت تاشکند جمعیت ازبکستان است که تقریبا دو برابر قزاقستان برآورد می‌شود. این جمعیت بازار مصرف بزرگ‌تر و نیروی کار گسترده‌تری را در اختیار پایتخت قرار می‌دهد اما همین ویژگی می‌تواند به‌یک محدودیت تبدیل شود زیرا دولت باید به‌صورت مداوم در زمینه اشتغال، مسکن، حمل‌ونقل و خدمات شهری سرمایه‌گذاری کند. اگر افزایش بهره‌وری و سرمایه‌گذاری با رشد جمعیت هماهنگ نباشد مزیت جمعیتی فشار بیشتری بر اقتصاد وارد خواهد کرد.
تفاوت تولید سرانه نیز همچنان قابل‌توجه است. تولید اقتصادی به‌ازای هر ساکن در سال۲۰۲۵ در آلماتی حدود ۲۹هزارو۹۰۰دلار و در آستانه ۲۳هزارو۷۰۰دلار بود درحالی‌که این رقم در تاشکند حدود ۹۳۰۰دلار برآورد شد. این آمار نشان می‌دهد که تاشکند باوجود رشد بالا هنوز از نظر میزان تولید به‌ازای هر شهروند فاصله زیادی با دو شهر قزاقستان دارد.
اقتصاد ۱۴۷میلیارددلاری ازبکستان نیز کمتر از نصف اقتصاد ۳۰۶میلیارددلاری قزاقستان است. رتبه اعتباری این کشور پایین‌تر از سطح سرمایه‌گذاری قرار دارد و بازارهای سرمایه آن نیز هنوز توسعه کافی پیدا نکردند. افزون بر این وجوه ارسالی مهاجران در سال۲۰۲۵ معادل ۳/۱۴درصد تولید ناخالص داخلی ازبکستان بود که وابستگی اقتصاد به‌درآمدهای خارجی را نشان می‌دهد.
با این حال تاشکند برای افزایش ظرفیت‌های خود برنامه بزرگی را دنبال می‌کند. احداث تاشکند جدید در سال۲۰۲۳ آغاز شد و فاز نخست آن برای اسکان ۶۰۰هزار نفر طراحی شده است. ظرفیت نهایی این شهر به۲میلیون‌نفر می‌رسد و قرار است تا سال۲۰۳۴ حدود ۲۰۰هزارواحد مسکونی همراه با زیرساخت‌های تجاری، آموزشی و حمل‌ونقل ساخته شود.
آلماتی؛ مانع اصلی تاشکند
باوجود نزدیک‌شدن تاشکند به‌آستانه عبور از آلماتی بسیار دشوارتر خواهد بود زیرا اقتصاد آلماتی بیش از دو برابر اقتصاد تاشکند است. برآوردها نشان می‌دهد تاشکند برای رسیدن به‌اندازه اقتصاد آلماتی باید به‌مدت ۵۰سال به‌صورت مرکب سالانه حدود ۷۵/1درصد بیشتر از این شهر رشد کند.
پایداری چنین برتری‌ای قطعی نیست. رشد اقتصادهای نوظهور معمولا با افزایش درآمد و نزدیک‌شدن به‌اقتصادهای توسعه‌یافته کاهش می‌یابد. آلماتی نیز راکد نمانده و در طرح جامع۲۰۴۰ خود ایجاد پنج‌مرکز اقتصادی و شهری جدید را پیش‌بینی کرده است. جمعیت این شهر ممکن است تا سال۲۰۴۰ به۶/۳میلیون نفر برسد. توسعه شهر آلاتائو در نزدیکی آن نیز می‌تواند اشتغال، سرمایه‌گذاری و ظرفیت اقتصادی منطقه بزرگ آلماتی را افزایش دهد.
آستانه نیز به‌توسعه زیرساخت‌ها ادامه می‌دهد. تنها در هفت‌ماهه نخست سال۲۰۲۶ حدود ۲/2میلیون‌مترمربع مسکن در این شهر تکمیل شد. طرح جامع آستانه جمعیت ۲میلیون‌و۲۷۵هزارنفری را تا سال۲۰۳۵ پیش‌بینی کرده و شامل توسعه بیشتر مسکن، حمل‌ونقل و خدمات شهری بوده بنابراین تاشکند برای کاهش فاصله باید نه با شهرهایی ایستا بلکه با رقبایی درحال توسعه رقابت کند.
بیشکک؛ رشد بالا از پایه‌ای کوچک
بیشکک، پایتخت و مرکز اصلی اقتصاد قرقیزستان در سال۲۰۲۴ رشد قابل‌توجه ۸/۱۵درصدی را تجربه کرد اما اندازه اقتصاد آن تنها حدود ۳۰درصد اقتصاد تاشکند است. تولید اقتصادی سرانه این شهر نیز حدود ۶۵۰۰دلار برآورد شده که از رقم ۹۳۰۰دلاری تاشکند پایین‌تر است.
مزیت بیشکک بیشتر در هزینه‌های پایین و منابع انرژی نهفته است. نرخ مالیات بر سود شرکت‌ها در قرقیزستان ۱۰درصد است و تولید برق این کشور عمدتا بر انرژی آبی تکیه دارد. این ویژگی می‌تواند پایه‌ای کم‌کربن برای جذب صنایع جدید فراهم کند هرچند کمبود فصلی برق همچنان یک محدودیت جدی است. جمعیت و اقتصاد کوچک‌تر نیز بازار داخلی و منابع مورد نیاز برای سرمایه‌گذاری گسترده در زیرساخت‌ها را محدود می‌کند.
بیشکک ازطریق گسترش محدوده کلان‌شهری درحال توسعه است. اصلاحات سال۲۰۲۴ مساحت آن را بیش از سه‌برابر کرد و ۲۴شهرک اطراف را در محدوده پایتخت قرار داد. طرح جامع سال۲۰۵۰ نیز جمعیتی نزدیک به۲میلیون نفر را برای این شهر در نظر گرفته است.
درنتیجه آلماتی و آستانه در آینده نزدیک موقعیت برتر خود را حفظ خواهند کرد. تاشکند سریع‌ترین رقیب در حال ظهور است اما برای رسیدن به‌آلماتی به‌دهه‌ها رشد پایدار، توسعه بازار سرمایه و اصلاح ساختارهای اقتصادی نیاز دارد. بیشکک نیز می‌تواند به‌مرکزی جذاب برای فعالیت‌های کم‌هزینه و انرژی‌محور تبدیل شود اما هنوز از نظر مقیاس توان رقابت مستقیم با سه شهر دیگر را ندارد. رقابت اصلی آسیای مرکزی فعلا میان موتور دوگانه قزاقستان و تاشکند درحال صعود شکل گرفته است.
