گزارش تامین‌اجتماعی از تجربه‌های بین‌المللی برای مواجهه با سالمندی جمعیت
جهان صنعت – جمعیت ۶۰ساله و بالاتر ایران از ۷/۱۱میلیون نفر در سال۲۰۲۵ به ۴/۳۱میلیون نفر در سال۲۰۵۰ خواهد رسید؛ همزمان جمعیت افراد ۸۰ساله و بالاتر نیز بیش از چهاربرابر می‌شود و این تغییر جمعیتی، نیاز به بازنگری در خدمات بازنشستگی، درمانی، توانبخشی و مراقبت بلندمدت را افزایش خواهد داد. گزارش سازمان تامین‌اجتماعی با بررسی روند سالمندی در ایران و تجربه شش کشور، بر ضرورت بازطراحی خدمات تامین‌اجتماعی از بازنشستگی و درمان تا مراقبت بلندمدت و خدمات در منزل تاکید دارد.
در ادامه مجموعه مطالعات و بررسی تجربه‌های بین‌المللی مرتبط با رویکردها و برنامه‌های تحولی، هفتمین گزارش خود را با موضوع «نقش سازمان‌های تامین‌اجتماعی در جوامع رو به سالمندی» منتشر کرده است. این مطالعه با بهره‌گیری از رهنمودهای اتحادیه بین‌المللی تامین‌اجتماعی و تجربه‌های بین‌المللی و با هدف بهره‌مندی ذی‌نفعان، تصمیم‌سازان، کارشناسان، پژوهشگران و اصحاب رسانه تهیه شده است.
سالمندی جمعیت یک واقعیت جهانی است و تقریبا همه کشورها یکی از سریع‌ترین گذارهای جمعیتی را تجربه می‌کنند که اساسا زمینه عملکرد نظام‌های تامین‌اجتماعی را تغییر می‌دهد.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد در دسامبر۱۹۹۰، اول اکتبر (۹ مهرماه) هر سال را به‌عنوان روز جهانی سالمند نامگذاری کرد. در جمهوری اسلامی ایران نیز به‌دلیل آموزه‌های دینی و جایگاه ویژه سالمندان در خانواده و جامعه، بزرگداشت مقام سالمند به‌صورت هفته ملی برگزار می‌شود. شعار هفته ملی سالمندان (۴ تا ۱۰ مهر ۱۴۰۵) نیز «عصر زندگی طولانی‌تر؛ بازاندیشی در نظام‌ها برای زندگی بهتر» اعلام شده است.
جمعیت سالمندان ایران تا ۲۰۵۰ به ۴/۳۱میلیون نفر می‌رسد
جمهوری اسلامی ایران با چنان سرعتی به سوی سالمندی جمعیت حرکت می‌کند که سهم جمعیت ۶۰ساله و بالاتر از ۷/۱۱میلیون نفر در سال ۲۰۲۵ به ۴/۳۱میلیون نفر در سال۲۰۵۰ افزایش می‌یابد یعنی حدود ۷/۲برابر می‌شود.
در همین مدت، جمعیت ۸۰ساله و بالاتر از ۱/۱میلیون نفر به ۹/۴میلیون نفر خواهد رسید؛ یعنی بیش از چهار برابر می‌شود و رتبه ایران از نظر سهم جمعیت سالمند، از ۹۱ به ۵۶ در میان ۱۹۵ کشور تغییر می‌کند.
چالش اصلی امروز صرفا تعداد سالمندان نیست، بلکه شتاب چشمگیر سالمندی جمعیت است که در سال‌های آینده به خدمات سالمندی، از جمله حمایت‌های اجتماعی، مزایای بازنشستگی، خدمات درمانی، توانبخشی، مراقبت بلندمدت، خدمات در منزل و حمایت خانواده‌ها نیاز خواهد داشت.
در پاسخ به این تقاضا و تامین نیازهای نوظهور، نقش سنتی سازمان تامین‌اجتماعی نیز باید از مسیر طراحی و اجرای اقدامات ابتکاری و نوآوری‌های اجتماعی، در حمایت از جامعه و ترویج سالمندی سالم تحول یابد.
تا سال۲۰۵۰ در ایران ۴/۳۱میلیون سالمند داریم/ گزارش تامین‌اجتماعی از تجربه‌های بین‌المللی برای مواجهه با سالمندی جمعیت
یافته‌های کلیدی از تجربیات بین‌المللی
سازمان تامین‌اجتماعی می‌تواند در چارچوب سیاستی چندبعدی در جهت حفظ کرامت، ارتقای کیفیت زندگی، مشارکت اجتماعی، روابط بین‌نسلی، ادغام نظام سلامت، حمایت اجتماعی و خدمات مراقبتی برای ارتقای رفاه سالمندان اقدام کند.
مجموعه رهنمودهای اتحادیه بین‌المللی تامین‌اجتماعی در زمینه «راهکارهای مدیریتی و اجرایی خدمات مراقبت بلندمدت»، از توسعه سیستم‌های مراقبتی و استراتژی‌های ملی برای مقابله با چالش‌های ناشی از سالمندی جمعیت پشتیبانی می‌کند. این رهنمود بر نیاز به راه‌حل‌های اجرایی متناسب با کشورها و مناطق مختلف تاکید دارد و بر اهمیت ارائه طیف گسترده‌ای از خدمات مراقبت بلندمدت، از جمله توانبخشی یکپارچه و رویکردهای نوآورانه، شامل شبکه‌ای از ارائه‌دهندگان خدمات واجد شرایط و تضمین ارائه مراقبت با کیفیت بالا صحه می‌گذارد.
تجربیات سازمان‌های عضو اتحادیه بین‌المللی تامین‌اجتماعی (ایسا) در سال۲۰۲۶ شامل شش ابتکار کلیدی است:
۱- طرح مشارکت بین‌نسلی (Espacio Zuviría) آرژانتین
این طرح با هدف بازسازی پیوندهای اجتماعی و کاهش انزوا از طریق مشارکت بین‌نسلی انجام می‌شود و به چالش رشد انزوای اجتماعی و تضعیف روابط حرفه‌ای و اجتماعی، به‌ویژه در میان اعضای مسن‌تر و بازنشسته، پاسخ می‌دهد. این پروژه شامل یک فضای فیزیکی چندمنظوره است که در آن اعضای فعال، بازنشستگان و خانواده‌های آنها می‌توانند در طیف وسیعی از فعالیت‌ها، از جمله تئاتر، موسیقی، نویسندگی و ورزش بدنی شرکت کنند. یکی از ویژگی‌های متمایز این طرح، مدل حکمرانی مشارکتی آن است. در نتیجه شرکت‌کنندگان از بهبود رفاه عاطفی، ارتباط اجتماعی و حس تعلق خبر می‌دهند.
۲- برنامه بین‌نسلی کلمبیا
سازمان بازنشستگی کلمبیا یک برنامه سراسری داوطلبانه بین‌نسلی را برای رسیدگی به افزایش سطح انزوای اجتماعی، تنهایی و قطع ارتباط بین‌نسلی اجرا کرد. این برنامه براساس سه عنصر مکمل پایه‌ریزی شده است: طراحی روش‌شناسی، مشارکت‌های استراتژیک و شبکه‌های داوطلبانه. در هسته آن یک مدل یادگیری متقابل وجود دارد که در آن شرکت‌کنندگان در تمام سنین، هم یادگیرنده و هم مشارکت‌کننده هستند. در نتیجه ۲۵۲داوطلب در مناطق مختلف بسیج شدند و بیش از ۱۸۰۰نفر از ذی‌نفعان مستقیم تحت پوشش قرار گرفتند.
۳- برنامه صندوق بیمه اجتماعی کاستاریکا
این صندوق یک برنامه میان‌رشته‌ای را برای رسیدگی به شیوع فزاینده اختلال شناختی خفیف در میان سالمندان اجرا کرد. این طرح، خدمات متعددی، از جمله روانشناسی، طب سالمندان، تغذیه و فیزیوتراپی را برای رسیدگی به ابعاد شناختی، جسمی، عاطفی و اجتماعی پیری ادغام می‌کند. نوآوری کلیدی، روش‌شناسی مشارکتی و همدلانه این برنامه است.
در نتیجه شرکت‌کنندگان از برنامه رضایت داشتند و تمایل خود را برای ادامه تمرینات در خانه ابراز کردند.
۴- پویش‌های ارتباطی کاستاریکا
اداره مستمری و بازنشستگی اتحادیه ملی معلمان، مجموعه‌ای از پویش‌های ارتباطی را برای تغییر برداشت‌ها از سالمندی و پرداختن به تبعیض سنی و عدم به رسمیت‌شناختن حقوق سالمندان راه‌اندازی کرد. این پویش‌ها با مشارکت سالمندان به‌عنوان شخصیت‌های اصلی، شنیده‌شدن صدا و دیده‌شدن تصویر آنها را تقویت و به توانمندسازی آنها کمک می‌کنند. در نتیجه پویش اصلی به ۲۵۳هزار نفر و یک پویش ثانویه به بیش از ۱۵۰هزار نفر رسید.
۵- نظام مراقبت بلندمدت یکپارچه مکزیک
موسسه تامین‌اجتماعی، نظام مراقبت بلندمدت یکپارچه را به‌عنوان بخشی از یک رویکرد جامع به سالمندی برنامه‌ریزی کرده است. این مدل شامل شش جزء کلیدی است: برنامه‌های سالمندی فعال، خدمات اجتماعی و تفریحی، باشگاه‌های اجتماعی، مراکز مراقبت روزانه، آموزش مراقبان و پلتفرم‌های یادگیری دیجیتال.
در نتیجه ۳۱۰هزار و ۸۶۹نفر در برنامه‌های سالمندی فعال و ۵۵۷۹نفر در باشگاه‌های سالمندان شرکت کردند.
۶- برنامه مراقبت در منزل مکزیک
این برنامه یک مدل مراقبت مبتنی بر فرد و مبتنی بر خانه را معرفی می‌کند که حمایت‌های پزشکی، روانی و اجتماعی را ادغام می‌کند. تیم‌های چندرشته‌ای خدمات را مستقیما در خانه ارائه می‌دهند و تداوم مراقبت را تضمین کرده و نیاز به مراجعه به بیمارستان را کاهش می‌دهند. در نتیجه ۷۱هزار و ۶۵ ویزیت تجمعی مراقبت در منزل در فاصله سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴ و ۲۸۹۰ ویزیت مراقبت در منزل در سال۲۰۲۵ انجام شد.
توصیه‌های سیاستی
۱- توسعه رویکردهای چندبعدی
تجربیات ارائه‌شده نشان می‌دهد که پاسخ‌های موفقیت‌آمیز به سالمندی، طراحی فردمحور، مشارکت فعال، ارتباط اجتماعی و هماهنگی نهادی را ترکیب می‌کنند و توسط رویکردهای بین‌رشته‌ای و ظرفیت‌سازی پشتیبانی می‌شوند.
۲- تقویت مشارکت و انسجام اجتماعی
بازسازی پیوندهای اجتماعی و تقویت تعامل بین‌نسلی برای کاهش انزوا و بهبود رفاه ضروری است.
۳- ادغام سلامت و مراقبت بلندمدت
برنامه‌هایی که به پیشگیری از بیماری‌های شناختی، وابستگی و حمایت از مراقبان از طریق مدل‌های مراقبتی به‌طور فزاینده یکپارچه می‌پردازند، باید در اولویت قرار گیرند.
۴- تاکید بر هماهنگی و حکمرانی نهادی
ادغام خدمات و بازیگران، کلید دستیابی به تاثیر پایدار است؛ چه از طریق سیستم‌های ملی، مشارکت‌ها یا سازوکارهای هماهنگی داخلی.
۵- استفاده از فناوری و ارتباطات
ساده‌سازی فرآیندهای درخواست، افزایش ارتباط بین ارائه‌دهندگان و ذی‌نفعان از طریق فناوری و استفاده از شبکه‌های منطقه‌ای برای بهبود دسترسی به مراقبت.
از آنجایی که سالمندی همچنان به تغییر شکل جوامع در سراسر جهان ادامه می‌دهد، این ابتکارات تجربیات ارزشمندی را برای توسعه نظام‌های تامین‌اجتماعی یکپارچه، فراگیر و پایدار ارائه می‌کنند که رفاه و کرامت را در طول دوره زندگی افزایش می‌دهند.
