کنترل بازار زعفران توسط افغانستان
بهروز حاتمی امین– زعفران یکی از ارزشمندترین ادویههای جهان است که به دلیل عطر، رنگ و خواص دارویی و برداشت دشوار به «طلای سرخ» شهرت یافته است. این در حالی است که بازار جهانی این محصول بازاری پویاست و پیشبینی میشود که حجم بازار جهانی زعفران در سال ۲۰۲۵ به ۳/۶۰۰میلیوندلار برسد.
پیشبینی رشد ۰۸/۷درصدی بازار جهانی زعفران تا ۲۰۳۴
همچنین گروه تحقیقی IMARC با نگاهی به آینده، تخمین میزند که این بازار تا سال ۲۰۳۴ به ۷/۱۱۱۰میلیوندلار برسد و نرخ رشد مرکب سالانه ۰۸/۷درصد را از ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۴ نشان دهد. این بازار به دلیل افزایش تقاضا برای رنگها و طعمدهندههای غذایی طبیعی، به ویژه در صنعت غذا و نوشیدنی، هدایت میشود. این در حالی است که ایران بهعنوان مهد تاریخی کشت زعفران، کماکان بزرگترین تولیدکننده این محصول در جهان محسوب میشود و نقش پررنگی در توسعه و گسترش بازار این محصول داشته و دارد.
تولید حدود ۳۰۰تن زعفران در سال ۱۴۰۴ در ایران
علی حسینیگازار، عضو هیاترییسه شورای ملی زعفران و نایبرییس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان زعفران خراسان جنوبی در گفتوگو با خبرنگار تحلیل بازار در خصوص شرایطی که سال گذشته بر بخش زعفران کاری کشور حاکم بود گفت: «آمار دقیق تولید را وزارت جهاد کشاورزی هنوز اعلام نکرده با این وجود برآورد ما حکایت از تولید حدود ۳۰۰تن زعفران در سال ۱۴۰۴ است البته این میزان با توجه به سطح زیرکشت حدود ۱۲۷هزار هکتار زعفران کاری در کشور (سطح زیرکشت هم پنج سال است بهروزرسانی نشده است) چندان همخوانی ندارد. در واقع به دلیل خشکسالی و کمبود آب زعفران کاری در اکثر مناطق در حال توسعه بوده و بیش از ۲۰استان درگیر تولید زعفران و آنچه مسلم است اینکه سطح زیر کشت در حال افزایش است و مسلما به همان نسبت هم آمار تولید باید افزایش پیدا کند.»
حسینیگازار در پاسخ به این سوال که اینکه سطح زیرکشت در استانهای مختلف در حال توسعه است آیا اتفاق خوبی بوده یا خیر گفت: «مساله اینجاست که تولید هر کالایی باید مدیریت شده باشد یعنی اگر قادر نباشیم تولید محصول را برابر با نیاز بازارها مدیریت کنیم و امکانسنجی برای صادرات و عرضه آن، قیمت تمام شده، انرژی و زمانی که صرف میشود برای تولید را نتوانیم مدیریت کنیم قطعا با چالشهای بعدی مواجه میشویم.»
عملکردهای واقعی و متناسب با سطح زیرکشت نداریم
این عضو هیاترییسه شورای ملی زعفران ادامه داد: «با این وجود با توجه به اینکه در بسیاری از جاها با بحران آب مواجه هستیم افزایش سطح زیر کشت را میتوانیم با نیاز دنیا به زعفران پیوند بدهیم. در واقع باید مدیریت کنیم تا هم کشاورزان سود ببرند هم اینکه ارز آوری درستی برای کشور داشته باشد و هم اینکه صنایع پاییندستی و تبدیلی را بتوانیم ایجاد کنیم و رشد دهیم اما متاسفانه هیچکدام از این موارد را نداریم و فقط توسعه کشت را داریم.»
جای خالی ایران؛ فرصتی برای همسایه شرقی
حسینیگازار با اشاره مجدد به اینکه برآورد میشود در سال۱۴۰۴ حدود ۳۰۰تن تولید زعفران شده باشد گفت: «میزان تولید سال۱۴۰۳ هم همین حدود بوده و این به معنای این است که ما عملکردهای واقعی و متناسب با سطح زیرکشت نداریم. به عبارت دیگر اگر ۱۲۷هزار سطح زیرکشت داریم باید حدود هزار تن زعفران تولید کنیم.» وی خاطرنشان کرد: «دلیل اینکه میزان تولید ما با سطح زیرکشت متناسب نیست گفت: عملکردهای ما پایین است که بخشی به مسائل خشکسالیها و تنشهای گرمایی و سرمایی و بخشی از این امر به عدم آموزشها برمیگردد در واقع آموزش حلقه مفقوده در این بخش است به نحوی که به دلیل عدم آموزش کشاورزی داریم در هر هکتار زعفران کاری حداقل ۱۵تن زعفران تولید میکند و کشاورزی هم داریم که در این مقیاس دوکیلو تولید میکند!»
رییس شورای ملی زعفران ایران اذعان داشت: «شاید جالب باشد بدانید میانگین تولید زعفران ما در هر مترمربع زمین بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیگرم است در حالی که باید در هر متر مربع حداقل یک گرم زعفران تولید کنیم. یعنی معادل تولید یک گرم در مترمربع نیروی انسانی، انرژی، منابع و سرمایه صرف میکنیم اما یکچهارم آن را تولید میکنیم و لذا باید روی این مسائل رسیدگی شود.»
مدیریت تولید، صادرات و صنعت تبدیلی زعفران میلنگد
حسینی گازار ادامه داد: «در کنار آن توسعه کشت هم همینطور ادامه دارد بدون اینکه مشکلاتی که در تولید داریم رفع شود در حالی که باید این مسائل برطرف شود تا وقتی تولید اقتصادی و توسعه کشت اقتصادی انجام شد در بخشهای بعدی گیر نکنیم اما متاسفانه باز هم تاکید میکنیم که در «تولید، صادرات و صنعت تبدیلی زعفران» مدیریت میلنگد.»
وی همچنین در خصوص آنچه میتوان برای تولید زعفران در سال جاری متصور شد گفت: «بارندگیها در اواخر زمستان و اوایل بهار برای مزارع زعفران جهت گلدهی بسیار مفید است منتها باید تنشهای گرمایی را در آینده در نظر بگیریم که باز هم به آموزش بر میگردد و بر فرض باید عمق کشت، آبیاری و کوددهی دقیق باشد تا این اتفاقات نیفتد.»
در ایام جنگ افغانها بازار زعفران داخلی ما را کنترل کردند
این عضو هیاترییسه شورای ملی زعفران ایران در پایان در خصوص تبعاتی که جنگ برای بخش زعفران کشور در پی داشته است گفت: «آنچه مسلم است مشکلی که پیش آمده باعث شد روند صادرات قانونی و منطقی ما در دو سه ماه اخیر با چالش مواجه شود و حتی پیوند ما با بازارهای جهانی در یک مقطعی قطع شد و الان بهتدریج به سمت برقراری پیش میرویم. اما در این خلئی که به وجود آمد افغانها بازار زعفران داخلی ما را کنترل کردند، زعفران ایران را خریداری کردند و به افغانستان بردند و با نام زعفران افغان به مشتریان ما فروختند و ثابت کردند در آینده جایگزین ما خواهند شد.» حسینیگازار افزود: «برخی معتقدند خرید زعفران توسط افغانها به نفع زعفرانکاران بود اما این مقطعی بود و در نهایت خانمانسوز برای زعفرانکاران ما خواهد بود چون بازارهایی که ۵۰سال برای آنها زحمت کشیده بودیم را دودستی تقدیم آنها کردیم. بنده این را یک اقدام نامبارک میدانم که بسیار خطرناک است چرا که ما به دست خودمان برای آینده زعفران افغانستان بازارسازی کردیم.»
