چراغ جادوی دولت
نادر کریمی جونی – پس از آنکه قیمت بنزین آزاد در کشورمان از دیروز سه‌شنبه، به دوبرابر یا 10هزارتومان افزایش پیدا کرد، محمدرضا عارف تصریح کرد که قیمت تمام‌شده بنزین بالای 80هزارتومان است. این اظهارات اگرچه می‌تواند به‌معنای مقایسه قیمت جدید با قیمت تمام‌شده باشد و معاون اول رییس‌جمهور با این اظهارات درواقع به ایرانیان گفته باشد که هنوز بخش مهمی از قیمت واقعی سوخت به‌صورت یارانه از سوی دولت تقبل می‌شود اما در همان حال می‌تواند به‌عنوان زمینه‌سازی برای گران‌تر شدن نرخ بنزین در هفته‌‌ها یا ماه‌های آینده به‌حساب آید. در این‌باره گمانه‌زنی شده که هرچند ممکن است قیمت بنزین آزاد از 10هزار تومان فرا نرود اما تمهیداتی در نظر گرفته شده تا میزان سوخت ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰تومانی کاهش یابد و از سهمیه‌های ۶۰ و 50لیتری این دونرخ کاسته شود. البته با توجه به اینکه در موضوع نرخ سوخت مقام‌های مشخصی برای اطلاع‌رسانی تعیین شده‌اند، ممکن است اظهارات آقای معاون به‌عنوان اظهارنظر شخصی و غیررسمی تلقی شود.
روشن نیست که عارف این اظهارات را بر چه اساسی و با چه هدفی بیان کرده اما همین که پس از انتشار این اظهارات بلافاصله مورد توجه قرار می‌گیرد و خبرساز می‌شود نشان از حساسیت و توجه افکار عمومی ایرانیان نسبت‌به موضوع سوخت، سهمیه‌بندی و نرخ آن دارد اما اگر به اظهارات رییس‌جمهور و سخنگوی دولت مراجعه شود به‌نظر می‌رسد که در حال حاضر تغییر سهمیه در دستورکار دولت قرار ندارد، هرچند فاطمه مهاجرانی تصریح کرده که تا پایان شهریور تغییری در سهمیه بنزین خودروها و نرخ آن اعمال نخواهد شد و پس از آن ممکن است در سهمیه‌های ۶۰ و ۵۰لیتری با قیمت‌های ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰تومانی تغییر رخ دهد.
در عین حال این پرسش مطرح است که هدف دولت از افزایش نرخ بنزین چیست؟ آیا دو برابر کردن نرخ سوم با هدف کاهش مصرف بنزین آزاد صورت گرفته است؟ گمان نمی‌رود که این افزایش قیمت تاثیر چندانی در مصرف بنزین داشته باشد. ساده‌ترین استدلال در این‌باره آن است که مردم بنزین را نمی‌خورند بلکه آن را در حمل‌ونقل استفاده می‌کنند و از آنجا که هم تعداد خودروها و خودروسوارها افزایش پیدا می‌کند، هم ترافیک و دشواری تردد در خیابان‌ها و جاده‌های کشور بهبود نیافته و هم مصرف خودروها در کشورمان از میزان استاندارد جهانی مصرف خودرو بالاتر است، مصرف بنزین در ایران باید همچنان رشد داشته باشد البته برخی دست‌اندرکاران می‌گویند که افزایش قیمت بنزین در دوره ریاست‌جمهوری حسن روحانی از افزایش مصرف جلوگیری و رشد فروش سوخت را متوقف کرد با این حال بررسی‌های انجام‌شده در دوران وزارت بیژن نامدارزنگنه، وزیر اسبق نفت، گویای آن است که هرچند ممکن است به‌طور مقطعی، افزایش نرخ بنزین از رشد مصرف جلوگیری کند یا حتی آن را کاهش دهد اما در میان‌مدت و بلندمدت، مصرف دوباره روند خود را در پیش می‌گیرد و رشد پیدا می‌کند. همکاران وزیر نفت پیشین در گزارش تحلیل آمارها و داده‌های چنددهه اخیر به این نتیجه رسیده بودند که قیمت هیچ تاثیر بلندمدت، پایدار و ملموسی بر کاهش مصرف بنزین در کشورمان ندارد. با این حال برخی مقامات وزارت نفت می‌گویند که افزایش قیمت سوم بنزین فقط برای درصد کمی از مردم هزینه‌بر است. آنها توضیح می‌دهند که فقط 15درصد از شهروندان از بنزین نرخ سوم استفاده می‌کنند و به همین دلیل فقط این درصد کم که با کارت جایگاه توزیع، سوخت خریداری می‌کنند، مشمول پرداخت این هزینه می‌شوند. این ادعا البته قدری عجیب به‌نظر می‌رسد چراکه آیا رشد غیرقابل مهار مصرف بنزین فقط توسط این ۱۵درصد مصرف‌کنندگان رقم خورده است؟ مگر این 15درصد چگونه و با چه‌وسیله‌ای و برای چه خودرو یا خودروهایی بنزین تامین و مصرف می‌کنند که می‌توان مسوولیت مصرف همه بنزین آزاد را به گردن ایشان انداخت. ممکن است گفته شود که هم‌اکنون حدود ۴۰درصد از بنزین سهمیه‌ای در کارت‌های سوخت مصرف‌کنندگان رسوب می‌کند و پس از مدتی باطل می‌شود و این گران‌شدن باعث خواهد شد تا شهروندان این ۴۰درصد سهمیه‌‌شان را مصرف کنند؛ این حرف اگرچه درست است اما برای بسیاری از شهروندان ایرانی که حاضر بودند بنزین سوپر را با قیمت ۷۰ تا ۸۰هزار تومان بخرند یا به‌جای مراجعه به پمپ‌بنزین، خودروهای سیار سوخت‌بر را به محل خود دعوت می‌کنند و به همین خاطر ۴۰۰هزار تومان ورودی می‌پردازند، آیا افزایش ۵هزار تومانی نرخ سوخت، معنی‌دار و بازدارنده است؟
گفته می‌شود که این نرخ جدید می‌تواند در قیمت‌ها توازن ایجاد کند. به لحاظ اقتصادی بسیار بعید است که وقتی قیمت تمام‌شده بنزین حدود ۸۰هزار تومان است، بنزین ده‌هزار تومانی توازن قیمت ایجاد کند چراکه به نسبت نرخ واقعی، نرخ فروش حدود ۱۳درصد از کل قیمت را تشکیل می‌دهد. ذکر این نکته نیز مهم است که وقتی قیمت بنزین در زمان ریاست‌جمهوری حسن روحانی افزایش یافت، این قیمت تقریبا معادل قیمت FOB خلیج‌فارس بود و یا به آن نزدیک شده بود اما وقتی قیمت ارز افزایش یافت تفاوت نرخ میان قیمت فروش بنزین در ایران و قیمت فوب خلیج‌فارس مشاهده و روزبه‌روز به‌میزان این تفاوت افزوده شد.
در حال حاضر گمان می‌رود که افزایش قیمت بنزین برای بخش سوم فروش، تنها مقداری ریال را از جیب مردم خارج و وارد جیب دولت می‌کند. اینکه تاکید شده منابع حاصل از افزایش درآمد بنزین فقط به مصرف پرداخت یارانه‌ها می‌رسد، نشان می‌دهد که دولت برای تامین برخی هزینه‌های یارانه‌ای خود بر کمک به اقشار آسیب‌پذیر و نیازمند دچار محدودیت بوده و از طریق افزایش قیمت بنزین منابع ریالی به دست آورده تا آن را در این حوزه هزینه کند. به همین دلیل ممکن است در روزها یا هفته‌های آینده و با تامین درآمد ریالی برای دولت، افزایش کمک‌معیشتی کالابرگ که پیش از این وعده‌اش داده شده بود، تصویب و به مورد اجرا گذاشته شود.
اگر این تحلیل درست باشد آنگاه افزایش قیمت بنزین می‌تواند به چراغ جادوی دولت تبدیل شود که پزشکیان و همکارانش از آن برای تامین هزینه‌های ریالی خود، پول درمی‌آورند. در این صورت افزایش نرخ بنزین در چه نقطه اقتصادی و زمانی توقف پیدا می‌کند؟
