میراثی تاریخی در میانه نگرانیها
نادر نینوایی– فعالان میراثفرهنگی نسبتبه تغییرات احتمالی در عرصه یکی از مهمترین مجموعههای تاریخی ایران یعنی دولتخانه صفوی قزوینی هشدار میدهند و این در حالی است که برخی مسوولان میگویند اقدامات در چارچوب ضوابط و نظارتهای قانونی انجام میشود.
قزوین هنوز ردپای روزگاری را در خود دارد که پایتخت ایران صفوی بود؛ روزگاری که دولتخانه صفوی نه فقط یک مجموعه معماری بلکه قلب سیاسی و فرهنگی کشور بهشمار میرفت. مجموعهای که از سردر باشکوه عالیقاپو تا کاخ چهلستون بخشی از تاریخ ایران را در خود جای داده است.
امروز اما این قلب تاریخی با پرسشهایی درباره آینده خود روبهرو بوده؛ پرسشهایی که پس از انتشار تصاویری از برخی فعالیتهای عمرانی در محدوده پیرامونی گراندهتل دوباره مطرح شده است.
دغدغه اصلی برخی فعالان میراثفرهنگی این است که هرگونه تغییر در عرصه دولتخانه صفوی باید با حساسیت ویژه و باتوجهبه ارزش تاریخی این مجموعه انجام شود چراکه این محوطه تنها یک زمین شهری نبوده بلکه بخشی از یک ساختار تاریخی چندصدساله است و انجام هرگونه اقدام بدون در نظر گرفتن ضوابط فنی میتواند بهاین میراث چندصد ساله ایران آسیب وارد کند.
از پایتخت صفوی تا چالشهای امروز
دولتخانه صفوی قزوین با وسعتی حدود ۶هکتار یکی از بزرگترین مجموعههای تاریخی کشور محسوب میشود. این مجموعه پس از انتقال پایتخت صفویان از تبریز بهقزوین و در دوره شاه طهماسب شکل گرفت و بعدها معماری آن الهامبخش برخی مجموعههای مشهور دوره صفوی در اصفهان شد.
کاخ چهلستون، تنها کاخ باقیمانده از دولتخانه صفوی قزوین امروز بهعنوان موزه خوشنویسی فعالیت میکند و سردر عالیقاپو همچنان یکی از شناختهشدهترین نشانههای تاریخی شهر است.
درکنار بناهای صفوی آثاری از دورههای قاجار و پهلوی نیز در این محدوده قرار دارند؛ ازجمله گراندهتل، بنایی که بهعنوان یکی از نخستین هتلهای مدرن ایران شناخته میشود و خود بخشی از تاریخ معاصر قزوین است.
نگرانیهایی که دوباره مطرح شد
در ماههای اخیر انتشار تصاویری از فعالیتهای عمرانی در محدوده مرتبط با پروژه گراندهتل باعث شد برخی دوستداران میراثفرهنگی نسبتبه وضعیت عرصه دولتخانه ابراز نگرانی کنند.
برخی روایتهای میدانی از انجام عملیات عمرانی، ورود تجهیزات و تغییراتی در محوطه حکایت داشت و این پرسش را مطرح کرد که دامنه اقدامات انجامشده تا چهاندازه با حساسیتهای یک عرصه تاریخی منطبق است.
برخی فعالان میراثفرهنگی با اشاره بهاهمیت مصوبات گذشته درباره آزادسازی و احیای دولتخانه صفوی خواستار توضیح بیشتر درباره وضعیت این محدوده شدند.
با این حال مسوولان میراثفرهنگی و صندوق احیا تاکید دارند که اقدامات انجامشده در چارچوب طرحهای مصوب و زیر نظر مراجع تخصصی انجام میشود.
روایت یک شاهد عینی از پشت دیوارهای بلند گراندهتل
سعید زارعپور، فعال میراثفرهنگی قزوین درباره مشاهدات خود از روند فعالیتهای انجامشده در محدوده دولتخانه صفوی میگوید: در ایام جنگ(فروردین) هنگام عبور از کنار مجموعه متوجه شدم علاوه بر تیرآهنهایی که از مدتها پیش در عرصه دولتخانه روی زمین قرار گرفتند ورقهای شیروانی برای پنهانکردن عملیات جاگذاری شده است. از میان روزنهها کاملا مشخص بود داخل محوطه ساختوسازهایی انجام شده است.
او با اشاره بهآنچه در محدوده مجاور گراندهتل مشاهده کرده، ادامه میدهد: درست درکنار ساختمان اصلی گراندهتل، مشرف بهخیابان پیغمبریه، گودبرداری، پیریزی سیمانی و بالارفتن اسکلتهای فلزی دیده میشد. ورود و خروج کمپرسیهای حمل خاک و کارکردن بیل مکانیکی هم بر ابهامات درباره روند فعالیتها افزوده بود.
زارعپور نسبتبه ضرورت شفافیت بیشتر در روند مرمت و اقدامات انجامشده در این بنای تاریخی تاکید دارد و معتقد است اطلاعرسانی دقیق میتواند بهکاهش نگرانیهای موجود درباره آینده این بخش از دولتخانه صفوی کمک کند.
تاکید مسوولان بر نظارت
مدیرعامل صندوق توسعه صنایعدستی و احیا و بهرهبرداری از اماکن تاریخی کشور اعلام کرده که پروژه گراندهتل بهدلیل ارزش تاریخی آن تحت نظارت ویژه قرار دارد و هیچ اقدامی خارج از چارچوبهای مصوب انجام نخواهد شد.
بهگفته برزین ضرغامی، حساسیت جامعه تخصصی نسبتبهاین بنا قابل احترام بوده و همین موضوع موجب افزایش دقت در روند بررسیها شده است. او اعلام کرده که جلسات کارشناسی بیشتری برای بررسی روند اجرا برگزار شده است.
ضرغامی درباره محدوده دولتخانه صفوی نیز گفته است که طرح نهایی این محدوده هنوز ابلاغ نشده و تا زمان تصمیمگیری رسمی اقدامی شتابزده انجام نخواهد شد. باوجود این اظهارات مدیرعامل صندوق احیا اما صحبتهای برخی فعالان میراث فرهنگی ابهامهایی درباره وضعیت دولتخانه صفوی قزوین ایجاد کرده و نگرانیهایی را بهدنبال داشته است.
مرز باریک میان احیا و حفاظت
احیای بناهای تاریخی و بازگرداندن آنها بهچرخه استفاده عمومی یکی از راهکارهای حفاظت از میراث فرهنگی محسوب میشود اما تجربه بسیاری از شهرهای تاریخی نشان داده که این روند نیازمند رعایت دقیق مرز میان بهرهبرداری و حفاظت است.
دولتخانه صفوی قزوین بهدلیل جایگاه تاریخی خود نیازمند تصمیمهایی است که علاوهبر توجه بهسرمایهگذاری و احیای بناها، اصالت و یکپارچگی تاریخی مجموعه را نیز حفظ کند.
اکنون نگاهها بهاین مجموعه تاریخی دوخته شده است؛ مجموعهای که آینده آن تنها درباره یک پروژه مرمتی یا یک بنای تاریخی نبوده بلکه درباره بخشی از هویت شهری قزوین و بخشی از تاریخ ایران است.
شفافیت بیشتر در روند اجرای پروژهها، اطلاعرسانی دقیق و حضور پررنگتر کارشناسان میتواند بهکاهش نگرانیها و افزایش اعتماد عمومی نسبتبه آینده دولتخانه صفوی کمک کند.
