مذاکره؛ تنها راه تهران – واشنگتن

علیرضا کیانپور– طی هفته گذشته با شعله‌ور شدن مجدد درگیری‌ها میان ایران و آمریکا درپی حملات نیروهای مسلح جمهوری اسلامی به چند شناور از کریدور جنوب تنگه هرمز و متعاقبا حملات گسترده نیروهای مسلح ایالات متحده به نقاطی از خاک ایران نه‌تنها شاهد تشدید سطح تنش در روابط متزلزل ایران و آمریکا بودیم و بسیاری از ناظران نسبت‌به خطر فروپاشی تفاهمنامه اسلام‌آباد و مذاکراتی هشدار دادند که پیرو امضای این یادداشت تفاهم ازسوی رییسان‌جمهور ایران و آمریکا میان هیات‌های عالی‌رتبه دیپلماتیک دو کشور با میانجیگری طرف‌های پاکستانی و قطری آغاز شده بود بلکه بار دیگر سرنوشت اداره این آبراه راهبردی نیز در کانون توجه جهانی قرار گرفت آن‌هم در حالی که باوجود فروکش کردن سطح تنش در انتهای هفته گذشته و آغاز هفته جاری، کماکان طی همین یکی، دو روزی که از آغاز هفته می‌گذرد نیز هم شاهد هدف قرار گرفتن چند شناور عبوری دیگر ازسوی نیروهای مسلح ایران بودیم و هم شاهد واکنش نیروهای مسلح آمریکا به خاک ایران.

تشدید تنش نظامی درپی تشدید بحران تنگه‌هرمز

بر این اساس ایالات‌متحده آمریکا به بهانه حملات نیروهای مسلح جمهوری اسلامی به چند شناور که قصد عبور از کریدور جنوب تنگه هرمز در آب‌های سرزمینی عمان داشته‌اند، اقدام‌های نظامی گسترده‌ای را علیه اهدافی در سواحل جنوبی ایران انجام داد. همزمان تهران نیز تاکید کرده هدف از حمله به این شناورها در واقع هشدار به آنها بوده چراکه این چند شناور در حال «تردد از مسیرهای غیرهماهنگ شده با ایران، همراه با خاموش کردن یا دستکاری ردیاب یا جی‌پی‌اس کشتی (AIS) به منظور خارج‌کردن شناور از دید سامانه‌های نظارتی و ایمنی» از تنگه هرمز بوده و با این اقدام خود، «موجب بروز خطر تصادم، مشکلات زیست‌محیطی، ناامن شدن مسیر و اخلال در تلاش‌های جمهوری اسلامی ایران برای تسهیل تردد ایمن» در این آبراه راهبردی شده‌ بودند.

اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در واکنش به حملات گسترده نیروهای مسلح ایالات‌متحده به نقاطی از مناطق جنوبی خاک ایران تاکید کرده بود که «اکنون ایالات‌متحده باوجود تصریح بند پنجم این تفاهمنامه -که بر عهده‌داری جمهوری اسلامی ایران در تعیین ترتیبات عبور و مرور ایمن کشتی‌ها از تنگه هرمز تاکید دارد- این بند را به چالش کشیده و عملا با اقدامات یک‌جانبه خود و نیز حملات تجاوزکارانه علیه ایران، ساختار توافق را نقض کرده است.» این در حالی است که براساس تفاهمنامه اسلام‌آباد برای پایان جنگ میان ایران و آمریکا که ۲۷ خردادماه نهایی شد، ایران و عمان باید در مشورت با کشورهای منطقه، سازوکاری را برای اداره آینده تنگه هرمز ارائه دهند. ایران و عمان دو کشور ساحلی تنگه هرمز هستند که این آبراه از درون آب‌های سرزمینی مشترک این دو کشور می‌گذرد و براساس قواعد حقوقی هر دو کشور براساس سواحل خود بر این آبراه حاکمیت دارند.

بند۵ تفاهمنامه به‌صراحت تاکید می‌کند: «جمهوری اسلامی ایران با سلطنت عمان برای تعیین اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز، مطابق با حقوق بین‌الملل قابل‌اجرا و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز گفت‌وگو خواهند کرد و با دیگر کشورهای ساحلی خلیج‌فارس نیز تبادل‌نظر می‌کنند.» همچنین در حالی که بند۹ تفاهمنامه هم بر حفظ وضع جاری در مسائل مورد اختلاف تا زمان رسیدن به توافق نهایی تاکید دارد، تهران بر این باور است که ایجاد یک کریدور جدید کشتیرانی ازسوی عمانی‌ها و پشتیبانی آمریکا در جنوب تنگه هرمز به‌ویژه به این دلیل که پیش از رسیدن به سازوکار مورد توافق طرفین انجام گرفته، مصداق نقض این بند از یادداشت تفاهم اسلام‌آباد است. بند۹ تفاهمنامه تاکید می‌کند: «جمهوری اسلامی ایران و ایالات‌متحده آمریکا موافقت می‌کنند که تا زمان توافق نهایی وضعیت موجود را حفظ کنند.»

تهران تاکید کرده که وضعیت هرگز به شرایط پیش از تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران باز نخواهد گشت. هرچند عمانی‌ها ظاهرا چندان تمایلی به همراهی عملی با ایران در این مسیر ندارند و در ظاهر به‌نحوی دیگر اظهارنظر می‌کنند و به نظر می‌رسد که ترجیح می‌دهند به این شیوه، مانع از آسیب دیدن روابط حسنه با تهران شوند. باوجود این تلاش دیپلماتیک مسقط اما مناقشه در مورد نحوه اداره تنگه هرمز کماکان ادامه دارد. عمان تاکید می‌کند که هر سازوکاری برای اداره آینده تنگه هرمز باید کاملا در چارچوب قوانین بین‌المللی و براساس مفاد کنوانسیون حقوق دریاها (۱۹۸۲) باشد؛ حال آنکه ایران اساسا از اعضای این کنوانسیون نیست.

تلاش تهران و مسقط برای مدیریت بحران تنگه هرمز

مجموعه این تحولات بود که باعث شد عباس عراقچی با آغاز هفته جاری و همزمان با تشدید تنش نظامی در منطقه که حتی یادداشت تفاهم اسلام‌آباد را در آستانه نابودی و فروپاشی کامل قرار داده، راهی مسقط شود. سفری که شامگاه شنبه رسانه‌ها نتایج آن را پوشش دادند و ازجمله ایرنا با اشاره به این سفر مهم از «توافق ایران و عمان برای ادامه گفت‌وگو درباره تنگه‌هرمز» خبر داد.

خبرگزاری رسمی دولت جمهوری اسلامی که با استناد به اطلاعیه وزارت خارجه عمان، از توافق تهران و مسقط برای ادامه گفت‌وگوهای فنی و سیاسی درباره تنگه هرمز خبر می‌داد، با بازنشر بخشی از اطلاعیه‌ دستگاه دیپلماسی عمان اعلام کرد که گفت‌وگوهای روز شنبه تهران و مسقط درباره دریانوردی در تنگه‌هرمز باتوجه به آخرین داده‌ها و پیامدهای ناشی از تحولات اخیر برگزار شد؛ مذاکراتی که میان هیات‌های عالی‌رتبه دیپلماتیک ایران و عمان انجام شد آن‌هم در حالی که ریاست این مذاکرات از طرف عمان برعهده بدر بن حمد البوسعیدی وزیر خارجه این کشور بود و از طرف ایران نیز عباس عراقچی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران مسوول اصلی مذاکره بود. بنابر اعلام دستگاه دیپلماسی عمان، وزیران خارجه دو کشوری که دو سوی تنگه هرمز قرار دارند، در پایان مذاکرات روز شنبه تفاهم کردند که گفت‌وگوهای خود را در دو سطح فنی و سیاسی تا دستیابی به توافق‌های لازم براساس قوانین بین‌المللی ادامه دهند.

این در حالی بود که اسماعیل بقائی سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نیز روز گذشته به سوالات خبرنگاران درباره مذاکرات ایران-عمان پاسخ داد و در بخشی از توضیحاتش در این رابطه گفت: «گفت‌وگوهای وزیران امور خارجه ایران و عمان با هدف هماهنگی بین دو کشور ساحلی تنگه هرمز درباره ترتیبات اداره تردد و کشتیرانی در این تنگه، روز شنبه در مسقط انجام شد.» سخنگوی دستگاه دیپلماسی با اشاره به اینکه در این گفت‌وگوها هیات‌های حقوقی و فنی دو کشور نیز حضور داشتند، یادآور شد: «طرفین درخصوص تامین امنیت و ایمنی کشتیرانی در تنگه هرمز، با رعایت حقوق حاکمیتی دو کشور ساحلی و حقوق بین‌الملل قابل اعمال و نیز با توجه به مفاد بند۵ یادداشت تفاهم اسلام‌آباد بحث و تبادل نظر کردند.» بقائی در عین حال خاطرنشان کرد: «جمهوری اسلامی ایران تاکید دارد که تنظیم ترتیبات اداره آتی تردد در تنگه هرمز باید با مشورت میان دو کشور ساحلی و با در نظر گرفتن تحولات چند ماهه گذشته به‌ویژه جنگ تحمیلی آمریکا-رژیم صهیونیستی و پیامدهای امنیتی آن بر کشتیرانی در تنگه هرمز صورت گیرد.» او نیز با تایید آنچه در اطلاعیه وزارت امور خارجه عمان مورد تاکید قرار گرفته بود، از توافق تهران و مسقط برای ادامه گفت‌وگوها در سطوح سیاسی و فنی- حقوقی برای رسیدن به تفاهم مشترک در رابطه با تامین امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز خبر داد و گفت: «لازم به ذکر است در بخشی از این گفت‌وگوها، هیاتی از دولت قطر به‌عنوان یکی از کشورهای منطقه که در ماه‌های اخیر به‌عنوان میانجی مذاکرات آمریکا- ایران هم ایفای نقش کرده است، حضور داشت.»

انسداد تنگه با اطلاعیه‌ نیروی دریایی سپاه

باوجود تمامی این تلاش‌های دیپلماتیک اما باتوجه به حملات نیروهای مسلح جمهوری اسلامی به چند شناور عبوری از تنگه هرمز که نه‌تنها در روزهای پایانی هفته گذشته، زمینه‌ساز آغاز درگیری نظامی محدود طرفین شد بلکه با آغاز هفته جاری نیز ادامه یافت و متعاقبا منجربه حملات مجدد نیروهای مسلح ایالات‌متحده به نقاطی از خاک ایران شد، نیروهای مسلح ایران علاوه‌بر واکنش به حملات آمریکا با هدف قرار گرفتن «زیرساخت‌ها و تاسیسات مهم نظامی در پایگاه هوایی پرنس حسن اردن» و «مرکز فرماندهی و کنترل این پایگاه و آشیانه‌های پهپادهایMQ9 » با موشک‌های نیروی هوافضای سپاه و متعاقبا هدف قرار گرفتن شناور دیگری که بنابر اطلاعیه سپاه، «با خاموش‌کردن سامانه‌های خود امنیت دریایی را به مخاطره افکنده بود»، از «بستن شدن تنگه هرمز تا اطلاع ثانوی و تا پایان مداخلات آمریکا» خبر داد. نیروی دریایی سپاه با اشاره به هشدارهای پیشین که در اطلاعیه‌های روز گذشته این نهاد نظامی موردتاکید قرار گرفته بود، هدف قرار گرفتن یک فروند کشتی دیگر را نیز به دلیل نادیده گرفتن هشدارهای این نهاد نظامی تایید و اعلام کرد: «به دنبال این حادثه، اولا با توجه به بروز این ناامنی به سبب مداخله غیرقانونی بیگانگان، تنگه هرمز تا اطلاع ثانوی و تا پایان مداخلات آمریکا در این منطقه بسته و هیچ شناوری اجازه تردد نخواهد داشت. ثانیا اگر دشمن متجاوز به بهانه این حادثه که خود، مسبب آن بوده است، خطایی کند و تجاوز جدیدی علیه ما داشته باشد با شدت پاسخ داده خواهد شد و پایگاه‌های جدیدی از دشمن در منطقه مورد هدف قرار خواهد گرفت.»

هشدار قالیباف به طرف آمریکایی

همزمان در حالی که ابراهیم رضایی در مقام سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی در توئیتی تاکید کرد «تنگه هرمز را با قدرت گرفته‌ایم و با قدرت حفظ خواهیم کرد»، محمدباقر قالیباف که علاوه‌بر ریاست مجلس شورای اسلامی، ریاست هیات مذاکره‌کنندگان جمهوری اسلامی را در گفت‌وگوهای اخیر با آمریکایی‌ها برعهده دارد، در پیامی که از طریق حساب کاربری خود در شبکه اجتماعی ایکس(توئیتر) منتشر کرد، به‌واشنگتن هشدار داد و نوشت: «دوران توافقات یک‌طرفه به پایان رسیده است. به شما گفته بودیم: به قول و تعهداتتان عمل کنید، وگرنه باید بهایش را بپردازید. حالا باید با واقعیت روبه‌رو شوید.» نکته حائز اهمیت در این توئیت قالیباف، آن بود که او همچنین بخشی از بند پنجم تفاهمنامه ۱۴بندی را که در آن بر بازگشایی تنگه هرمز با رعایت «ترتیبات ایرانی» تاکید شده، به‌پیوست توئیت خود منتشر کرده است.

راه‌حل پایان دادن به بحران تنگه از نگاه علی بیگدلی

در حالی که اما تشدید روزافزون سطح تنش، حتی آن‌دسته از ناظرانی را که در روزهای گذشته تاکید داشتند که این میزان از تنش لزوما به فروپاشی تفاهمنامه اسلام‌آباد نخواهد شد و از آنجا که هم ایران و هم آمریکا ادامه جنگ را در تضاد با منافع خود می‌بینند و چاره‌ای جز پایان دادن به این نزاع ندارند، احتمالا در روزهای پیش‌رو شاهد ازسرگیری مذاکرات خواهیم شد نیز کم‌کم با ادامه تنش‌ها، با نگاهی توام با نگرانی تحولات را دنبال می‌کنند. علی بیگدلی، کارشناس ارشد سیاست خارجی و روابط بین‌الملل معتقد است: «باتوجه به آنکه مراسم تشییع پیکر رهبری به‌تازگی انجام شده و طرح مباحثی ناظر بر انتقام‌جویی و خون‌خواهی کماکان داغ است، می‌شد چنین تحولاتی را در روزهای جاری پیش‌بینی کرد.» این استاد دانشگاه که با «جهان‌صنعت» گفت‌وگو می‌کرد، یادآور شد: «واقعیت این است که شخصا با در اختیار گرفتن تنگه هرمز در شرایطی خاص، موافق بودم اما امروز شرایط متفاوت است و ما نیز باید متناسب با شرایط و تحولاتی که رقم خورده، موضع‌گیری و تصمیم‌گیری کنیم.» او با اشاره به ادامه تنش‌های نظامی در منطقه که از روزهای پایانی هفته گذشته آغاز شد و کماکان در هفته جاری، باوجود رایزنی‌های پشت‌پرده فراوان و تلاش‌هایی که صورت گرفت، کماکان فروکش نکرده، می‌گوید: «امروز شاهدیم که سپاه از سویی به شناورهای عبوری در تنگه هرمز موشک شلیک می‌کند و آمریکا نیز در واکنشی نامتوازن، نقاطی از خاک ایران را هدف حملات گسترده قرار می‌دهد و باز این حملات آمریکایی‌ها، با واکنش متعاقب سپاه مواجه می‌شود. حال آنکه هیچ‌یک از این اقدام‌ها و رویکردهای دوطرف، در راستای منافع آنها نیست و در واقع نه‌‌فقط تهران بلکه واشنگتن نیز از تشدید سطح تنش به‌نحوی که شاهدیم، متضرر خواهد شد و در نتیجه تمایلی به ادامه این وضعیت ندارد.»

مذاکره؛ تنها راه تهران – واشنگتن برای عبور از بحران تنگه هرمز

بیگدلی با اشاره به آنچه ظاهرا پیرو گزارش‌های دستگاه‌های امنیتی اسرائیل درخصوص تلاش تهران برای ترور ترامپ مطرح شده، توضیح داد که کاخ سفید نیز به این دلیل که چنین اخباری به رسانه‌ها درز می‌کند، دست به اقدام‌هایی نامعقول می‌زند که خودشان هم می‌دانند، در تضاد آشکار با منافع خودشان است. این کارشناس ارشد سیاست خارجی و روابط بین‌الملل به آنچه درخصوص عدم تمایل واشنگتن به بازگرداندن کارشناسان خود به میز مذاکرات احتمالی برای مدیریت تنگه هرمز در فضای رسانه‌ای مطرح شده، به‌عنوان یکی از مصادیق همین تصمیم‌هایی اشاره کرد که آمریکایی‌ها به‌رغم آگاهی از اینکه به نفعشان نیست، به‌ناگزیر اتخاذ می‌کنند. بیگدلی در عین حال با اشاره به نوع موضع‌گیری مقام‌های جمهوری اسلامی در روزهای گذشته نسبت‌به پیامدهای ناخوشایند ادامه موضع‌گیری‌های انتقام‌جویانه هشدار داد و گفت که پافشاری بیش از این حد بر این مواضع، صرفا اوضاع را پیچیده‌تر خواهد کرد. او همچنین تاکید کرد که ادامه این وضع، همچنین می‌تواند منجر به تشدید تنش کشورهای منطقه و مخالف‌خوانی بیشتر آنها علیه ایران شود. به‌گفته بیگدلی، «در صورت تداوم این وضعیت و پافشاری بیشتر بر این سیاست انتقام‌جویانه، بعید نیست کشورهای منظقه نیز به یاری آمریکا بیایند.»

ادامه سیاست انتقام‌جویی صرفا به‌سود اسرائیل است

این استاد علوم سیاسی و روابط بین‌الملل دانشگاه با توصیه به مقام‌های تصمیم‌گیر در راس دستگاه دیپلماسی و شورای‌عالی امنیت ملی گفت: «ما باید بیش از گذشته خویشتنداری کنیم چراکه در صورت پافشاری بیشتر بر مواضعی که در ارتباط با تنگه هرمز اتخاذ کرده‌ایم، در عمل منجر به کاهش روزافزون ارزش تنگه هرمز خواهد شد چنانکه همین حالا هم عربستان در حال تاسیس خط لوله دیگری برای دور زدن تنگه هرمز است.» بیگدلی تاکید کرد: «ما باید آتش این التهاب را کاهش دهیم چراکه نه ما راهی جز بازگشت به میز مذاکرات داریم، نه البته آمریکایی‌ها راهی جز مذاکره دارند.» او همچنین با اشاره به اینکه ادامه این وضعیت، تنها در راستای منافع اسرائیل است، گفت: «این انرژی که درپی برگزاری مراسم تشییع پیکر رهبری ایجاد شده، طبیعی است اما باید این دوران را مدیریت کنیم.

حتی لازم است دیبرخانه شعام به سپاه در این رابطه هشدار بدهد که از ادامه حملات به شناورها خودداری کند.» بیگدلی که معتقد است «خوشبختانه هنوز به نقطه‌ای نرسیده‌ایم که امیدواری به ازسرگیری مذاکرات کاملا از بین برود»، گفت: «البته این امید صرفا تا وقتی وجود خواهد داشت که سیاست انتقام‌جویی را کنار بگذاریم و با رویکردی مبتنی‌بر عقلانیت، باتوجه به فشار اقتصادی و موج بیکاری و تورم در کشور، از تبدیل شدن این تنش به یک جنگ فراگیر و گسترده جلوگیری کنیم.»