مالیات‌ستانی از مسیر شرکت‌ها
جهان صنعت – درآمدهای مالیاتی در سال‌های اخیر به یکی از اصلی‌ترین اجزای تامین مالی دولت تبدیل شده‌اند؛ تغییری که از یک‌سو با محدودیت‌های درآمد نفتی، تحریم‌ها و ضرورت کاهش اتکای بودجه به منابع ناپایدار مرتبط است و از سوی دیگر به گسترش سامانه‌های مالیاتی، شناسایی مودیان و افزایش فشار بر پایه‌های موجود بازمی‌گردد. با این حال تنها دانستن اینکه «دولت مالیات بیشتری گرفته است» برای فهم این تغییر کافی نیست. پرسش مهم‌تر این است که این افزایش از کدام پایه‌ها تامین شده و بار مالیاتی بیشتر بر دوش چه بخش‌هایی قرار گرفته است.
آمار عملکرد درآمدهای مالیاتی دولت نشان می‌دهد کل مالیات وصول‌شده از ۹/۳۰۵هزار‌میلیارد تومان در سال۱۴۰۰ به ۱/۱۶۹۱هزار‌میلیارد تومان در سال۱۴۰۴ رسیده یعنی درآمد مالیاتی دولت در چهار سال تقریبا ۵/5برابر شده است اما در دل این رشد، همه اجزای نظام مالیاتی به یک اندازه بزرگ نشده‌اند. مالیات اشخاص حقوقی از حدود ۱۱۷هزار‌میلیارد تومان به نزدیک ۷۹۳هزار‌میلیارد تومان رسیده و سهم آن از کل درآمد مالیاتی به حوالی ۴۷درصد افزایش یافته است. در مقابل، سهم مالیات بر ثروت با وجود رشد اسمی، همچنان محدود مانده و حتی نسبت به کل درآمدهای مالیاتی کاهش یافته است بنابراین تصویر سال۱۴۰۴ فقط تصویر یک دولت با درآمد مالیاتی بیشتر نیست بلکه تصویر نظامی است که در آن وزن شرکت‌ها افزایش یافته، مالیات مستقیم سهم بیشتری پیدا کرده و پایه‌های مختلف با سرعت‌های کاملا متفاوت رشد کرده‌اند. روایت عددها نشان می‌دهد دولت در چهارسال گذشته نه‌فقط مالیات بیشتری گرفته بلکه ترکیب منابع مالیاتی خود را نیز تغییر داده است.
۴ سال جهش درآمدهای مالیاتی
نخستین عددی که ابعاد تغییر را نشان می‌دهد، کل مالیات وصول‌شده است. درآمد مالیاتی دولت در سال۱۴۰۰ حدود ۹/۳۰۵هزار‌میلیارد تومان بود. این رقم در ۱۴۰۱ به ۳/۴۷۲هزار‌میلیارد تومان رسید، در۱۴۰۲ به ۸/۸۱۰هزار‌میلیارد تومان افزایش یافت، در ۱۴۰۳ از مرز هزار‌هزار‌میلیارد تومان عبور کرد و به ۱/۱۲۲۹هزار‌میلیارد تومان رسید و سرانجام در ۱۴۰۴ رقم ۱/۱۶۹۱هزار‌میلیارد تومان را ثبت کرد. به این ترتیب دولت طی چهارسال بیش از ۱۳۸۵هزار‌میلیارد تومان به درآمد مالیاتی سالانه خود افزوده است. نسبت سال۱۴۰۴ به ۱۴۰۰ نیز نشان می‌دهد کل درآمد مالیاتی حدود ۵/5برابر شده است. سرعت رشد البته در همه سال‌ها یکسان نبوده است. رشد اسمی کل درآمدهای مالیاتی در ۱۴۰۰ معادل ۵/58درصد، در ۱۴۰۱ برابر ۴/۵۴درصد و در ۱۴۰۲ به اوج ۷/۷۱درصدی رسیده است. این نرخ در ۱۴۰۳ به ۶/۵۱درصد و در ۱۴۰۴ به ۶/۳۷درصد کاهش پیدا کرده است. در نگاه نخست ممکن است این افت نرخ رشد نشانه کاهش شتاب مالیات‌ستانی تلقی شود اما باید توجه داشت که پایه درآمدی اکنون بسیار بزرگ‌تر شده است. رشد ۶/۳۷درصدی روی پایه ۱۲۲۹هزار‌میلیارد تومانی سال۱۴۰۳، خود به‌معنای افزایشی بیش از ۴۶۰هزار‌میلیارد تومان در یک‌سال است بنابراین کاهش نرخ رشد، لزوما به‌معنای کاهش مقدار مالیات جدید نیست بلکه بخشی از آن نتیجه بزرگ‌تر شدن پایه مقایسه است.
شرکت‌ها در مرکز تورم مالیاتی؛ ۸/6برابر شدن مالیات اشخاص حقوقی
اگر قرار باشد یک قلم را به‌عنوان اصلی‌ترین موتور رشد درآمد مالیاتی معرفی کنیم، مالیات اشخاص حقوقی در صدر قرار می‌گیرد. این پایه از ۲/۱۱۷هزار‌میلیارد تومان در سال۱۴۰۰ به ۶/۱۸۹هزار‌میلیارد تومان در۱۴۰۱، ۵/۳۱۶هزار‌میلیارد تومان در۱۴۰۲، ۵/۵۴۳هزار‌میلیارد تومان در۱۴۰۳ و درنهایت ۶/۷۹۲هزار‌میلیارد تومان در ۱۴۰۴ رسیده است یعنی مالیات اشخاص حقوقی در چهارسال تقریبا ۸/6برابر شده؛ رشدی سریع‌تر از رشد کل درآمدهای مالیاتی. اهمیت این قلم فقط در مقدار آن نیست بلکه در سهم آن از کل مالیات نیز دیده می‌شود. در۱۴۰۰ مالیات اشخاص حقوقی حدود ۳/۳۸درصد از کل درآمد مالیاتی دولت را تشکیل می‌داد. این نسبت در ۱۴۰۴ به حدود ۹/۴۶درصد رسیده است. به زبان ساده، در سال۱۴۰۴ تقریبا از هر دو تومان مالیاتی که دولت دریافت کرده، نزدیک به یک تومان از اشخاص حقوقی آمده است. این تغییر نشان می‌دهد شرکت‌ها و بنگاه‌های حقوقی به مهم‌ترین منبع منفرد درآمد مالیاتی دولت تبدیل شده‌اند. البته رشد مالیات اشخاص حقوقی الزاما به‌معنای افزایش یکسان فشار بر تمام بنگاه‌ها نیست؛ بخشی از آن می‌تواند ناشی از رشد اسمی سود شرکت‌ها، تورم، افزایش شفافیت و وصول بهتر باشد. با این حال از منظر ترکیب منابع، واقعیت روشن است: وزن اشخاص حقوقی در نظام مالیاتی طی این دوره به‌شکل محسوسی افزایش یافته است.
مالیات مستقیم از مرز هزار‌هزار‌میلیارد تومان گذشت
دومین روند مهم، افزایش سهم مالیات‌های مستقیم است. مجموع مالیات مستقیم در سال۱۴۰۰ حدود ۸/۱۸۸هزار‌میلیارد تومان بود. این عدد در۱۴۰۱ به ۲۹۴هزار‌میلیارد تومان، در۱۴۰۲ به ۵/۴۸۷هزار‌میلیارد تومان، در۱۴۰۳ به ۵/۸۰۰هزار‌میلیارد تومان و در۱۴۰۴ به ۱/۱۱۱۰هزار‌میلیارد تومان رسید. درنتیجه مالیات مستقیم طی چهارسال تقریبا ۹/5برابر شده است. سهم مالیات مستقیم از کل درآمدهای مالیاتی نیز افزایش یافته است. در سال۱۴۰۰ حدود ۷/۶۱درصد از کل مالیات‌ها در گروه مالیات مستقیم قرار داشت در حالی که در ۱۴۰۴ این نسبت به حدود ۶/۶۵درصد رسیده است. این تغییر در ظاهر می‌تواند نشانه افزایش اتکای نظام مالیاتی به پایه‌های مستقیم باشد یعنی مالیات‌هایی که مستقیما بر درآمد، سود یا ثروت وضع می‌شوند اما جزئیات نشان می‌دهد بخش عمده این افزایش از محل اشخاص حقوقی ایجاد شده است. به عبارت دیگر، افزایش سهم مالیات مستقیم بیش از آنکه حاصل جهش یکسان همه پایه‌ها باشد، محصول رشد بسیار سریع مالیات شرکت‌هاست. مالیات بر درآمد و مالیات بر ثروت نیز افزایش یافته‌اند اما سرعت رشد آنها به اندازه مالیات اشخاص حقوقی نبوده است بنابراین تصویر مالیات مستقیم در۱۴۰۴ یک تصویر دوگانه است: از یک‌سو سهم آن در تامین مالی دولت بیشتر شده و از سوی دیگر تمرکز درون آن نیز افزایش یافته است.
مالیات بر درآمد بزرگ‌تر شد اما سهمش کوچک‌تر ماند
مالیات بر درآمد نیز در این دوره رشد قابل‌توجهی داشته است. درآمد دولت از این محل از ۴/۵۷هزار‌میلیارد تومان در سال۱۴۰۰ به ۲/۸۵هزار‌میلیارد تومان در ۱۴۰۱، ۴/۱۴۲هزار‌میلیارد تومان در ۱۴۰۲، ۲۲۶هزار‌میلیارد تومان در ۱۴۰۳ و ۵/۲۷۲هزار‌میلیارد تومان در ۱۴۰۴ رسیده است. در چهارسال، مالیات بر درآمد حدود ۷/4برابر شده است
اما وقتی سهم این پایه از کل درآمدهای مالیاتی را بررسی می‌کنیم، تصویر متفاوتی دیده می‌شود. در۱۴۰۰ مالیات بر درآمد حدود ۸/۱۸درصد از کل مالیات‌ها را تشکیل می‌داد در حالی که این سهم در۱۴۰۴ به حدود ۱/۱۶درصد کاهش یافته است یعنی مالیات بر درآمد از نظر مبلغ بزرگ‌تر شده اما نسبت‌به کل سبد مالیاتی دولت وزن کمتری پیدا کرده است. نرخ رشد این پایه نیز در۱۴۰۴ نسبت به سال قبل کاهش محسوسی داشته است. مالیات بر درآمد در سال۱۴۰۳ رشد ۷/۵۸درصدی داشت اما این نرخ در پایان۱۴۰۴ به ۶/۲۰درصد رسیده است. این کاهش در حالی رخ داده که در سه‌ماهه نخست ۱۴۰۴، رشد این پایه ۹/۷۶درصد گزارش شده بود. این تفاوت نشان می‌دهد عملکرد مالیات بر درآمد در طول سال یکنواخت نبوده و جهش ابتدای سال در ادامه تعدیل شده است.
مالیات بر ثروت؛ بزرگ‌شدن عدد، کوچک‌ماندن سهم
یکی از نکات قابل‌توجه در ترکیب درآمدهای مالیاتی، جایگاه مالیات بر ثروت است. این پایه از ۲/۱۴هزار‌میلیارد تومان در ۱۴۰۰ به ۳/۱۹هزار‌میلیارد تومان در ۱۴۰۱، ۶/۲۸هزار‌میلیارد تومان در ۱۴۰۲، ۱/۳۱هزار‌میلیارد تومان در ۱۴۰۳ و ۴۵هزار‌میلیارد تومان در ۱۴۰۴ رسیده یعنی مبلغ مالیات بر ثروت طی چهار سال بیش از سه برابر شده است اما این رشد اسمی باعث افزایش سهم آن در نظام مالیاتی نشده است. در ۱۴۰۰ مالیات بر ثروت حدود ۶/۴درصد از کل درآمدهای مالیاتی را تشکیل می‌داد در حالی که این سهم در ۱۴۰۴ به حدود ۷/۲درصد کاهش یافته است بنابراین این پایه برخلاف مالیات اشخاص حقوقی نتوانسته همپای رشد کل نظام مالیاتی بزرگ شود. این تفاوت از منظر ساختار مالیاتی اهمیت دارد. اگر هدف، متنوع‌تر شدن پایه‌های مالیاتی و توزیع گسترده‌تر بار مالیاتی باشد، سهم پایین مالیات بر ثروت نشان می‌دهد هنوز وزن این پایه در تامین مالی دولت محدود است حتی رشد ۵/۴۴درصدی ثبت‌شده در ۱۴۰۴ نیز نتوانسته این فاصله را جبران کند زیرا پایه مالیات بر ثروت در مقایسه با سایر اقلام همچنان بسیار کوچک است.
۵۸۱هزار‌میلیارد تومان از کالا و خدمات
مالیات بر کالاها و خدمات نیز در این سال‌ها رشد قابل‌توجهی داشته است. درآمد دولت از این محل از ۱/۱۱۷هزار‌میلیارد تومان در۱۴۰۰ به ۳/۱۷۸هزار‌میلیارد تومان در ۱۴۰۱، ۳/۳۲۳هزار‌میلیارد تومان در ۱۴۰۲، ۶/۴۲۸هزار‌میلیارد تومان در ۱۴۰۳ و ۵۸۱هزار‌میلیارد تومان در ۱۴۰۴ رسیده است. در چهارسال، این بخش تقریبا پنج برابر شده است. با این حال سهم مالیات بر کالاها و خدمات از کل درآمد مالیاتی کاهش یافته است. این سهم در ۱۴۰۰ حدود ۳/۳۸درصد بود و در ۱۴۰۴ به حدود ۴/۳۴درصد رسید.
این کاهش نسبی به معنی کوچک شدن مالیات غیرمستقیم نیست. برعکس، دولت در ۱۴۰۴ بیش از ۵۸۰هزار‌میلیارد تومان از این محل وصول کرده است. اما مالیات مستقیم به‌ویژه مالیات اشخاص حقوقی، با سرعت بیشتری رشد کرده و در نتیجه سهم نسبی کالا و خدمات کاهش یافته است. نرخ رشد این پایه نیز در سال‌های مختلف نوسان داشته است. پس از رشد بسیار بالای ۴/۸۱درصدی در۱۴۰۲، رشد مالیات بر کالا و خدمات در ۱۴۰۳ به ۶/۳۲درصد و در ۱۴۰۴ به ۶/۳۵درصد رسیده است درنتیجه این پایه همچنان یکی از دو ستون اصلی درآمد مالیاتی دولت بوده اما وزن آن نسبت به چهارسال قبل کمتر شده است.
۵۱۵هزار‌میلیارد تومان مالیات در سه ماهه پایانی۱۴۰۴
بررسی عملکرد تجمعی۱۴۰۴ نشان می‌دهد وصول مالیات در طول سال توزیع یکنواختی نداشته است. در سه‌ماهه نخست، دولت ۴/۳۰۱هزار‌میلیارد تومان مالیات وصول کرد. این رقم در پایان شش‌ماهه به ۴/۶۸۸هزار‌میلیارد تومان رسید و در پایان نه‌ماهه از مرز هزار‌هزار‌میلیارد تومان عبور کرد و به ۶/۱۱۷۵هزار‌میلیارد تومان رسید. در پایان سال کل درآمد مالیاتی به ۱/۱۶۹۱هزار‌میلیارد تومان رسید یعنی فقط در سه ماه پایانی سال، دولت حدود ۵/۵۱۵هزار‌میلیارد تومان مالیات دیگر وصول کرده است. این رقم تقریبا ۳۰درصد کل مالیات سال ۱۴۰۴ را تشکیل می‌دهد. مقایسه فصل‌های مختلف نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از تحقق درآمد مالیاتی در پایان سال اتفاق افتاده است. این الگو می‌تواند به زمان‌بندی تسویه مالیات شرکت‌ها، وصول بدهی‌های مالیاتی و تمرکز عملیات وصول در ماه‌های پایانی سال مرتبط باشد. در عین حال رشد تجمعی کل مالیات در سه‌ماهه نخست۱۴۰۴ نسبت به دوره مشابه سال قبل ۳/۵۴درصد بود، در شش‌ماهه به ۳/۳۴درصد کاهش یافت، در نه‌ماهه به ۸/۴۴درصد رسید و در پایان سال روی ۶/۳۷درصد قرار گرفت .این نوسان نشان می‌دهد مسیر وصول درون سال نیز ثابت و خطی نبوده است.
رشد مالیات کند اما پایه آن بزرگ‌تر شد
یکی از نکاتی که ممکن است در نگاه اول گمراه‌کننده باشد، کاهش نرخ رشد درآمد مالیاتی در سال‌های اخیر است. رشد کل مالیات در ۱۴۰۲ به ۷/۷۱درصد رسید، در ۱۴۰۳ به ۶/۵۱درصد کاهش یافت و در۱۴۰۴ به ۶/۳۷درصد رسی .اما کاهش نرخ رشد را نباید با کاهش درآمد مالیاتی اشتباه گرفت. در سال ۱۴۰۲ کل درآمد مالیاتی ۸/۸۱۰هزار‌میلیارد تومان بود. با رشد ۶/۵۱درصدی در ۱۴۰۳ این رقم به ۱/۱۲۲۹هزار‌میلیارد تومان رسید. در ۱۴۰۴ نیز رشد ۶/37درصدی، روی همین پایه بزرگ‌تر، درآمد مالیاتی را به ۱/۱۶۹۱هزار‌میلیارد تومان رساند یعنی حتی با کاهش نرخ رشد، افزایش مطلق درآمد همچنان بسیار بزرگ بوده است.
این اتفاق در بسیاری از پایه‌ها نیز دیده می‌شود. مالیات اشخاص حقوقی در ۱۴۰۴ ۸/۴۵درصد رشد کرده، مالیات مستقیم ۷/38درصد، مالیات بر ثروت ۵/۴۴درصد و مالیات بر کالا و خدمات ۶/۳۵درصد افزایش یافته است. در نتیجه مهم‌ترین تغییر سال۱۴۰۴ شاید نه شتاب بیشتر بلکه استمرار رشد بر روی یک پایه بزرگ‌تر باشد.
نظام مالیاتی به کدام سمت رفته است؟
مرور ارقام چهارسال گذشته نشان می‌دهد نظام مالیاتی دولت از نظر اندازه تغییر بزرگی کرده است. کل درآمد مالیاتی ۵/5برابر شده، مالیات مستقیم نزدیک به ۹/5برابر، مالیات اشخاص حقوقی حدود ۸/6برابر، مالیات بر درآمد حدود ۷/4برابر، مالیات بر ثروت بیش از سه برابر و مالیات بر کالا و خدمات تقریبا پنج برابر شده است اما سرعت این رشد در همه پایه‌ها یکسان نبوده است.
برنده اصلی این جابه‌جایی، از نظر سهم در سبد مالیاتی، اشخاص حقوقی بوده‌اند. سهم آنها از کل مالیات از حدود ۳۸درصد به نزدیک ۴۷درصد رسیده است. در مقابل، سهم مالیات بر ثروت کاهش یافته و سهم مالیات بر درآمد نیز کمتر شده است. از این منظر افزایش سهم مالیات مستقیم بیش از هرچیز حاصل رشد مالیات شرکت‌هاست. سال۱۴۰۴ با ۱۶۹۱هزار‌میلیارد تومان درآمد مالیاتی به پایان رسیده؛ رقمی که در مقایسه با سال۱۴۰۰ بیش از پنج برابر شده است اما مهم‌تر از رقم نهایی، ساختاری است که پشت آن قرار دارد.
عددها نشان می‌دهند دولت در چهار سال گذشته نظام مالیاتی بزرگ‌تری ساخته اما این بزرگ‌تر شدن به‌طور متوازن میان همه پایه‌ها توزیع نشده است. وزن شرکت‌ها بیشتر شده، مالیات مستقیم سهم بیشتری گرفته و پایه‌هایی مانند مالیات بر ثروت همچنان در حاشیه مانده‌اند بنابراین پرسش آینده دیگر صرفا این نیست که دولت چه میزان مالیات خواهد گرفت بلکه این است که رشد بعدی درآمدهای مالیاتی از کدام پایه‌ها تامین خواهد شد و سهم هر بخش از اقتصاد در این ساختار چگونه تغییر خواهد کرد.
