قطار تحریم روی ریل ایران
سارا پوردلجو – تحریم برای صنعت و اقتصاد کم‌رمق ایران مساله تازه‌ای نیست بلکه حالا تیر خلاص آن بر پیکر حمل‌ونقل کشور خورده است. سال‌هاست که سایه محدودیت‌های خارجی بر صنعت ریلی ایران سنگینی می‌کند و مسیر تامین تجهیزات، جذب سرمایه و همکاری با شرکت‌های خارجی را دشوار کرده است. با این حال قرارگرفتن نام راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران و شرکت رجا در تازه‌ترین فهرست تحریم‌های آمریکا بار دیگر این پرسش را مطرح کرده که محدودیت‌های جدید تا چه اندازه می‌تواند بر عملکرد شبکه ریلی کشور اثر بگذارد آن‌هم درشرایطی‌که این صنعت پیش‌از این نیز با مجموعه‌ای از مشکلات ساختاری و مالی مواجه بوده است.
راه‌آهن در سال‌های تحریم تلاش کرده بخشی از نیازهای خود را از مسیر تولید داخل تامین کند. بسیاری از قطعات و تجهیزات که دسترسی به‌نمونه خارجی آن دشوار شده به‌تدریج در داخل کشور تولید شدند و همین‌روند وابستگی بخشی از صنعت به‌واردات را کاهش داده اما همه نیازهای صنعت ریلی قابل جایگزینی با تولید داخلی نیست. برخی تجهیزات تخصصی، فناوری‌های پیشرفته، منابع مالی و حتی امکان مشارکت در پروژه‌های بین‌المللی همچنان به‌ارتباط با شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران خارجی وابسته است؛ ارتباطی که تحریم می‌تواند آن را پرهزینه و پرریسک کند.
مساله مهم‌تر آن است که صنعت ریلی امروز تنها با تحریم مواجه نیست. افزایش شدید نرخ ارز، رشد هزینه تعمیر و نگهداری، گرانی قطعات و تجهیزات و فاصله میان هزینه‌های واقعی فعالیت و درآمد شرکت‌های ریلی فشار مضاعفی بر این بخش وارد کرده است. در چنین شرایطی حتی اگر تحریم جدید تغییر بنیادینی در وضعیت صنعت ایجاد نکند می‌تواند همان گلوگاه‌هایی را که پیشتر وجود داشته تنگ‌تر کند.
تجربه دوره برجام نیز تصویری متفاوت از ظرفیت‌های صنعت ریلی در زمان کاهش محدودیت‌های بین‌المللی ارائه می‌دهد. در آن مقطع مذاکرات برای ورود سرمایه‌گذاران خارجی، توسعه زیرساخت‌ها، برقی‌سازی خطوط و تامین ناوگان افزایش یافت و صنعت ریلی توانست بخشی از ظرفیت‌های مغفول خود برای همکاری بین‌المللی را دوباره فعال کند. با خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌ها این مسیر بار دیگر با مانع مواجه شد و بخش ریلی نیز مانند بسیاری از صنایع دیگر، از کاهش تعاملات مالی و اقتصادی با خارج آسیب دید.
اکنون نام راه‌آهن و رجا در کنار شرکت‌هایی از صنعت خودرو و مجموعه‌هایی که در زنجیره تامین قطعات و تجهیزات فعالیت دارند در فهرست تحریم‌های تازه قرار گرفته است. اهمیت این اتفاق صرفا به‌نام دو مجموعه ریلی محدود نمی‌شود. بخشی از نگرانی به‌این باز می‌گردد که محدودشدن شرکت‌های واسط و تامین‌کنندگان خارجی مسیر دسترسی به‌قطعات و خدمات مورد نیاز را پیچیده‌تر و هزینه‌برتر کند.
با این حال برای ارزیابی اثر واقعی تحریم‌های تازه باید میان «تحریم جدید» و «فشار انباشته تحریم‌های گذشته» تفاوت قائل شد. صنعت ریلی ایران پیش از این نیز با محدودیت‌های بانکی، دشواری تامین مالی خارجی و مشکلات انتقال فناوری مواجه بوده بنابراین پرسش اصلی این نیست که تحریم جدید صنعت ریلی را متوقف می‌کند یا نه بلکه باید دید این محدودیت‌ها در کنار بحران نرخ ارز و افزایش هزینه‌های جاری چه فشاری بر توان حفظ و توسعه شبکه ریلی کشور وارد خواهند کرد.
در این میان شاید مهم‌ترین نگرانی نه آغاز یک بحران تازه بلکه عمیق‌ترشدن مشکلاتی باشد که صنعت ریلی پیش از این نیز با آن دست‌به‌گریبان بوده است. صنعتی که برای ادامه حرکت هم به‌قطعات جدید و سرمایه نیاز دارد و هم به‌امکان دسترسی به‌بازارها و فناوری‌های نوین جهانی.
قطار تحریم روی ریل ایران
وزارت خزانه‌داری آمریکا روز پنجشنبه ۹مهرماه از اعمال دور تازه‌ای از تحریم‌ها علیه ایران خبر داد؛ اقدامی که این‌بار بخش‌هایی از شبکه حمل‌ونقل صنایع خودروسازی و زنجیره تامین کشور را نیز دربر گرفته است. درمیان نهادها و شرکت‌های تحریم‌شده، نام راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران و شرکت حمل‌ونقل ریلی مسافری رجا دیده می‌شود؛ موضوعی که اهمیت ویژه‌ای برای بخش حمل‌ونقل ریلی و همکاری‌های بین‌المللی این حوزه دارد. در بخش صنعت خودرو نیز ایران‌خودرو و سایپا به‌همراه پنج شرکت دیگر در فهرست تحریم‌های جدید قرار گرفته‌اند. نیرو موتور و شماری از شرکت‌های فعال در تامین قطعات یدکی که در امارات متحده عربی، ترکیه و هنگ‌کنگ مستقر هستند هدف محدودیت‌های آمریکا قرار گرفته‌اند.
وزارت خزانه‌داری آمریکا اعلام کرده که تحریم‌های جدید شبکه‌های بین‌المللی مرتبط با صنایع خودروسازی، راه‌آهن و فلزات ایران را هدف گرفته‌اند. براساس موضع اعلام‌شده از سوی واشنگتن، هدف این اقدامات محدودکردن مسیرهایی است که ازطریق آنها شرکت‌ها و صنایع ایرانی به‌فعالیت‌های تجاری و تامین نیازهای خود ادامه می‌دهند.
اهمیت این دور از تحریم‌ها برای بخش حمل‌ونقل ریلی از آن جهت است که این بخش به‌تجهیزات، قطعات، خدمات فنی و منابع مالی نیاز دارد و محدودشدن همکاری با شرکت‌ها و تامین‌کنندگان خارجی می‌تواند روند تامین و نوسازی تجهیزات را دشوارتر کند.
تحریم شرکت‌های فعال در زنجیره تامین نیز نشان می‌دهد دامنه محدودیت‌ها تنها به‌بنگاه‌های اصلی محدود نمانده و شرکت‌های واسط و تامین‌کنندگان خارجی مرتبط با صنایع ایران را نیز شامل شده است. در چنین شرایطی فشار تحریمی می‌تواند علاوه بر تولید، بر هزینه و مسیر تامین کالا و تجهیزات مورد نیاز بخش‌های مختلف اقتصاد ایران اثر بگذارد.
تحریم، سد بزرگ سرمایه‌گذاری
در همین راستا گفت‌وگویی با سید‌محمدمهدی شریفی، کارشناس حوزه حمل‌ونقل ریلی داشتیم. شریفی در ابتدا در خصوص تحریم‌های تازه علیه حمل‌ونقل ریلی ایران گفت: حقیقتا موضوع تحریم‌ها در حوزه ریلی اگرچه شاید در مقطعی نام خاصی مانند راه‌آهن ایران به‌میان آمده باشد اما اثرات تحریم‌ها همیشه بر این حوزه سایه انداخته است. در بحث سرمایه‌گذاری خارجی مشارکت‌های بین‌المللی و تامین منابع مالی از طریق فاینانسرهای خارجی، سال‌ها بوده که حوزه ریلی کشور با این مساله مواجه است. حتی در مورد برخی کشورهایی که به‌نوعی با ایران روابط دوستانه دارند و مراودات زیادی میان دو کشور برقرار بوده نیز این مساله وجود داشته است. در حوزه ریلی در برخی موارد قراردادهایی منعقد شده اما پس‌از مطرح‌شدن برخی تحریم‌ها، طرف‌های خارجی تمایل کافی برای ادامه همکاری نداشتند و حاضر به‌انجام معامله با ایران نبودند بنابراین موضوع تحریم در حوزه ریلی مساله جدیدی نیست و آثار منفی خود را طی سال‌های گذشته بر این بخش گذاشته است.
در دوره‌ای که برجام برقرار بود به‌یاد داریم که از سوی سرمایه‌گذاران خارجی و کشورهای مختلف، درخواست‌ها و مذاکرات متعددی برای ورود به‌حوزه ریلی ایران وجود داشت.
در آن مقطع سرمایه‌گذاران خارجی برای سرمایه‌گذاری و مشارکت مالی در پروژه‌های ریلی اعلام آمادگی می‌کردند؛ چه در حوزه توسعه زیربناها، چه در بخش برقی‌سازی خطوط و چه در حوزه ناوگان اما پس از برجام حوزه ریلی کشور همواره آثار منفی تحریم‌ها را به‌دوش کشیده است. اکنون نیز به‌نظر من اتفاق خاص و جدیدی با عنوان تحریم راه‌آهن ایران رخ نداده که بخواهد چیزی فراتر از شرایط موجود به‌این حوزه اضافه کرده هرچند قطعا می‌تواند عرصه را در برخی بخش‌ها تنگ‌تر کند.
تحریم تازه دردسر تازه نیست
شریفی در ادامه تصریح کرد: موضوع تحریم به‌ویژه در تامین قطعات و برخی مسائل مرتبط با ترانزیت آثار خود را خواهد داشت. با این حال تحریم‌ها همواره صرفا پیامدهای منفی نداشتند و در برخی حوزه‌ها آثار مثبتی نیز ایجاد کردند. یکی از این آثار کمک به‌بومی‌سازی برخی تجهیزات و قطعات بوده است. محدودیت در دسترسی به‌تجهیزات و قطعات خارجی باعث شد در بعضی موارد ظرفیت داخلی برای تولید و تامین این اقلام توسعه پیدا کند.
با این حال در مجموع باید گفت همان تحریم‌های گذشته به‌اندازه کافی بر حوزه ریلی اثر گذاشتند و تصور نمی‌کنم تحریم جدید بخواهد تغییر اساسی در شرایط موجود ایجاد کند. نهایتا ممکن است حوزه‌هایی که ایران در قالب یک کریدور ترانزیتی در آن قرار دارد یا قرار است در آن نقش داشته باشد، با چالش‌هایی مواجه شوند.
پاشنه آشیل حمل‌ونقل ریلی جهش نرخ ارز است
شریفی در پایان به‌جهش افسارگسیخته نرخ ارز و تاثیر آن در حمل‌ونقل اشاره کرد و گفت: موضوع این نیست که بگوییم راه‌آهن ایران تاکنون تحت تاثیر تحریم‌ها نبوده و اکنون برای نخستین‌بار تحریم شده است. اتفاق مهمی که در دوران برجام در حوزه ریلی رخ داد، ورود سرمایه‌گذاری خارجی به‌این بخش بود.
در آن دوره واقعا شاهد ورود سرمایه‌گذاران خارجی به‌حوزه ریلی کشور بودیم اما پس از آن این بخش همواره با شرایط تحریمی مواجه بوده بنابراین اگر قرار باشد تحریم جدیدی اعمال شود نهایتا ممکن است یکی‌دومورد دیگر به‌محدودیت‌های موجود اضافه کند.
ظرفیت ریلی کشور در حال حاضر تاحدی پاسخگوی نیازهای داخلی است و امیدواریم بتوانیم همین ظرفیت موجود را حفظ کنیم و در شرایط تحریم نیز آن را نگه داریم اما آنچه امروز بیش از تحریم‌ها به‌صنعت ریلی فشار وارد می‌کند موضوع افسارگسیخته بودن نرخ ارز است. شاید بتوان گفت در شرایط فعلی بیش از آنکه خود تحریم‌ها عرصه را برای صنعت ریلی تنگ کرده باشند، نرخ ارز و عدم تناسب میان درآمدها و هزینه‌ها در حوزه ریلی به‌یک چالش جدی تبدیل شده است. من در گذشته نیز به‌این موضوع اشاره کرده بودم که افزایش افسارگسیخته نرخ ارز به‌زودی بخش لوکوموتیو و کشنده‌ها را در حوزه ریلی با چالش عمیقی مواجه خواهد کرد. اگر کشنده‌ها از کار بیفتند کل حمل‌ونقل ریلی نیز با مشکل جدی مواجه خواهد شد بنابراین شخصا نگرانی اصلی‌ام تحریم جدید نیست. آنچه بیش از هر چیز صنعت ریلی را تحت فشار قرار داده، مساله نرخ ارز و عدم تناسب آن با درآمدهای ریلی است.
