فریاد ناشنیده موسیقی راک در ایران
نادر نینوایی– موسیقی راک در ایران سالهاست روی صحنه میآید، مینوازد و پیش از آنکه صدایش به گوش مخاطب برسد، پشت دیوارهای مجوز و ممیزی آرام میشود. گیتارهای الکتریک روشن میشوند، درامها ضرب میگیرند و خواننده از زندگی، تنهایی، جامعه و تجربههای انسانی میخواند اما مسیر رسیدن این صدا به مخاطب همچنان پر از مانع است؛ انگار بخشی از موسیقی ایران هنوز باید برای اثبات حق موجودیت خود توضیح بدهد.
در روزگاری که کنسرت به یکی از معدود مسیرهای درآمدزایی موسیقی تبدیل شده، گروههای راک مستقل با مسالهای دوگانه روبهرو هستند؛ ازیکسو هزینه تولید و اجرای زنده افزایش یافته و ازسویدیگر، قدرت خرید مخاطب کاهش پیدا کرده است. آلبوم دیگر الزاما محصولی اقتصادی نیست و اجرای زنده نیز با بلیتهایی که باید متناسب با توان مالی مخاطب تعیین شوند، بهسختی میتواند هزینههای خود را جبران کند. در چنین شرایطی، ادامه فعالیت بسیاری از گروهها بیش از آنکه یک مدل کسبوکار باشد، به علاقه، پافشاری و حمایت شخصی تهیهکنندگان وابسته شده است.
اما بحران فقط اقتصادی نیست. فعالان موسیقی راک همچنان از ممیزی، نبود معیارهای روشن و تفاوت در نحوه برخورد با سبکهای مختلف موسیقی گلایه دارند. مسالهای که به باور آنها، امکان رشد طبیعی این جریان را محدود کرده و باعث شده است بخش مهمی از ظرفیت موسیقی راک، پیش از آنکه فرصت دیده و شنیده شدن پیدا کند، در حاشیه بماند.
این وضعیت در حالی است که راک در بسیاری از نقاط جهان، نه یک موسیقی حاشیهای بلکه بخشی تثبیتشده از فرهنگ عمومی و صنعت موسیقی است. در ایران اما گروههای مستقل برای رسیدن به سادهترین امکانهای حرفهای، از انتشار آلبوم تا برگزاری کنسرت، ناچارند از مسیرهایی پرپیچوخم عبور کنند. نتیجه، صنعتی است که بخشی از استعدادهایش را از دست میدهد، مخاطبانی که فرصت شناخت همه گونههای موسیقی را پیدا نمیکنند و هنرمندانی که بهجای تمرکز بر تولید، بخش قابلتوجهی از انرژی خود را صرف عبور از موانع میکنند.
هزینه سنگین تولید و دشواری بازگشت سرمایه
علیرضا تبریزیان، تهیهکننده و فعال باسابقه حوزه موسیقی راک در گفتوگو با «جهانصنعت» درباره هزینه تولید آثار موسیقی مستقل و امکان بازگشت سرمایه در این حوزه اظهار کرد: تولید یک آلبوم با قیمتهای امروز، بیش از ۱۰۰میلیونتومان هزینه دارد. البته شرایط موسیقی راک با پاپ متفاوت است زیرا در گروههای مستقل، اعضای گروه معمولا خودشان آهنگسازی و تنظیم را انجام میدهند و تنها بخشی از مراحل، مانند میکس و مسترینگ، برونسپاری میشود.
وی ادامه داد: در موسیقی پاپ، هزینه تولید شعر و ترانه نیز میتواند بسیار بالا باشد و گاهی یک ترانه با قیمتهای ۳۰ تا ۴۰میلیونتومان یا حتی بیشتر خریداری میشود. در موسیقی مستقل و راک، شاعران معمولا هزینه زیادی بابت آثارشان دریافت نمیکنند و بیشتر به دنبال تولید اثر و دیده شدن آن هستند.
این تهیهکننده موسیقی درباره امکان بازگشت سرمایه نیز گفت: فروش آلبوم در ایران منبع درآمد قابلاتکایی نیست و نمیتوان روی آن حساب کرد. بخش اصلی درآمد گروههای راک از اجرای زنده تامین میشود اما افزایش هزینههای برگزاری کنسرت و کاهش قدرت خرید مخاطبان، این مسیر را نیز دشوار کرده است.
کنسرت؛ تنها مسیر درآمدزایی
تبریزیان بااشاره به قیمت بلیت کنسرتهای راک گفت: در شرایطی که قیمت بلیت برخی کنسرتهای پاپ از حدود ۵/2تا 3میلیونتومان آغاز میشود، گروههای راک معمولا نمیتوانند قیمت بلیت را تا این سطح افزایش دهند. قیمت بلیت اجراهای ما درحالحاضر حدود یکمیلیون و ۲۰۰ تا یکمیلیون و ۴۰۰هزارتومان است.
او افزود: باتوجه به هزینه اجاره سالن، تبلیغات و دستمزد عوامل، حتی درآمد حاصل از چندین اجرای دیگر نیز ممکن است نتواند هزینههای انجامشده را پوشش دهد. من شخصا بیشتر بهدلیل علاقه وارد این حوزه شدهام و از گروهها حمایت میکنم و به درآمد قابلتوجهی از این فعالیت نرسیدهام.
بهگفته تبریزیان، در چنین شرایطی مبلغی که در نهایت به اعضای گروه میرسد، چندان قابلتوجه نیست، در حالی که یک اجرای موفق موسیقی پاپ میتواند درآمد چند میلیاردتومانی برای عوامل اصلی به همراه داشته باشد.
کاهش قدرت خرید، تهدیدی برای تداوم اجراها
این فعال حوزه موسیقی، کاهش قدرت خرید مردم را یکی از عوامل موثر بر وضعیت گروههای مستقل دانست و گفت: کاهش قدرت خرید تاثیر بسیار زیادی بر بازار کنسرت دارد. ما نیز برای اینکه امکان تداوم اجراها وجود داشته باشد، نمیتوانیم قیمت بلیت را بیش از حد افزایش دهیم.
تبریزیان ادامه داد: گروههای مستقل برای ادامه فعالیت به تداوم اجرا نیاز دارند اما وقتی هزینههای تولید و برگزاری افزایش پیدا میکند و توان خرید مخاطب هم پایین میآید، حفظ این چرخه اقتصادی بسیار دشوار میشود.
ممیزی همچنان مانعی برای راک
تبریزیان درباره وضعیت ممیزی آثار موسیقی راک نیز اظهار کرد: برخی سختگیریها همچنان وجود دارد. مشکل اینجاست که گاهی درباره اشعار گروهها ایرادهایی مطرح میشود که از نظر ما منطقی نیست.
وی افزود: اشعار ما عمدتا درباره مسائل اجتماعی و انسانی است و ارتباطی با مسائل سیاسی، دینی یا شایعات نابجایی که معمولا درباره موسیقی راک مطرح میشود، ندارد. با این حال، بهدلیل اینکه اثر در قالب موسیقی راک ارائه میشود، بیشتر موردتوجه و بررسی قرار میگیرد.این تهیهکننده ادامه داد: حتی در مواردی درباره پوشش اعضای گروه نیز حساسیتهایی وجود دارد. ممکن است درباره جزئیاتی در لباس یک نوازنده ایراد گرفته شود، در حالی که نمونههای مشابه در برخی اجراهای موسیقی پاپ با چنین واکنشی مواجه نمیشود.
اعتراض به تفاوت در برخورد با سبکهای موسیقی
او با مقایسه شرایط گروههای راک و پاپ گفت: احساس ما این است که موسیقی پاپ مسیر سادهتری برای دریافت مجوز دارد و برخورد با آن متفاوت است. اگر ممیزی براساس اصول فنی و مشخص انجام شود، هنرمند نیز میتواند آن را بپذیرد و اصلاحات لازم را انجام دهد اما مشکل زمانی ایجاد میشود که معیارها روشن نباشند.
تبریزیان تاکید کرد: اگر کارشناسان متخصص موسیقی یا ادبیات درباره اثر ایراد فنی بگیرند، این موضوع قابلپذیرش است. انتظار ما این است که افرادی که درباره آثار تصمیم میگیرند، تخصص کافی در زمینه موسیقی و شعر داشته باشند و ارزیابیها برمبنای معیارهای مشخص انجام شود.
وجود موانع در مسیر گروههای مستقل
این تهیهکننده درخصوص چالشهای گروههای مستقل موسیقی گفت: بهنظر من موانعی در مسیر فعالیت گروههای مستقل وجود دارد و برخی منافع اقتصادی و شاید در مواردی بعضی مناسبات نهچندانشفاف نیز موثر است. احساس میکنم گروههایی که به شکل مستقل فعالیت میکنند، با موانعی مواجه میشوند که امکان رشد آنها را محدود میکند.وی افزود: موسیقی راک معمولا بر اجرای واقعی و نوازندگی زنده متکی است و گروهها آثار خود را تولید و اجرا میکنند. ما در اجراهای اخیر نیز شاهد بودیم که بخشی از مخاطبان برای نخستینبار با این نوع موسیقی مواجه شدند و از کیفیت آن استقبال کردند که این امر نشان از ظرفیتهای این سبک موسیقی دارد.تبریزیان ادامه داد: در یکی از اجراهای اخیر در ایرانمال، حدود نیمی از حاضران مخاطبان جدید بودند و برخی از آنها عنوان میکردند که پیش از آن از وجود چنین موسیقیای در ایران اطلاع نداشتند. این نشان میدهد بخشی از مشکل به محدود بودن امکان معرفی و دسترسی مخاطبان به موسیقی راک بازمیگردد.
دلایل کمتر دیده شدن موسیقی راک در ایران
تبریزیان درباره دلایل محدود بودن مخاطبان موسیقی راک در ایران گفت: یکی از دلایل این است که بخش زیادی از مخاطبان، بهخصوص برای کنسرت، بهدنبال موسیقی شاد و سرگرمکننده هستند و موسیقی پاپ و قطعات ریتمیک را بیشتر انتخاب میکنند. از سوی دیگر، آشنایی عمومی با ساختار و ویژگیهای موسیقی نیز چندان زیاد نیست.
وی افزود: در دنیا موسیقی راک یکی از سبکهای شناختهشده و پرمخاطب است اما در ایران به دلایل مختلف فرصت کافی برای معرفی و گسترش این سبک فراهم نشده است. اگر محدودیتهای موجود در زمینه ممیزی و اجرا کاهش پیدا کند، امکان آن وجود دارد که گروههای راک نیز مخاطبان بیشتری پیدا کنند.
درخواست برای بازنگری در سیاستهای حمایتی
این فعال حوزه موسیقی در پایان گفت: انتظار ما این است که مسئولان یک بازنگری جدی در نحوه برخورد با موسیقی راک داشته باشند. سالهاست که برخی گروهها با برچسبهایی نابجا مواجه بودهاند، درحالیکه اعضای این گروهها هیچ ارتباطاتی با کلیشههای ذهنی و شایعاتی که درخصوص راک مطرح میشود، ندارند.
تبریزیان بااشاره به تجربه یکی از گروههایی که با آنها همکاری دارد، گفت: در مواردی قطعات بهصورت جداگانه مجوز دریافت میکنند اما وقتی همان قطعات در قالب یک آلبوم کنار یکدیگر قرار میگیرند، برای انتشار مجموعه مجوز داده نمیشود. وقتی درباره علت این تفاوت سوال میکنیم، پاسخ روشنی دریافت نمیکنیم.
او تاکید کرد: اگر روند بررسی آثار تخصصی، شفاف و مبتنی بر معیارهای مشخص باشد، گروههای مستقل نیز میتوانند مسیر فعالیت خود را بهتر دنبال کنند. بهاعتقاد من، وزارت فرهنگ اگر در این زمینه بازنگری کند، موسیقی راک و دیگر گونههای مستقل میتوانند جایگاه روشنتری در فضای موسیقی کشور پیدا کنند.
از ممیزی تا بازار؛ راه نجات راک چیست؟
اگر قرار باشد موسیقی راک در ایران از وضعیت حاشیهای فعلی فاصله بگیرد، نخستین گام نه تزریق منابع مالی بلکه اصلاح رابطه سیاستگذار با تنوع موسیقایی است. تجربه سیاستگذاری فرهنگی در جهان نشان میدهد دولتها میتوانند بهجای تعیین سلیقه برای مخاطب، شرایطی فراهم کنند که گونههای مختلف موسیقی امکان تولید، انتشار، اجرا و دسترسی به بازار داشته باشند. یونسکو نیز در چارچوب کنوانسیون تنوع فرهنگی، بر دسترسی موثر صنایع فرهنگی مستقل به امکانات تولید و توزیع، حمایت از هنرمندان و ایجاد فرصت برای عرضه متنوع آثار تاکید کرده است.
برای موسیقی راک ایران، این رویکرد پیش از هر چیز به شفاف شدن قواعد مجوز و ممیزی نیاز دارد. معیارهای روشن، کارشناسی و قابلپیشبینی میتواند بخشی از نااطمینانی موجود را کاهش دهد؛ بهخصوص آنکه سابقه موسیقی مستقل در ایران نشان داده برخوردهای سلیقهای میتواند تولیدکننده را از سرمایهگذاری بلندمدت منصرف کند.
مساله بعد، اقتصاد موسیقی است. حمایت از گروههای مستقل نباید صرفا به وام یا کمک مقطعی محدود شود. ایجاد دسترسی عادلانهتر به سالنها، حمایت از اجراهای کوچک، تسهیل فعالیت تهیهکنندگان مستقل، تقویت حقوق مولف و ایجاد سازوکارهای شفاف برای درآمدهای دیجیتال، میتواند به شکلگیری یک بازار پایدار کمک کند. یونسکو نیز در سیاستهای جهانی موسیقی بر توزیع عادلانهتر درآمدهای زنجیره دیجیتال، دسترسی و دیدهشدن آثار تاکید کرده است.
ازسویدیگر، موسیقی راک برای بقا به مخاطبسازی نیاز دارد؛ نه با تبلیغات دستوری بلکه با آموزش، رسانه، نقد تخصصی، جشنوارههای مستقل و امکان حضور واقعی در فضای فرهنگی. اگر تنوع موسیقی به رسمیت شناخته شود، بازار نیز فرصت پیدا میکند درباره ماندگاری هر سبک تصمیم بگیرد.در نهایت، راهحل راک را نباید در امتیاز ویژه جستوجو کرد. مساله اصلی، برابری فرصتهاست. گروهی که اثر حرفهای تولید میکند، باید بتواند بدون پیشداوری سبکی، امکان انتشار، اجرای قانونی و دسترسی به مخاطب داشته باشد. تجربه جهانی نیز نشان میدهد حفظ تنوع فرهنگی تنها با بازار آزاد محقق نمیشود و به همکاری دولت، بخشخصوصی و جامعه مدنی نیاز دارد.
اگر چنین تغییری رخ ندهد، مساله موسیقی راک فقط کمبود مخاطب نخواهد بود؛ بخشی از سرمایه انسانی و خلاقیت موسیقی ایران پیش از رسیدن به بازار، از چرخه تولید خارج خواهد شد.
